Sahna óneri: san men sapa qaıtse úndesedi?

Teatr tynysyn tanystyrǵan saraptamaǵa kóz salsaq, saýal­namamyzǵa qatysqan eli­mizdegi 70 teatrdyń 53-i atqarylǵan shyǵarmashylyq jumystary boıynsha mańyzdy málimetter usyndy. Atap aıtqanda, bir jyl ishinde otandyq teatr sahnalarynda 262 jańa qoıylym sahnalanyp, bul jumystarǵa 175 rejısser, 124 ssenograf-sýretshi, 90 horeograf qatysqan. Degenmen osy rejısserlerdiń 70-ke jýyǵy bir jyl ishinde bir ǵana qoıylymdy sahnalaǵany anyqtaldy. Al gastroldik saparlar boıynsha eń belsendisi  M.Áýezov atyndaǵy Ulttyq teatr bolsa, halyqaralyq fes­tıvaldarǵa qatysý turǵysynan Aqmola oblystyq orys drama teatry kósh bas­tap tur.

Taǵy bir mańyzdy derek – teatr sahnasynda avtorlyq rejıssýraǵa bet burǵan talantty rejısserlerdiń qatary artyp keledi. Bul qubylys otandyq teatr óneriniń jańa beleske kóterilip, shyǵarmashylyq izdenisterdiń tereńdep kele jatqanyn kórsetedi. Zamanaýı tásildermen qoıylymdardy sahnalap júrgen daryndy rejısserler qatarynda Elik Nursultan, Dına Jumabaı, Juldyzbek Jumanbaı, Farhad Moldaǵalı, Gaýhar Adaı, Anton Zaısev, Farhadbek Qanafın, Aıdyn Salban, Danııar Bazarqulov, Álibek О́mirbekuly, Arıdash Ospanbaeva, Ulanmyrza Qarypbaev, Meıram Habıbýllın, taǵy da basqa talantty sýretkerlerdi atap ótýge bolady. Jas rejısserler óz izdenisterinde dástúrli emes tásilder men jańa formalardy izdep, sahnada ımprovızasııa men ınteraktıvti, performans elementterin, saýndrama jáne verbatım janrlaryn jıi qoldanyp júr. Akterlik ansambldiń erekshe jumys ádisterin engizý de bul baǵyttyń negizine aınaldy.

Sonymen qatar 2024 jyly birqatar teatrlar óz qyzmetkerlerin teatr menedjmenti, rejıssýra, akterlik sheberlik, qýyrshaq júrgizý jáne sahna jaryǵy boıynsha sheteldik biliktilikti arttyrý kýrstaryna jáne sheberlik dáristerine jiberdi. Mysaly, Almaty memlekettik qýyrshaq teatry men «Alataý» dástúrli óner teatry Túrkııa men Reseıde, «Jańa ǵasyr» teatry Grýzııa men Reseıde, «Samuryq» zamanaýı bı teatry Italııada oqytý sharalaryna qatysty. Budan bólek F.Dostoevskıı atyndaǵy Abaı oblystyq orys drama teatry, Mańǵystaý oblystyq qýyrshaq teatry, Aqmola oblystyq orys drama teatry jáne Qaraǵandy akademııalyq mýzykalyq komedııa tea­try Reseıge qyzmetkerlerin jiberdi jáne kerisinshe, birqatar ujymdar Reseıden mamandar shaqyryp, dárister uıymdastyrdy. Akterlerdiń sheberligin arttyrý maq­satynda sahna tilinen professorlar Darıǵa Turanqulova, Murat Ábzelbaev, Aıgúl Narymgenova, rejıssýradan Ashat Maemırov pen Gúlsına Mırǵalıeva, sahna qozǵalysynan Jalynbek Ahan, zamanaýı teatr úderisi boıynsha ónertaný doktory, professor Baqyt Nurpeıis, ónertaný kandıdaty Merýert Jaqsylyqova syndy otandyq mamandardyń sheberlik synyptary uıymdastyryldy. Degenmen mundaı progressıvti úrdister barlyq teatrlarda birdeı júzege asyp jatqan joq. Oblystyq teatrlarda qyzmet etetin keıbir akterlerdiń álemdik teatr ónerindegi jańashyl baǵyttardan beıhabar ekeni jáne rejısserlik izdenisterdi tolyq ıgere almaýy baıqalady. Mundaı jaǵdaılar ulttyq teatr óneriniń órisin keńeıtýge kedergi keltiretinin de aıtyp ótýimiz kerek. Kóptegen oblystyq teatr qyzmetkerleri qosymsha bilim alýdy, qaıta daıarlaýdy jáne biliktiligin arttyrýdy qajet etedi.

