Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıznes ókilderimen ótken arnaıy kezdesýde qosymsha qun salyǵynyń ósýine qatysty qarsylyqty eskerip, Úkimetke ony jan-jaqty saralap, 20 paıyzdan tómen shegin usynýdy tapsyrdy. Jalpy, memleket pen árbir azamat úshin kez kelgen mańyzdy sheshimderdi árdaıym qoǵam, sarapshylar men depýtattar jan-jaqty talqylanýynan keıin qabyldaýdy tapsyrdy.
Ekonomıkany ártaraptandyrý men makroekonomıkalyq saıasatty ustaný úshin aldymen osy eki uǵymdy tereń túsinip alý kerek sııaqty. Álbette, elimizde myqty ekonomıster joq ta, kóp te emes. Alaıda olardyń deni memlekettik qyzmetten shet júr. Qazirgideı aýmaly-tókpeli ýaqytta el ekonomıkasynyń joǵyn túgendeýge, bilikti mamandardy jan-jaqty tarta bilgenimiz jón.
Eki jyl buryn áleýmettik jáne ekonomıkalyq máselelerdi sheshý úshin ulttyq ekonomıkadaǵy qaıshylyqtardy jeńildetý arqyly ekonomıkalyq tıimdilik pen áleýmettik ádiletti arttyrý baǵyttary aıtylǵan-dy. Sebebi bul makroekonomıkalyq saıasattyń basty maqsaty bolatyn. Al endi ekonomıkany ártaraptandyrý talap etile bastady. Bul degen – iri óndiris, kásiporyn, birlestikter men tutas salalardyń belsendiligin arttyrý. Iаǵnı óndiriletin ónim men satylymda joǵary suranysqa ıe taýarlardy óndirý jáne qyzmetterdi kórsetýge ekonomıkalyq damý baǵyttaryn kóshirý. Munyń tıimdi jáne tıimsiz tustary bar. Eger asqan jaýapkershilikpen ártaraptandyrý jumystary júrgizilmese, óńdeý isin artta qaldyryp, tek shıkizatty satylymǵa shyǵarý basym bolady. Sebebi dál qazir bizde ishki naryqty túgel qamtamasyz etetin taýardyń qaı túri bolsyn túgel emes. Al mundaıda sol baıaǵy ımport jaılap, otandyq óndirýshiler jaıyna qalý qaýpi bar.
Qazirgi qosylǵan qun salyǵyna baılanysty ustanym halyqtyń satyp alý qabiletin tómendetip, taýar óndirýshiler men satýshylardyń saýdasyn «óltirýge» ákep soǵýy yqtımal. Bul – bir. Ekinshiden, joǵary salyq mólsherlemesinen tabysyn jasyratyn kóleńkeli bıznes kóbeıedi. Qazirdiń ózinde banktik 100 aýdarymdy baqylaý bastalady degeli jurt qolma-qol aqshamen aıyrbas jasaýǵa kóship jatyr. Al qolma-qol aınalymdy únemi baqylaý múmkin emes. Sol sııaqty aıyppul men salyq túrlerinen qaımyqqandar bıznesin jabýǵa májbúr. Prezıdent elimizde neǵurlym kásipkerler kóbeıse, soǵurlym salyq tóleýshilerdiń kóbeıetinin aıtty. Muny bıznestiń damýy men halyqtyń jaıly ómir súrýine qolaıly salyq saıasatyn júrgizý dep túsingen jón. Bıýdjetti salyq esebinen toltyrǵanymen, báribir shyǵys azaımaı, kiris kóbeımeıdi. Al kiris kózin salyq arqyly emes, salyq tóleıtin kásipkerlikti kóbeıtý arqyly arttyrý qajet.
Álemde úzdiksiz damyp jatqan memleketter az emes. Mysaly, Qytaı men Úndistandy aıtsaq, eki eldiń halqy mıllıardtan assa da, bárine tamaq pen jumys taýyp berip, áleýmettik jáne ekonomıkalyq máselelerin oń sheship keledi. Qytaı sııaqty Úndistan da adamǵa kerektiń bárin jarysyp shyǵaryp jatyr. Qytaı el ekonomıkasyn kóterý úshin azamattaryna 1 paıyz kóleminde nesıe berip, báriniń bıznespen aınalysýyna jaǵdaı jasaǵan. Sonyń arqasynda Qytaıdyń taýar óndirýshilik qabileti artyp, álemdik reıtıngte ishki jalpy ónimniń 18 paıyzyn quraıtyn dáreje jetip, jetekshi elderdiń birine aınaldy.
