...Tús aýa qatty uıyqtap ketippin. Uzyn shnýryn shubyrtyp, zəresi qashyńqyraǵan anam telefondy əkelip tur: «Erden, Erden, oıanshy, turshy! Bóketov, rektor, telefon soǵyp tur!»
– Ebineı Arystanuly, amansyz ba?
– Bul ne uıqy sabaq ýaqytynda?
– Tańǵa deıin bir kitapty qarap edim, keshirińiz.
– Sabaqty kerek qylmaıtyn, ol qandaı kitap sonda?
– Qazaq tarıhy, revolıýsııaǵa deıingi.
– Avtory kim? Keshegi Levshıniń emes pe?
– Joq... Sizge kezdeskende aıtamyn.
– Jaraıdy, maǵan kórsetesiń.Monshaǵa barasyń ba?
– Baramyn.
– Onda oramalyńdy alyp, jarty saǵattan soń dalaǵa shyǵyp tur. Aıtpaqshy, jańaǵy kitabyńdy da ala shyq, umytpa.
Osylaı Ebineı aǵa meni balasyndaı kórip, qasyna jıi alyp júretin boldy. Taýtulǵaly ustazymnyń qasynda saryaýyz balapan men kimdermen tanysyp, kimdermen dastarqandas bolmadym deseńizshi. Talaı ret Ǵabıt Músirepov, Əlkeı Marǵulan, Shapyq Shókın, Oljas Súleımenov, Nurtas Ońdasynov, Ǵabıden Mustafın syndy elimizdiń betkeustar el aǵalarynyń qoldaryna sý quıyp, salıqaly áńgimelerin tyńdap, tanym men talǵamym ósti, qalyptastym.
Al sabaqqa barmaı uıyqtap qalyp júrgenimniń syry, jaqsy aralasatyn aǵam, əri dosym, mamandyǵy fızık bolsa da, túrki halyqtarynyń shejiresin kəsibı deńgeıde tereń zerttep júrgen Qaraǵandy polıtehnıkalyq ýnıversıtettiń oqytýshysy Tileýken Insebaev jýyrda Tashkentten qazaqtyń tuńǵysh temirjol-ınjeneri Muhametjan Tynyshbaevtyń bir kitabynyń kóshirmesin kserokstan ótkizip ákelipti. Sony bir kúnge surap alyp, tań atqansha qumarta oqyp bitirdim...
Jetpisinshi jyldardyń ortasy.Kommýnıstik partııanyń qylyshynan qan tamyp turǵan kez. Kitap avtory – «halyq jaýy», Alash úkimeti tóraǵasynyń orynbasary, Túrkistan avtonomııasynyń premer-mınıstri... Muhametjan Tynyshbaevtyń atyn ataýdyń ózi úlken qylmys bolyp sanalatyn zaman. Sondyqtan da Tileýken kitapty maǵan shúberekke orap, qupııa túrde tanysýǵa bergen. Tashkent ýnıversıteti kitaphanasynyń oqý zalyna Lev Oshanın degen bir kisi tapsyrypty, kitaphana qyzmetkerleri baıqamaı qabyldaı salǵan sekildi.
Tileýkendi tańǵaldyrǵany – Tashkentte 1925 jyly shyqqan osy eńbektiń sońǵy betterinde qosymsha retinde tirkelgen shejire kesteleri. Baqsam, mazmuny tutas ǵajap ǵylymı sensasııa, qazaq memleketiniń qalyptasý tarıhyn, keminde HI ǵasyrdan bastaıdy, keltirilgen resmı demografııa derekteri boıynsha qazaqtyń 70 paıyz jerinde 1914 jyldyń ózinde halqymyzdyń sany bes jarym mıllıonnan artyp jyǵylady eken. Iаǵnı 6-7 mıllıonbyz sol tusta. Qyrýar qundy faktiler, sol zamanda bizge nasıhattaǵan derekten múlde basqa, tyń, ǵajaıyp ǵylymı konsepsııa. Búkil tarıhty bastan aıaqqa qoıatyn, orys bizdi emes, kerisinshe, bizder orystardy, slavıandardy adam qylǵanymyz, el deńgeıine kótergenimiz, ulttyq qundylyqtarymyzdyń adamzat tarıhyna qosqan súbeli úlesi – bəri baısaldy, dəleldi, taıǵa tańba basqandaı anyq, jatyq baıandalady...
