Tabıǵattyń talǵamdy tartýy

Izdenis

Kórkemóner keńistiginde shekara joq deımiz. Ereje de bolmasa kerek-ti. Av­tor­dyń qııaly men sheberligi ushtasyp, qandaı ǵajaıyp týdyraryn boljap-bilý múmkin emes. Ásirese adamzattyń shektelgen oı sheńberin buzyp-jaryp, ózgeshe bir álemge sapar shektiretin ózindik úılesimge toly óner týyndylary eriksiz tańǵaldyra­dy. Jalpy, tańǵalý, tamsaný nemese túsinbeý, turaqsyzdyq, belgisizdik – ónerge tán kúıler. О́ner ataýlynyń bári halyqqa jappaı túsinikti bolýy, zattanǵan qandaı da bir maǵynaǵa, ıakı ataýǵa, qalypqa quıylǵan fıgýraǵa ıe bolýy mindetti emes. Sýretshiler odaǵynyń múshesi, qolónershi Tabıǵat Qo­janbaevtyń sheberhanasynan osyndaı oı túıip qaıttyq.

О́ner adamy qııalynyń qyrtys-qyrtysyndaǵy jylt etken jańalyq pen tosyn ıdeıa burq-sarq qaınap jatyr. Tipti kóp jurt sheberdiń jumys­taryn alǵash kórgennen túsinbeı jatady. Eń qyzyǵy, kóz aldyńdaǵy týyndy naqty bir maǵynany bermeıdi. Iаǵnı mynaý – peızaj, mynaý – portret, my­naý dala degen anyqtamasy joq. San túrli stıldiń jurnaǵy bir týyndyda ushyrasyp, sanańdy san-saqqa júgir­tedi. Ár dáýirdiń elementteri ózara úndesip, úılesim tapqanyna qarap, ǵalamshardy oısha kezip shyqqandaı kúı keshesiń. Aǵash pen súıektiń, teri men temirdiń, plastık pen basqa da túrli materıaldardyń jymdasyp, kórkem dúnıege aınalýy avtordyń ózindik erekshe qoltańbasyn tanyta túsedi.

Iá, Tabıǵat Qojanbaevtyń sheberha­nasy – múldem beıtanys álem, beımálim stıl. Shyǵarmashylyq jolyn teri aınaldyrýdan bastaǵan qolónershi táýel­sizdik alǵan tusta el jadynan umytylýǵa aınalǵan torsyq, kúbi, saba, talys sekildi kúndelikti turmys buıymdaryn jasady.

– Kóne hıkaıalardyń birinen talys týraly mynadaı ańyz estip edim. Bir kisiniń bar maly jutqa ushyrap, taıaǵyn ustap qalypty. Biraq baıdyń qoly sheber eken, ólgen jylqylarynyń bas terisinen talys degen ydys jasap, sony satyp, keıin qaıta mal jıyp, sharýasyn túzegen. Usta-sheberlerdiń aspap-saımanyn salýǵa laıyq sómke talys qazir óz úıimde kúndelikti qoldanatyn buıymǵa aınaldy, – deıdi sheber.

Sonaý 90-jyldary ulttyq qolóneri­mizben qaıta qaýyshqan tarıhı kezeńde torsyq tigýge kirisken qolónershi sol ýaqytta erekshe suranysqa ıe bolǵanyn aıtady.

– Terini ózim óńdep, ártúrli torsyq tiktik. Munda da ózimshe bir detaldar qosyp, oıýmen, peızajben túr-tú­rin jasadym. Formasyn da ózgerttim. Satýǵa da kóp shyǵardyq. Qansha torsyq tikkenimizdiń sanynda shek joqtaı boldy. Keıin torsyqtan ábden jalyǵyp, bir sátterde ózimdi etikshi sezinip kettim, – deıdi Tabıǵat Tólemisuly.