Al bizde bankterdiń ósimi – óte joǵary. Sondyqtan da shaǵyn kásipkerlik ortaǵa, orta kásipkerlik iri bızneske jete almaı júr. Sebebi QQS-ny ósirý de naryqta tek monopolısterdi qaldyryp, qalǵanyn «tunshyqtyrýy» múmkin. Prezıdenttiń ekinshi deńgeıli bankterde qozǵalyssyz jatqan aktıvterdi bıznestiń ıgiligine paıdalanýǵa burý tapsyrmasy da oryndalmaı keledi. Eger aýyl sharýashylyǵyn qoldaýda «Agrobankti» ashyp, bylaıǵy salalar boıynsha halyqqa tómen paıyzdy nesıe berilse, kóp jeńildik bolar edi. Aýyldardy aralaǵan saıyn kásippen aınalysýǵa arzan nesıe suraıtyndardyń qarasy kóbeıip kele jatqanyn baıqaımyz. Bul – qýantarlyq jaǵdaı. Azamattardyń kásipkerlikke yntasyn arttyrǵan «Aýyl amanaty» jobasy desek, áste jańylyspaımyz. Al onyń qarjysy jurttyń bárin jarylqaýǵa jetpeıdi. Sondyqtan ózge de tómen paıyzdy nesıe berip, jurttyń jobalaryn qarjylaı qoldaý qajet. Osy tetikterdi qalyptastyrmaı, birjaqty salyq salýmen bıýdjettiń baıyp ketpeıtinin túsiný kerek.
Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda ekonomıkaǵa ınvestısııa tartýdyń mańyzyna toqtaldy. Byltyr 180 ınvestısııalyq joba júzege asyrylyp, óńdeý isinde ilgerileý paıda bolsa, jalǵastyrý zańdylyq qoı. Bizde temirjol jelileriniń birazy jekemenshikke ótip ketkendikten keı qalalarǵa ınvestorlardy tartý qıynǵa soǵyp jatyr. Sol úshin eń aldymen qaı sala men baǵytqa bolsyn aparatyn joldardy jóndeý kerek. Infraqurylym rettelmeı, eshkim bızneske bettemeıdi. Prezıdent bastamasymen qurylǵan Investısııa shtaby bıýrokratııalyq kedergiler men quqyqtyq qarama-qarsylyqtardyń joıylyp, keıbir jobalardy jyldamyraq júzege asyrýǵa jol ashqan. Úkimettiń aldynda tek «jekelegen» problemalardy emes, eldegi tutas ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý mindeti tur. Sebebi ınvestısııalyq jobalardy ázirleý barysynda vedomstvoaralyq úılestirýde kesheýildetetin áreketter kedergi bolyp jatyr. Prezıdent muny memlekettik qyzmetshilerdiń qulyqsyzdyǵy jáne jaýapkershilik alýdan qashýy dep baǵalady. Investorlardy tartqanda da oblystardyń jer kólemine qaraý kerek. Halqy tyǵyz qonystanǵan, jaıylym tapshy aýyldardyń aınalasynan jer kólemin qajet etetin ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrmaý kerek. О́ıtkeni sońy daýǵa ulasyp jatqan jaıy bar. Aýyl adamdarynyń qaýpi jaıylymsyz qalýdan buryn, ınvestorlar jumys istep ketken jerge shóp shyqpaı qalýynan qorqady. Sondyqtan jer kólemin kóptep kerek etpeıtin jobalardy júzege asyrý qajet. Mysaly, Eýropa, Qytaı, AQSh, Izraıl sııaqty elderde jalpaǵynan emes, tiginen ósetin, meılinshe atshaptyrym aýmaqty qajet etpeıtin aýyl sharýashylyǵy ónimderin ósirýge den qoıyp jatyr. Ekinshiden, qolda bar mal nemese egistikten alǵan ónimdi jergilikti jerde óńdeýdi qolǵa alý qajet. Máselen, qaýyn, qarbyz ósiretinder qaldyq qaldyrmaı keptirse, al qymyz, qymyran satatyndar ónimderin júıeli óndiriske engizgeni abzal. Sonda aýyl sharýashylyǵy aıaǵyna turady.