Ebineı Arystanuly atyn ataýǵa qatań tyıym salynǵan Muhametjan Tynyshbaevtyń «qaýipti» taqyryptaǵy iz-túzsiz joǵalyp ketti dep júrgen, qara tizimge engen kitabynyń kóshirmesin qolynda uzaq ustap qatty tolqydy, ylǵaldalǵan kózderin jasyrmaı turyp Tileýken Ahmetulyna rızashylyǵyn bildirdi. Birden sol kúni Əlkeı Haqanulyna telefon shalyp: «Əleke, mal-jan aman ba? Retin taýyp maǵan bir kelip ketýińiz kerek. Mańyzdy sharýa bar. Qonaq bolyp, demalyp, oljaly bolyp qaıtasyz. Əzirge aıtarym osy ǵana», dep qysqa qaıyrdy.
Bul kúnde marqum bolyp ketken dosym Tileýken Ahmetuly Insebaev tapqan baǵa jetpes qazynamyz osylaı elge oraldy. On jyldan keıin gorbachevtik jylymyq kezinde bul kitapty kóptegen zııaly qaýym ókili, atap aıtsam: Aqseleý Seıdimbek, Oljas Súleımenov, Muhtar Maǵaýın, Rymǵalı Nurǵalıev, Murat Əýezovtiń úıindegi kitap sórelerinen kórdim.
Ebineı aǵa ýnıversıtetti bitirer kezimde meniń dıplomdyq jumysymnyń jetekshisi boldy. О́zi taqyrypty: «Oljasty jaqsy biletin sekildisiń, olaı bolsa, onyń eńbekteriniń ulttyq mazmunyn ashyp kórsetshi» dep, birinshi tapsyrma berdi. Birer aı eńbektengennen keıin, aldyna júz elý bettik kirispe, taraýlary, qorytyndysy, paıdalanǵan ədebıetteri, qysqartýlary, búkil ǵylymı apparatty tegis qamtyǵan məshińkege basylǵan qoljazbamdy qoıdym. Eki-úsh kúnnen keıin Ebineı Arystanuly: «Jumysyń jaqsy eken. Biraq taqyryp tym keń bolyp shyqqanyna kózim jetti. Taqyrypty naqtylap kóreıik. Sen Oljastyń bir ǵana eńbegin tańdap, sol eńbektiń ishindegi tek bir ǵana mysaldy alyp, tek sony aınaldyryp, taza túrkologııa turǵysynan zerttep kórshi. Jəne kóp jazba. Elý betten az bolmasyn, júz betten asyrma», dedi. Meni qoıyńyzshy, fılologııa fakýltetindegi ustazdarymnyń ózi ań-tań. Ýnıversıtetti bitirýge jarty jyl qalǵanda, orta jolda taqyrypty ózgertý stýdentke əjeptəýir aýyr salmaq. Amal neshik, kúndiz-túni uıyqtamaı, 70 bettik Oljas Súleımenovtiń «Qysh kitaby» poemasyndaǵy dóńgelek-sheńberdiń túrkologııalyq, tarıhı-mıfologııalyq, magııalyq jəne etnografııalyq sımvolıkasyna arnalǵan eńbegimdi bitirip, núktesin qoıyp, rektorǵa usyndym.