Sóıtip, basqa baǵyt izdep, aǵash, súıek, múıiz, teri, tipti metalmen jumys isteý­ge kóshedi. Sheberdiń ereksheligi sol, aǵash pen terini, temir men súıekti ártúr­li plastık syndy zamanaýı materıal­darmen úndestire alady. Máselen, jumys­tarynda kúndelikti qoldanystaǵy dúnıelerdiń bólshekteri kóp: kirjýǵysh mashınanyń qaqpaǵy, belesebettiń dóńgelegi, bala arbasynyń jaqtaýy, qystyq etiktiń terisi, qýyrshaqtyń kózi, ventılıatordyń moıny, tipti anasynyń protez tisine deıin kezdesedi. Barlyǵy úılesim taýyp, tehnostıldegi kórkem dúnıege aınalǵan. Eń bastysy – izdenis. Bul – keıipkerdiń basty urany. Negizi­nen jumsaq materıaldarǵa (teri, aǵash) jaqyn sheber zamanaýı stılmen jumys isteý úshin temirdi de qosqan.

– Turmysta qoldanatyn myna zat­tar ártúrli tehnık-dızaınerdiń qoly­nan shyqqan. Árıne, olar bunyń óner­ge aınalatynyn bilgen joq. Men árqaı­sy­synyń kerekti detalin baıqap, bárin bir jumysqa qostym. Zamanaýı tehnostıl­degi bólek bir dúnıe shyq­ty. Biraq bar­lyq jumys­tarymdy mindetti túrde burynǵy zamanmen nemese bolashaq­pen baılanystyramyn. Baqsylyq, shamandyq elementter qosamyn. О́zimizge qaraı, óz tarıhymyzǵa tar­tamyn. Basqa planetalyq bolsa da saq, ǵun­dar tıpinde beremin, – deıdi avtor.

Iá, qolónershiniń qaı jumysynda da qazaq pen túrkilerge qatysty bir detal baryn baıqadyq. Máselen, mynaý saq-ǵun jaýyngeri mıstıkalyq keıipkerge aınalǵan. Bul týyndy kosmo-stılde jasalǵanymen, ulttyq tarıhymyzdan tamyr tartady. Budan bólek tasqa qashalǵan petroglıfter, Kúnbasty Qudaı, balbal tastar, altyn adam elementteri de kezdesedi. Jalpy, mundaı tehnostıldegi týyndylar zamanaýı tilmen aıtsaq, kıberpank janryna jatady.

Kózqaras

Kórgenimizdeı, sheberdiń bir taqyryby – tabıǵat. Janýarlar men qustar. «Atyna zaty saı» degen osy bolar, avtordyń bir mıssııasy – tabıǵatqa qamqorlyq, ań-qustardy aıalaý. Tipti bir sát avtordyń syrt kelbeti de óziniń jumystaryna (dálirek aıtsaq, aǵashtan jasalǵan qustarǵa) uqsaıtyndaı kórindi. О́z oıymyzdan ózimiz shoshydyq. Álqıssa.

О́zin «jalqaý» sýretshi sanaıtyn ol tabıǵattyń ózi jasaǵan ǵajaıyp nárse­lerin sál ǵana óńdeı salamyn deıdi.

– Biz – eki tabıǵat jumys istep jatyrmyz. Tabıǵat maǵan jartysyn istep beredi (keıde jartysynan kóbin), men ony topyraqtyń astynan, kómilgen jerinen baıqap, taýyp alamyn. Ári qaraı sál óńdep, jalǵastyra salamyn. Son­da tabıǵat maǵan kómektesip tur. Eki dızaı­­ner birge jumys istep jatyrmyz. Árı­ne, shynaıy tabıǵattyń talantyna talasa al­maımyn, – dedi kúlip.

Alyp kesirtke, qumaı tazy, múıiz­tum­syq, qarǵalar... Bul jerde de Tabı­ǵat Tólemisulynyń «jalqaýlyǵy» kózge uryp tur: shym-shytyryq aǵash butaq­tarynyń arasynan ózine kerek qımyl-qozǵalysty dál taýyp, sál-pál «óńdeı» salǵanda, tyń týyndy ózindik minezimen tirilip sala bergen.