Teatr festıvaldary el men qala­nyń ımıdjin qalyptastyryp, týrızm men ınfraqurylymnyń damýyna yqpal etip otyǵanyn dúnıejúzilik tájirıbe kórsetip otyr. Sondyqtan 2024 jyly Qazaqstanda 14 halyqaralyq jáne respýblıkalyq teatr festıvali uıymdastyrylǵany – qýantarlyq jaǵ­daı. Qazaqstan teatrlarynyń jo­ǵary kórkemdik deńgeıi halyqaralyq fes­tıvaldarda alǵan marapattarmen de aıqyndaldy. Atap aıtsaq, 2024 jyly eli­mizdiń 23 teatry shetelde ótken 38 festıvalǵa qatysty. Olardyń arasynda Reseı, Bashqurtstan, Kanada, Belarýs, Grýzııa, Germanııa, Armenııa, Túrkııa, Portýgalııa, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, Daǵystan, О́zbekstan, Tatarstan, Albanııa, Oman elderinde ótken is-sharalar bar. Mundaı festıvaldar shyǵarmashylyq almasý men kásibı ósýge yqpal etip, otandyq teatr ónerin halyqaralyq deńgeıde tanytýda mańyzdy ról atqarady. Sonymen qatar gastroldik qyzmettiń geografııasyn keńeıtý de otandyq teatr óneriniń halyqaralyq deńgeıde tanylýyna yqpal eteri sózsiz.

Teatr óneriniń damýyndaǵy oń qadamdarǵa qaramastan sheshimin kútken birqatar másele áli de ózekti. Atap aıt­qanda, otandyq teatrlar úshin zamanaýı quqyqtyq-normatıvtik bazany qalyptastyrý qajet. Elimizde tea­tr óneriniń damýyna serpin beretin arnaıy «Teatr týraly» zań qabyldaý mańyzdy. Ekinshiden, dramatýrgter, rejısserler, kompozıtorlar, ssenograftar, kostıým sýretshileri jáne basqa da mamandardyń avtorlyq quqyqtaryn qorǵaý, eńbekteriniń laıyqty baǵalanýyn qamtamasyz etý qajet. Avtorlyq syıaqylardy ýaqtyly tóleý jáne olardyń quqyn qorǵaý júıesin jetildirý kerek. Teatr úshin mańyzdy máselelerdiń kelesisi – keıingi jyldary óner ujymdaryndaǵy kórkemdik jetekshiniń róli álsirep, shyǵarmashylyq úderisterdi basqarý deńgeıi tómendegen. Kórkemdik jetekshiniń mártebesin arttyryp, onyń teatrdyń repertýarlyq saıasaty men shyǵarmashylyq sapasyna tolyq jaýap beretindeı ókilettigin keńeıtý qajet. Odan keıin, álbette, óńirlik teatrlardyń repertýarynda sapasyz dramalyq týyndylardyń paıda bolýy alańdaýshylyq týdyrady. Oblystyq ákimdikterdiń usynysymen, «arnaıy tapsyryspen» jazylǵan pesalar kórkemdik talaptarǵa saı kelmeı, repertýardan tez túsip jatady. Sahnalanatyn pesalardy irikteý kezinde shyǵarmalardy kásibı mamandar talqylap, olardyń kórkemdik deńgeıin baǵalaý qajet. Besinshiden, oblystyq teatrlarǵa qarjylyq qoldaý jetkiliksiz ekeni seziledi. Memlekettik qoldaýdyń artýyna qaramastan, jeke sektor men demeýshiler belsendiligi tómen deńgeıde qalyp otyr. Bul jaǵdaı akterlerdiń jalaqysy men jańa qoıylymdardy júzege asyrý múmkindikterine keri áserin tıgizedi. Qarjylandyrý kózderin ártaraptandyrý qajet. Altynshydan, keıbir teatrlar sahnalyq jabdyqtaryn jańartqanymen, bul úderis barlyq óńirde birdeı deńgeıde júzege aspaı jatyr. Zamanaýı jaryqtandyrý, dybys júıeleri men mýltımedıa quraldaryn engizý teatr qoıylymdarynyń kórkemdik sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar qazir teatrlardyń onlaın kórsetilimderin damytý men vırtýaldy platformalardy tıimdi paıdalaný arqyly aýdıtorııany keńeıtý áleýeti artyp keledi. Elimizdiń jetekshi teatrlarynyń qoıylymdaryn strımıng formatynda usyný shalǵaı aımaqtardaǵy kórermender úshin mańyzdy. Teatr qoıylymdaryn sıfrlandyrý arqyly olardyń qoljetimdiligin qamtamasyz etý, sondaı-aq mádenı murany saqtaý hám ony nasıhattaý mindetin sheshý múmkindigi bar.