Bir kúnnen keıin, Ebineı aǵa: «Bərekeldi, jaradyń, Erden. Ədemi jumys. Biraq men seni taǵy synap kórgim keledi. Endi Oljastyń óte qysqa bir-aq óleńin tańdap al da, sol bir kishkentaı óleńine tarıhı-etnografııalyq, túrkologııalyq, mədenı ədet-ǵurypqa, ulttyq rýhanı qundylyqtarymyzǵa baılanysty ǵylymı taldaý jasap kór. Qysqa-nusqa jaz. Jumysyń jıyrma-otyz betten aspasyn. Jınaqy, dəleldi, silteme eskertpelerimen, paıdalanǵan ədebıetimen bolsyn. Iske sət!», dedi.
Úlken adam senimi qanat bitiredi.Orta ǵasyrlyq qypshaqtardyń Eýropaǵa qonys aýdarǵanyn qysqa jəne beıneli túrde sıpattaıtyn on shaqty joldyq «Quman jyry» dep atalatyn óleńin tańdap, dıplomdyq jumysymdy bitirdim. Ebineı Arystanuly: «Əp, bərekeldi! Jaradyń, Erden. Mine, əri tap-tuınaqtaı shaǵyn, əri tereń mazmundy, bir halyqtyń taǵdyryn jıyrma-otyz betke syıǵyza bildiń» dep rızashylyǵyn jasyrmaı, pikirin bildirdi...
Dıplom qorǵaýy ótken soń Ebineı aǵa: «úıge kelip ketshi» dedi. Ebineı Arystanulynyń úıi botanıkalyq baqtyń shetinde. Barsam, myna maǵan, jas balaǵa aǵanyń jary Zúbaıra apamyz et asyp qoıypty. Shəı ishken soń, ədettegideı jaıaý serýendeýge baqqa keldik, biraz qydyrdyq. «Búgingi adamzat munaı men altynǵa jantalasa jarmasyp jatyr. Al baılyqtyń aıaq astarynda jatqanyn baıqamaıdy, dep kókeıindegi oılaryn, sherin tarqata bastady, – munaı óndirisinde gýdron degen aýyr jəne kereksiz esepteletin arzan qaldyq zat bar. Ony myna asfaltqa da tóseıdi, basqasha da paıdalanady, laqtyryp ta tastaıdy quny kók tıyn dep esepteıdi. Al men jəne osyndaǵy meniń zertteý tobym, ıaǵnı ǵylymı komandam, osy gýdronnyń ózinen túrli, óte qymbat turatyn zattardy shyǵara alamyz, shyǵaryp ta jatyrmyz. Taǵy bir mysal. Eń sapasy tómen kómirden eń taza benzın shyǵara bildik. Aıtaıyn degenim, osy ómirde eń úlken qundylyq, qymbat nərse, kapıtal, bylaısha aıtqanda, qaltańdaǵy aqshań emes – basyńdaǵy mıyń, seniń ıntellektýaldyq óreń, bilimiń... Sen astanaǵa baryp aspırantýraǵa túsýiń kerek. Batamdy berdim saǵan. Tól tarıhymyzdy, mədenıetimizdi, til-ədebıetimizdi, ulttyq múddemizge baılanysty məselelerdi damytý jolynda tyńnan túren salý kerek bolyp tur. Bizdiń qolymyz kommýnıstik ıdeologııa, keńes saıasaty saldarynan baılaýly boldy. Urpaq sabaqtastyǵyna balta shabyldy desek te, artyq aıtqandyq emes. Jarty ǵasyr buryn jazylǵan Muhametjan Tynyshbaevtyń eńbegimen búgingi dəriptelip jatqan tarıhymyzdy salystyrsań, ony aıdaı anyq kóresiń. Biz ońdyrmaı keri kettik. Keshegi Alash qaıratkerleriniń ónegesin, uzyna tarıhymyzdy, uly tulǵalarymyzdyń ulaǵatyn boıymyzǵa sińirýimiz úshin olardy ulyqtap, zerdelep, əlemge pash ete bilýimiz qajet...».