Avtor kerekti materıaldaryn ózi izdep tabady. Aǵash izdep, orman aralaıdy. Qoqys jáshikteriniń aınalasynda, qurylys aımaqtarynda júredi. Al múıizderdi mal soıatyn arnaıy oryndardan izdeıdi.

– Men ómir boıy materıal izdeýmen kelemin. Áli de izdeı beremin. Jalpy, mende shyǵarmashylyq jumystar qatar júrip jatady. Birin bastap, birin aıaqtap jatsam, oǵan qosa qajetti materıaldardy da qarap júremin.

Kózge jyly ushyraǵan bir jumysty baıqadyq. Bul – qarǵalar otbasy. Aǵashtan jasalǵan áke-qarǵa, ana-qarǵa jáne eki bala-qarǵa jylylyqtyń rámizi syndy janyńdy erekshe meıirge bóleıdi.

– Mynaý qarǵanyń aǵashtary bir jerde qanshama jyl boıy shirip jatty. Qazyp, taýyp aldym. Dál qazirgi kúıin maǵan ýaqyttyń ózi jasap berdi. Keıbir aǵashtar myqty bolyp turady, olardy shoqparǵa aınaldyrdym. Aǵashtyń túrine qaraı ártúrli forma, ártúrli taqyryp shyǵady. Bastysy, aǵashta harakter bolýy kerek.

«Kók ógiz», «Dońyz», «Kónek», «Ta­lys», «Aqqý», basqa da kóptegen ju­mys avtordyń «ań stılin» sheber meń­ger­genin, árbir janýardyń ózine tán minez-qul­qyn bir ǵana shtrıhpen bere alatynyn dáleldeıdi. Sondaı-aq ol tabylǵan materıaldarynyń sol kúıin saqtaýǵa tyrysady. Bul da bir tabıǵatqa jasalǵan kishkentaı «qylmystardyń» ashyq kórinisi syndy.

– Myna aǵash-adamdarǵa da arnaıy shege qaqqan joqpyn. Eshteńesine tıispeı, shegeleriniń formasyn ǵana shyǵaryp, adamǵa uqsattym. Kúıgen, jarylǵan, tesilgen aǵashtardy da sol zaqymymen birge usynamyn. Kez kelgen fıgýra plastıkasyna qaraı ártúrli formaǵa enedi.

Tabıǵat Tólemisuly plastık materıaldardy qoldaný arqyly qazirgi jahandyq ekologııalyq máselege ún qosqysy keledi. Máselen, qazirgi bala arbasynyń plastık jaqtaýyn qoldanystan shyqqan soń, el qoqysqa laqtyrady. Ol óńdeýge bara ma, barmaı ma – belgisiz. Shirimeı, Jer-anany tozdyryp, qanshama ǵasyr kómilip jatýy múmkin. Al sheber buny ónerge aınaldyryp, ekinshi ómir beredi.

Qoltańba

Sheberdiń shyǵarmashylyǵymen jańa tanysqan adamnyń alǵashqy suraǵy «Bul ne?» bolary sózsiz. Kez kelgen kórkem dúnıeniń sharttylyǵyna, zattylyǵyna úırengen biz de baıqamaı osy suraqty qoıyp qaldyq.

– Jerdiń beti áli zerttelip jatyr. Muhıttyń astynda ne bar eke­nin bilmeı­miz. Jyl ótken saıyn janýar­lardyń bir túri joıylyp jatsa, sonymen birge jylda jańa dúnıe shyǵyp jatyr. Menen bári «Mynaý ne?» dep suraıdy. Sonda mynaý – sıyr, mynaý túıe dep naqty ataýyn aıtýym kerek. Biraq mende bári basqasha. Mysaly, mynaý bir janýar. Maǵan naqty ne bolatyny mańyzdy emes. Tek formasy shyqsa boldy, – degen jaýap aldyq.

Sheberhanada syrtqy formasy qandaı da bir ańǵa, qusqa keletin serııa­lyq jumys kóp. Dýet, trıptıh týyndylar da qaz-qatar tizilip tur. Ár aǵash­tyń minezi men ıilgish plastıkasy túrli qustar men janýarlardyń tabıǵatyn elestetedi.

