Biz Aqmolaǵa kóship kelgen jyly ol 44 jastaǵy jigit aǵasy edi. Baıypty ári namysty. Ult týraly jıǵan bilik-bilimin árqashan tolyqtyrǵysy kelip turady. О́sip-óngen jeri – qazirgi Astanadan 125 shaqyrym jerdegi Jolymbet kenishi. Bul azamat talaı jyl Selınograd atalǵan qalanyń jas qoǵam qaıratkeri deńgeıinde-tin. Sol 90-jyldary anasyn, baýyrlaryn kórip tanystyq. Sheshesi keń pishilgen, dástúrge jetik, áýletti úıirip otyrǵan jan eken. Ini-qaryndastary bári jaqsylyqqa boı túzegen eńbek adamy bolyp shyqty. Ata-ananyń táliminen shyǵar. Jary Látıpa bastaýysh synypta sabaq beretin. Dárigerler neshe túrli aýyr dıagnoz qoısa da, Jaratqan zańyn tańdap, erine perzent súıgizgen erligi de bar-dy. Qulyny áý basta resmı «Elmıra» bolyp, ult sana-sezimi jandanǵan jyldary bul esimdi Elmeıir dep ózgertkeni de esimizde.
Sonymen, bul qoǵam qaıratkerimiz – Ánýarbek Eraly. Umytylmaıtyn esim-soı. Á degende azatshyl Túrkistanǵa bolysamyn dep, bolshevıkter qolynan sháıit ketken túrik qaharmany Ánýar-beı pashany, «Abaı joly» romanyndaǵy Eralynyń jazyǵyn eske túsiredi. Onyń azamat bolyp qalyptasý soqpaǵy da erekshe. Osy Esil boıyndaǵy qalada 35 myń jumysshysy bar «Selınselmash» atty kásiporyn jumys istedi. Aýyl sharýashylyǵy mashınalaryn qurastyrady. Qalany qurýshy óndiris. Tokar, stanok jóndeýshi, aýysym bastyǵy, ýchaske basshysy – jumysshy Ánekeńniń bel-belesteri. Aıtqandaı, zaýytqa deıin bul kisi Ereımenniń Shıeli aýylynda qoı da baqqan, qurylysshy da bolǵan. Eki jyl keńes áskeri mektebinen ótken. Arasynda Selınograd mashınajasaý tehnıkýmyn támamdaǵan. Qudaıdyń qudiretin kórmeımisiz, eldik dástúr men namys 80-jyldary Ánýarbek Eralyny zaýytta da, qala ishindegi qoǵamdyq sharalarda da minberge kóterdi. Kóre-kóre kósem, sóıleı-sóıleı sheshen boldy. Árıne, bári Aqmola deńgeıinde. Osy jaǵdaı ony «Selınselmash»-tyń «Mashınajasaýshy» («Mashınostroıtel») gazeti redaktornyń orynbasary qyzmetine alyp keldi. О́ndiris gazetiniń qazaq tilindegi betteri kóbeıe tústi. Temirden túıin túıgen azamat birte-birte qalamdy da ıgerdi. Eń bastysy, ólketanýǵa bet burdy. 1989 jyly burynǵy Selınogradta alǵash ret «Til jáne mádenıet» qoǵamy qurylyp, sonyń saıasynda 1990 jyly 16 mamyrda áıgili «Qaraótkel» gazeti shyǵarylǵanda, Ánekeń Aldan Smaıyl, Jumataı Sabyrjanuly syndy qalamger-qaıratkerlerdiń janynan tabyldy. Sol uıymnyń 1992 jyly tóraǵa orynbasary, 1996 jyldan tóraǵasy boldy. Osy qyzmette júrip óńirlik pedınstıtýttyń (keıin Eýrazııa ýnıversıteti) jańadan ashylǵan qazaq tili men ádebıeti mamandyǵyn bitirip aldy.
Biz ana tili qaıratkeri Ánýarbek Eralynyń tarıhı Aqmola men jańa Astanadaǵy eńbegin tórt baǵytqa bólemiz:
1) 80-jyldardyń sońynan kún-tún demeı Selınogradtyń Aqmolaǵa aınalýy jolyndaǵy jumysy. Buǵan zaýyttyń jáne «Qazaq tili» qoǵamynyń gazetine atsalysýy, «Til jáne mádenıet» qoǵamy qyzmetin salalandyrýy kiredi.
2) Aqmolada (keıin Astana) qazaq tilindegi mektep pen balabaqsha ashý baǵytynda turǵyndarǵa ıakı qoǵamǵa túsindirý jumystaryn júrgizýi. Bir kezde bul qalada jalǵyz №4 qazaq mektebi, №29 qazaq balabaqshasy («Aqqaıyń») bolsa, qazir memlekettik tildegi mektep sany 40-tan, balabaqsha sany 100-den asty. Osy keshendi istiń bastamasynda «Til jáne mádenıet» qoǵamynyń mańdaı teri bar.
3) О́lketaný jáne Aqmolanyń ótkenin tanymal etý jumysy. Ol Halyq assambleıasy múshesi retinde uzaq jyl túrli etnosqa el tarıhyn, salt-dástúrin nasıhattap keledi. Qasyndaǵy pikirles zııalylarmen, aqsaqaldarmen birge qala ortasyndaǵy eski Qaraótkel qorymyn qorǵaýǵa, saqtaýǵa kúsh biriktirýi – óz aldyna bir áńgime.
4) Elordadaǵy aǵa býyn jáne aqsaqaldar birligin úılestirýi. Ol osy óńirde burynnan turatyn jáne qalaǵa kóship kelgen (balalaryna, nemerelerine) zeınettegi azamattardy yqpaldastyryp, birligin arttyryp, áý basta Aqorda aqsaqaldary keńesin, qazir Elorda aqsaqaldary keńesin qurýǵa, jumysyn júrgizýge sebepshi boldy.