Sahna óneri úshin kelesi keleli másele – oblystyq teatrlarda kadr tapshylyǵy baıqalady, jastar áleýmettik másele­lerdiń sheshilmeýinen jumystan ketip te jatyr. Olardy qoldaý úshin páter berý, qyzmettik baspana usyný men áleýmettik jeńildikter qarastyrylý jaǵy da asa qajet. Sonymen qatar teatr menedj­menti, fandreızıng, promoýshen salasynda kásibı mamandar daıarlaý úshin halyq­aralyq seriktestik ornatyp, jastardy oqytý da asa qajetti qadamdardyń biri bolmaq.

Teatr úshin taǵy bir mańyzdy dúnıe – teatr festıvaldary. Sahna baıqaýlary shyǵarmashylyq baılanystardy ny­ǵaıtyp, óner básekelestigin arttyrady. Osy turǵydan kelgende erte qamdanyp, festıvaldardy uıymdastyrýdy kúsheı­tip, spektaklderdi irikteýdi bir jyl buryn bastaý qajet. Teatr týrızmin damytý úshin óner baıqaýlaryn kezektesip ótkizýge arnalǵan arnaıy jospar jasaý usynylady. Sondaı-aq «Teatr synshylarynyń birlestigi» uıymdastyratyn teatr monıtorıngi men «Synshylar júldesine» mınıstr­liktiń qol­daýy qajet. Alty jyldan beri ótkizilip kele jatqan «Synshylar júldesin» Reseıdegi «Altyn maska» festıvali deńgeıine kóterý maqsatynda jumys júrgizilip jatyr. «Teatr synshy­larynyń birlestigi» teatrlarǵa sarap­tamalyq usynys beretin ortalyq­tandyrylǵan júıe (saıt, jýrnal) qurý hám M.Áýezov atyndaǵy Ulttyq drama teatrynyń 100 jyldyǵyna oraı ǵylymı monografııa jazý jobasyna qoldaý kórsetý ózekti. Sonymen qatar teatr synshylarynyń qazirgi teatr úderisindegi rólin kúsheıtý mańyzdy. Jas teatrtanýshylardyń «Daryn», «Serper» syılyqtaryna qatysýyna múmkindik berý jáne ulttyq syılyqtar erejelerine «Teatr ónerin nasıhattaǵan teatrtanýshylyq ǵylymı jumys» atalymyn engizý de mańyzdy másele. Bul sharalar otandyq teatr óneriniń zamanaýı talaptarǵa beıimdelip, ulttyq mádenıettiń halyqaralyq deńgeıde damýyna yqpal eteri sózsiz.

Oıymyzdy tujyrymdaı kelgende aıtarymyz, elimizdegi teatrlar ulttyq hám álemdik mádenıettiń mańyzdy bóligi bolyp qala beredi. Olardyń damýy úshin memleket pen qoǵam birlesip jumys isteýi qajet. Ulttyq qundylyqtardy saqtaý men jańashyldyqty úılestirý arqyly otandyq teatrlar óz kórermenderin qýanta otyryp, álemdik sahnada laıyqty oryn alady. Teatr – óner ǵana emes, rýhanı órleýdiń qaınar kózi. Sondyqtan ony qoldaý men damytý – árbirimizdiń boryshymyz.

Anar ERKEBAI,

teatrtanýshy, ónertaný kandıdaty, «Teatr synshylary birlestiginiń» tóraǵasy