Taǵy da bir kúni Ebineı aǵa úıine shaqyrdy. Ədettegideı, aıtqan ýaqytta jetip keldim, Zúbaıra apaı: «Seni kabınetinde kútip otyr» dedi. Ebineı Arystanuly birden aqtaryla sóıledi. Əńgime arqaýy Qanysh Imantaıuly, ulttyq ǵylym, akademııa taǵdyry týraly. «Ustazym qaıtys bolarda eń qundy qoljazbalary men qujattaryn maǵan berýdi uıǵarypty. Ishinde el bilýge tıisti məlimet óte kóp. Men úsh tomnan turatyn trılogııany, úsh kitapty jazýǵa kiristim. Qanysh Sətbaevtyń jastyq kezi, qalyptasý kezeńi jəne kemeldengen shaǵy týraly. Birinshi kitabymdy bitirdim. Alaıda aıaǵyna deıin jetkize almaımyn ba dep qorqamyn. Sebebi qarsylyq kúshti bolady. Biraz dókeılerdiń múddesi, qylmysy demeı-aq qoıaıyn saǵan, sen əli jassyń ǵoı, osy taqyrypta jatyr. Osy sebepten men derekti emes, kórkem shyǵarma jazýdy bastadym. Meniń maqsatym – əri senzýradan ótetindeı, əri oqyrmanǵa jetetindeı, qajetti shyndyqty túsinýge kómektesetin aqparat qaldyrý. Bul aqparat óte mańyzdy, tutas bir dəýirdi túsiný úshin, ustazym Qanysh Imantaıuly tulǵasyn taný úshin halqymyzǵa asa qajet...». Men ań-tańmyn. Ebineı aǵa keıde menimen osylaı úlken kisishe iri taqyryptardy qozǵaıtyn.
«Bul eńbegim Qanekeńniń jastyq kezeńi týraly bolǵandyqtan, birinshiden óziń sııaqty jastarǵa senimmen oqytqym kelip otyr. О́tinish emes, tapsyrmam bar, shyǵarmam týraly tek shyndyqty ǵana aıtasyń jəne bir aptadan keıin pikirińdi bildiresiń», dep qolyma qalyń qoljazbasyn ustatty. Ashyǵyn aıtýǵa tıispin, men úshin budan aýyr, tipti oryndalmaıtyndaı tapsyrma oılap tabý múmkin emes edi.Úıge kele sala, anama: «Rektor synı pikir surap otyr, tek qana qatal jəne adal syn kerek maǵan» dep jalbaryndym. О́ıtkeni anam qazaq ədebıetiniń kórkem prozasy men poezııasyn jaqsy biletin, kásibı deńgeıde taldaı alatyn qabileti bar adam bolatyn. Anam ýnıversıtette joǵary matematıka pənin qazaq tilinde júrgizetin. Sol jyldary respýblıkamyzdaǵy barlyq jaratylystaný-tehnıkalyq fakýltetterde qazaq tilinde dəris berýge tyıym salynýyna baılanysty, ol jumysynan aırylyp, erte «zeınetkerlikke» shyǵarylǵandaı bolyp úıde otyryp qalǵan.
Ana balasy úshin bərine de barady degendeı, tapsyrmamdy óte muqııat atqardy. Keýdeńe nan pisirip qoıatyn qaıran jastyq-aı! Anamnyń qoljazbaǵa jazǵan biraz eskertý men pikirlerin óz qolymmen badyraıtyp turyp, qyzyl sııamen jazyp, keıbir tustaryn, tipti abzastardy syzyp tastap, suraý belgilerin aıamaı qoıyp, qoljazbany Ebineı aǵanyń qabyldaý bólmesinde otyrǵan hatshy qyzǵa aparyp berdim.
Erteńine «rektor shaqyryp jatyr» degen habar da keldi. «Ne bolar eken?», dep oılana kirdim. Ebekeńniń kóńili óte kóterińki eken, tipti kúlip qarsy aldy: «Əı, júgirmek, pəlesin qarashy! Qatyrdyń ǵoı sen meni! Biraq meni aldaı almaısyń. Aıt maǵan, kimge oqyttyń, kim saǵan kómektesti?». Shyndyqty jasyrmadym. «Olaı bolsa, anańa da, əkeńe de səlem aıt. Men olarmen tanysýym kerek. О́zimniń de osyndaı oıymda bar edi», dep aıtyp saldy.