El, elorda, qoǵam aldyndaǵy qyzmetiniń elengeni bar, elenbegeni bar. Ánýarbek Eralynyń keýdesindegi «Eren eńbegi úshin» medali men «Mádenıet qaıratkeri», «Til janashyry» tósbelgisi, basqa da mereıtoılyq memlekettik marapattar jemisti jumysynyń nátıjesin kórsetkendeı.
Biz Ánekeńniń Qudaı darytyp, ult alqalaǵan taǵy bir sheberligin aıta ketkendi jón sanaımyz. Ol – óz qolymen jınaq ázirlep, túptep-muqabalap, eldik jıyn-basqosýdyń kóbin foto-derekpen hattap júretindigi. Til qaıratkeri úsh bólmeli páteriniń bir bólmesin otbasylyq polıgrafııaǵa aınaldyrǵan. Sirá, bul «Mashınajasaýshy» gazetinen qalǵan mashyǵy bolsa kerek. Tilge, mádenıetke, dástúrge, tarıhqa, dinge, t.b. ulttyq ózekti máselege qatysty gazet-jýrnal materıaldary qıyndylaryn destelep, baıaǵy «samızdat»-sha burqyratyp jatady. Sony 10-15 dana etip shyǵaryp, ózi qajetti dep tapqan bilim, mádenıet, áleýmet mekemelerine syılaıdy. Osy rette aǵartýshylyq ynta-jigeri HIH ǵasyrdaǵy Eýropa, HH ǵasyr basyndaǵy Reseı zııalylaryn eske túsiredi.
Basynda jazda – qazaqy qalpaq, qysta – túlki tymaq, ıyǵynda – baıyrǵy arqaqorjyn pishinindegi rıýkzak Ánekeń bastyny ıdirip, tizelini búktirip, «samızdat» jınaǵyn nemese qazaq gazet-jýrnaldaryn, kitaptaryn taratyp, nasıhattap júredi. Eshkiminiń namysyna tımeıdi, bireýdiń ala jibin attamaıdy.
Budan biraz buryn ol 5 jyldaı Astana qarttar úıinde qyzmet istedi. Sirá, resmı qyzmeti – «kórkemdeýshi», shyn qyzmeti – qarııalardy ómirge jigerlendirý. Bylaısha aıtqanda, taǵdyr aıamaǵan shal-kempirdiń tálimgeri. Birde osy jumysynan sharshap kele jatyp Ánekeń: «Basynda birer jyl isteımin de qoıamyn dep oılaǵanmyn. Aǵa-apalardyń jaǵdaıyn bilgen soń, bes jyl aıaldadym. Sonda uqqanym, qarttar úıin synap-minemeı, myna qaıyrymsyz qoǵamynyń bir ınstıtýty retinde damytý, sapalandyrý kerek eken. Anaý AQSh, Eýropa «Qarttar qalashyǵy» degendi jetiskennen oılap tapqan joq. Búgingi tirligiń, dúnıetanymyń – Eýropa, sondyqtan aǵa býyndy aıalaǵanda ótirik «uıat bolady!» dep betti shymshymaı, órkenıetti amal-tásilin de alýymyz qajet. Qazir aýzyn aıǵa bilegen kez kelgen azamat qart kúninde ne bolatyny bir Allaǵa ǵana aıan...» degen edi.
Sol Ánýarbek Qaıkenuly taıaýda Jaratqan ıeniń qalaýymen ózi áz tutatyn Máshekeńniń – Máshhúr Júsip Kópeıulynyń jasyna shyqqaly tur. Ánekeń búı deıdi: «Máshekeńnen qalǵan bir sóz bar. Ol búgingi ahýalymyzǵa qoıylǵan dıagnoz sııaqty. «Kedeılik úsh aǵaıyndy bolady: úlkeni – kejirlik, ortanshysy – erinshektik, kenjesi – uıqy». Qazir aýylda da, qalada da osy psıhologııa dendep barady. Múmkindik bar ma – eńbek et. Keshegideı tosyn tabıǵı jutqa urynýdyń aldyn alyp, bir aýyldyń kemi 30–40 jigiti 4-5 jylqysyn shaǵyn tehnıkaǵa qıyp, teri, jún óńdeıtin ortaq shaǵyn tehnıka satyp alýyna bolmas pa? Ol keıin úlken óndiriske aınalady. «Egemenniń» osy jyly 5 aqpandaǵy sanynda qaraǵandylyq Gúpahat Quttybaı qaryndasymyzdyń teri óńdeý sehyn ashqanyn oqyp, rıza boldyq. Endi osyndaı sehty elimizdiń bar aýdanynan ashýǵa ne kedergi? Til máselesinde de iskerlik pen kásibılik kerek. Memleket jarqyratyp jańa, jaıly mektep turǵyzǵyp berip jatyr. Mindetimiz – muǵalim, ata-ana, qoǵam bolyp sonyń mazmunyn sapalandyrý. Mektep aýlasyna oqýshylar – gúl, jylyjaıyna qııar, qyzanaq, qyryqqabat, sábiz, pııaz eksin. Eńbekpen jetilgen bala óskende ustazyna, áke-sheshesine tek rahmet aıtady...».
Qaıratker Ánýarbek Eralynyń atqarar isi de, aıtar aqyl-keńesi de kóp. Ol elge qadirli Máshekeń jasynda eńbekten shet qalmaǵan. Bir qaýym jurt saılaǵan elorda aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy. Jospar-jobasy birshama. Aqsaqaldar basshysyna, aǵa býyn birlestik múshelerine qudaı qýat bersin.
Aıtýǵan DOSBI