– Keı jumystar tolyq formasy shyq­qansha jyldar boıy jatady. Ár kórgen saıyn birdeńesin oılap ketemin. Tolyq kemeline jetip, kóńilim tolǵan kezde daıyn ekenin sezemin. Jalpy, mende bir jumys arqyly birdeńeni meńzep, kórseteıin degen maqsat joq. Maǵan  formasy unasa boldy. Kórkemdigi men úılesimine, dınamıkasyna mán beremin. Negizinen, maǵan bul jumystardy jasaý ońaı. О́ıtkeni materıaldyń ózi maǵan belgi berip turady. Qandaı formada, qaı jerge turatynyn birden elestetemin.

Iá, sheberdiń bolmysynda baıqa­ǵysh­tyq qabilet basym. Kez kelgen ma­terıal­dyń syrtqy pishininen basqa bir kórkem fıgýrany kóre alýy túr­li tyl­sym álemge jol bastaıdy. Mun­daı baıqaǵyshtyq kózqaras týabitti qalyp­tassa kerek-ti. Ony da surap kórdik.

– Sýret mektebinde oqyp júrgende súıekterdiń formasyna kóp qaradym. Omyrtqany ushaqqa uqsatamyn. Bir-eki jerin qyrnap, jasaǵandaı boldym. Súıekten syrǵa jasap, qaryndasym taǵyp júrgen. Qoıdyń jaýyrynyn adamnyń betine uqsatyp, kózin salyp keltirdim. Birde plastılınnen adamnyń basyn jasap, tońazytqyshqa salyp qoıdym. Úıdegi sabyn ataýlyny qoımaı, qyrnap-jonyp, neshe túrli músin jasap tastaımyn. Ol kezde sabyndy talonmen alatyn ýaqyt. Apam lám dep bir urysqan emes.

Qolónershiniń shyǵarmashylyǵy fılosofııalyq oıǵa da jeteleıdi. Bir týyndysyna uzaq úńildiredi. Ár detal tereńine batyryp, oılandyrady. Keshegi tarıh, qazirgi sát, belgisiz bolashaq, ǵaryshtyq ǵalam adamzat ǵumyrynyń ár qyrynan belgi beredi. О́nerge degen talǵamy bólek, kózqarasy erek sheberge, bárimizdiń kózimiz úırengendeı, at ústinde otyrǵan batyrdyń obrazyn jasaý da ish pystyrarlyq jumys sekildi.

– Bizde batyrlardyń bári saýyt kıgen, qylysh ustaǵan, at mingen qahar­ly obrazda tanylǵan. Bógenbaı, Qaban­baı, Mahambetti de týra osylaı jasaıdy. Aýysatyn bet aıshyqtary ǵana. Nege Mahambetti eshqandaı saýyt-dýlyǵa­syz, kóıleksheń, bir qolyna dombyra us­tatyp, ıaǵnı dombyra ustasa da batyr­dyń turysymen jasaýǵa bolmaıdy? Maham­bettiń batyr ekenin de, aqyn ekenin de kórsetýimiz kerek. Bárin atqa otyr­ǵyzyp, oq tımes myqty qylyp kórsetýde eshqandaı erekshelik joq, – deıdi ózi.

Búginde úıi kishigirim murajaıǵa aınalǵan sýretshi jeke galereıasyn ashqy­sy keledi. Kerek-aq. Serııaly jumys­tary qaz-qatar tizilip, izdep kel­gen jurtqa qoljetimdi bolsa, qa­zaq qolónerindegi jańa stıl, tyń daýys ta­nyla túser edi. Elimiz ben shetel­derde­gi túrli halyqaralyq kórme­lerge qaty­syp júrgen Tabıǵat Qojanbaev­tyń kóp­shilikke usynylmaǵan jańa jumys­taryna kýá bolyp qaıttyq. Tosynnan soǵar tolqyndy oıdy kútip jatqan aıaqtalmaǵan dúnıeler de jeterlik. Osy­nyń báriniń bir qorytyndysy retinde avtordyń kezekti jeke kórmesin kórýge de asyqpyz.