Qonaqqa qýanatyn qazaq emespiz be, keshikpeı ata-anam qurmetpen, Ebineı aǵany qonaqqa shaqyrdy. Osylaı ata-anam óz dastarqandarynyń basynda meniń ustazym, ǵulama ǵalym – Ebineı Arystanuly Bóketovpen jaqyn tanysty. Qoljazbasyna anamnyń aıtqan syn-eskertpeleri úshin renjimeı, qaıta alǵysyn aıtty, ekeýi qazaq ədebıetiniń jaı-kúıi jóninde kóp əńgimelesti.
Ebineı Arystanulynyń mamandyǵy hımık, metallýrg bolǵanymen, ədebıet pen ónerge erekshe qyzyǵýshylyq tanytatyn, tereń ensıklopedııalyq bilimi bar jan-jaqty ǵalym edi. KSRO Jazýshylar odaǵynyń beldi múshesi boldy. Shekspır, Esenın jəne Maıakovskıı shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdardy, áńgimeler, pýblısıstıkalyq jəne syn maqalalar jazdy. Bul eńbekteri jurtshylyq ortasynda joǵary baǵalandy. Ol qazaq eposy men aýyz ədebıetinen, əıgili qazaq aqyndary men jyraý-jyrshylardyń óleńderinen bastap, əlemge áıgili: Pasternak, Mandelshtam, Shekspır, Svetaeva, Baıron, Gete jəne basqa da uly aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalaryn jatqa aıtatyn.
Ebineı aǵa týraly mendegi estelik taýsylmaıdy, bolashaqta olardy qaǵazǵa túsirsem deımin. Qazir aınalyp ótýge bolmaıtyn ómiriniń sońǵy jyldaryna toqtala keteıin. Ebineı Arystanuly ózi irgesin qalaǵan ýnıversıtettiń basshysy bolyp uzaq ýaqyt otyra almady. Men aspırantýraǵa kettim. Biraq ustazymnan baılanysymdy úzgen joqpyn. Habarlasyp, kezdesip turdyq. Ol respýblıkadaǵy ekinshi ýnıversıtettiń boı kóterip, qalyptasýyna barynsha janyn salyp qyzmet etti, myqty uıymdastyrýshy boldy. О́kinishtisi sol, kezinde ózi basqarǵan Hımııa-metallýrgııa ınstıtýtyna jaı qatardaǵy aǵa ǵylymı qyzmetker laýazymyna tómendetip jiberdi.
Munymen is bitpedi: telefony tyńdaldy, kelgen-ketken hat-habarlary tekserildi, ózi təýlik boıy jasyryn polısııa men «úndemestiń» qursaýyna alyndy. О́zi kúlip aıtatyn: «Men óz elimde persona non grata boldym» dep. Nege ekenin bilmeımin, sanaýly ǵana adamdar bolmasa, buryn aınalasynda shurqyrap júretin ǵalym-jazýshylardyń kóbi aıaq astynan irgesin aýlaq salyp, júzdesýden, tipti jáı habar surasýdan qashqaqtaıtyn boldy. Almatyǵa kelse de, men Qaraǵandyǵa barǵanda da, janynda eshkim joq, únemi jalǵyz júrgenin kórdim. Buryn Qaraǵandyǵa kelse Ebineı aǵaǵa soqpaı ketpeıtin, úıinen dám tatyp, tipten sharýalaryn aıtyp, tyndyryp alatyn akademık, pofessorlardy da kórmedim.
Ebineı aǵa ózine qarsy «jaýǵan oqqa» qas batyrlarsha qasqaıyp tura bildi. Keıde maǵan eńgezerdeı denesi, kelisti kelgen kelbeti taý shyńynda otyrǵan qyran qusty elestetetin. Tómendegi kúıki tirlikke kúle qarap, beıshara pendeshilikten alshaq, bıik, aqyl-oıdyń ıesi turatyn. Sondaı tulǵanyń ózime ustaz bolǵanyn ómir boıy maqtan etip kelemin.