Qazir teri men jún óńdeý isine suranys bar. Árbir aýylda jún tútip, teri ılep, ton tigetin kishigirim kásiporyndar bolsa, Qytaı, Túrkııa, Úndistan usynyp jatqan syrt kıimniń túr-túrin shyǵarýǵa bolady. Týra sol sııaqty kıim-keshekti de naryqqa laıyqty etýge bolady. Irgedegi О́zbekstan men Qyrǵyzstan jeńil ónerkásipti myqtap meńgerip keledi emes pe? Prezıdent aıtqan tutas eldiń ekonomıkasyn kóterý úshin otandyq kásipkerlerdiń qataryn kóbeıtý kerek. Shıkizat kúıinde eksporttaǵannan ne paıda, qaıtyp aınalyp ózimizge sym, temir, shege, qazan, boltqa aınalyp keletin bolsa? О́zge jurttar tipti qoltyraýyn men jylandy arnaıy ósirip, kerek bolsa túıequstyń terisinen sómke men kúrteshe tigip, paıdaǵa asyryp jatyr. Sol sııaqty bizde baǵasy qymbat qundyz ben bulǵyndy nege ósirmeske?
Sondaı-aq Prezıdent elimizde orta býyn kóshbasshy kompanııalar shoǵyryn qalyptastyrý úshin keleshegi zor kásiporyndardyń jumys josparyn ázirleýdi Úkimetke júktedi. Eki ortada aıaǵyna endi turyp kele jatqan bıznes pen irilerdiń qataryna qosyla almaı jatqandar joq bolyp ketpeýdiń amalyn qarastyrý qajet. Ekonomıkalyq reformalar birinshi kezekte otandyq bızneske zııanyn tıgizbeýge tıis.
Prezıdent elimizdiń sırek kezdesetin metall kenishin, onyń ishinde lıtııdi óndirý men óńdeý áleýetin kóterip, salaǵa ınvestısııa men ozyq tehnologııalardy tartýdy, bul iste sheteldik jáne otandyq bıznesmenderdi qoldaýǵa shaqyrdy. Memleket basshysynyń aıtýynsha, jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyn ashyq ári qarapaıym tártippen bóletin. Biryńǵaı platforma iske qosylǵan. Endi onyń zańnamalyq negizin Parlament sessııasynyń sońyna deıin aıaqtaý kerek. Prezıdent óziniń jer qoınaýyn paıdalaný salasyndaǵy reformasynyń eshbir kedergige qaramastan jalǵasatynyn kesip aıtty.
Tis emdeý – adamzat tiri turǵanda suranysqa ıe is. Al endi ózimizde sonsha qazba baılyq bola tura, sol jasandy tisterdi nanotehnologııalardy keńinen paıdalanyp nege shyǵarmaımyz? Qazir elimizde tis jańalaý 1 mln teńgeden asyp ketti. Sebebi materıal shetelden keledi. Nege? О́zimizde tis jasaıtyn sırkonıı joq pa edi?
Prezıdent qosylǵan qun salyǵynyń saralanǵan mólsherlemesi bıýdjetti ýaqtyly jáne jetkilikti túrde tolyqtyratyn memlekettiń fıskaldyq múddeleri men muqtajdyqtardy qoldaý, sondaı-aq azamattardyń ártúrli sanattarynyń tólem qabiletine laıyq áleýmettik mindettemelerin, bıznes ókilderi úshin áser arasyndaǵy teńgerimdi qamtasyz etetin ekonomıkalyq múddelerin eskerý kerektigin aıtty. Qosylǵan qun salyǵy boıynsha qoǵamdyq talqylaý ashyq ári jarııaly ótýge tıis. Salyq saıasaty ekonomıkalyq quldyraýǵa, bıznestiń kúıreýine, buqaranyń kedeılenýine áser etpeýi kerek. Álemde aldymen bárin damytyp, halyqtyń turmys-halin jaqsartyp alyp, salyq júıesin eshkimniń qaltasy men júıkesi juqarmaıtyndaı etip qalyptastyryp, berekeli tirlik keship jatqan memleketter barshylyq. Halyqtyń deni kásippen aınalysyp, eldiń taýar óndirý áleýetin arttyrǵan kezde ol júıe ózi-aq qalyptasady. Sondyqtan qazir salyq pen aıyppulmen tıtyqtaıtyn kezeń emes dep esepteımiz.
Qaırat BALABIEV,
Májilis depýtaty