Myna oqıǵany umyta almaımyn. Əli esimde, Oljas Súleımenov Almatydan Qaraǵandyǵa kelip, Ebineı Arystanulynyń úıine arnaıy baryp keńes berdi: «Astanaǵa baryp Dinmuhamed Qonaevqa jazylyńyz. Kezdeskende ashyq aıtyńyz, saıasatqa, jeke sizge eshqandaı qarsylyǵym joq» dep. Biraq Ebineı aǵa: «Aınalaıyn Oljas, meniń eshqandaı kinəm, bes beresim, alty alasym joq onyń aldyna baryp aqtalatyndaı.. Sharýam bolmasa, eshteńeni búldirmesem, nege barýym kerek? Sen aıta alsań, óziń aıt. Shaqyrsa, baram», dep kónbedi.
Bir shyndyqtyń basy ashyq, osyndaı aýyr jaǵdaıdyń saldarynan Qanysh Sətbaev týraly jazyp jatqan trılogııasy, ókinishke qaraı, jalǵasyn tappady. Osy eńbektiń qalyń qoljazbalaryn arnaıy Məskeýden kelip, muqııat qarap shyqqan memleket qaıratkeri Nurtas Ońdasynovtyń joǵary baǵa bergeni əli esimde. Nurtas aǵamyz da el tizginin qıyn-qystaý zamanda qolǵa alyp, artyna jaman sóz qaldyrmaı ketken memleket basshysy. «Ulyq bolsań – kishik bol», óte qarapaıym, áńgimeshil adam bolatyn. Ebineı aǵany qatty qurmetteıtin edi.
Iə, qyspaǵy kóp keńestik kezeńiniń ózinde akademık Ebineı Bóketov esimi dúrkirep barsha Odaq kólemine, odan asyp shetel ǵalymdarynyń ortasynda orny boldy. Onyń ǵylymı eńbekteri asa joǵary baǵalandy. Onyń hımııa-metallýrgııa salasynda ashqan ǵylymı jańalyǵymen kóptegen memleketter óz óndiristerinde paıdalanyp, tabysqa jetip otyr.
1990 jyly AQSh ǵalymdary aspanda jańadan tabylǵan bir juldyzǵa onyń atyn berdi. Ərıne, ol ataq-dańqtan kende bolǵan joq. Munyń bərin tize bersek, taýsylmaıdy. Ǵylymı tabystary úshin KSRO Memlekettik syılyǵyna da ıe boldy. Ǵylym men ádebıettiń tabıǵaty bir-birine jaqyn, ekeýi de oıdan, tolǵanystan, izdenisten týady. Ekeýine de jiger, eńbek kerek. Osyndaı qasıetterdi Ebineı aǵa bir-birimen ushtastyra bildi.
Ətteń, deımiz, taǵy da kúızele otyryp. Joǵaryda aıtqandaı, ómiriniń sońǵy jyldary ókinishpen ótti-aý.
Eski Qazaqstannyń qupııalary, ashylmaǵan betteri óte kóp. Alash arystarymyzdy da, keshe ǵana aramyzdan ketken Ebineı Arystanuly syndy uly tulǵalarymyzdy ulyqtaı aldyq pa? Tek mereıtoılary jaqyndaǵan tustarda ǵana eske almaı, turaqty jəne josparly túrde zertteýimiz, dəripteýimiz əri nasıhattaýymyz kerek. Memleketten granttar men tapsyrystar berilip, keshendi jəne jan-jaqty jumystar jasalynsa, bastaǵan ıgi isterin sabaqtastyra jalǵastyryp, damyta tússek. Bıyl ǵasyrlyq toıy atalynyp ótýge tıis birtýar tulǵa Ebineı Bóketovtiń murasy men qaıratkerligin jańarǵan elimizge jan-jaqty tanytý – ortaq paryzymyz.
Erden QAJYBEK,
UǴA akademıgi