Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy soltústik aımaqtaǵy aıdyn shalqardy balyq balanqurtymen eseleı toltyryp kele jatqan «Zerendi balyq sharýashylyǵy kásiporny» memlekettik kommýnaldyq qazynalyq kásipornynyń tuqymbaǵynyń erteńi tabıǵat janashyrlaryn eleńdetip otyr.
Taıaýda kásiporynnyń básekelestik ortaǵa beriletindigi týraly aqparat shyqqan. Sýyt habar tabıǵat janashyrlaryn oılandyryp-aq tastady. Oǵan sebep te bar. Básekelestik ortaǵa berilgen ózge baǵyttaǵy birneshe kásiporyn óz jumysyn alyp kete almaǵandyǵy belgili edi. Sol sebepti soltústik óńirdegi jalǵyz tuqymbaqtyń endigi taǵdyry ne bolmaq degen soıyldaı suraq paıda boldy. Osy saýaldy indetip, máseleniń mán-jaıyna kóz jetkizbek bolyp tuqymbaqqa baryp, búgingi tynys-tirshiligin aqyl tarazysyna salyp, erteńin bajaılap qaıttyq.
Áýeli bar jaı oqyrmanǵa tolaıym túsinikti bolýy úshin tuqymbaqtyń tarıhy týraly birer aýyz sóz aıta ketelik. Sonaý 1969 jyly Kókshetaý qalasyndaǵy balyq zaýytynyń enshiles kásiporny retinde zerli Zerendiniń asa bir kórkem óńiri sanatyndaǵy úzilip túsken kúmis monshaqtaı tolyq jatqan Zerendi kóliniń jaǵasyna salynǵan. Aýmaǵy – 352 gektar. Kóne derekterdi tiriltsek, tuqymbaqtyń alǵashqy jyldary aqsaqa tuqymdas balyqtardyń 80 mıllıonǵa, tuqy tuqymdas balyqtarynyń 20 mıllıonǵa jýyq balanqurtyn shyǵarýǵa qaýmeti qaptal jetken. Juldyzy janǵan jyldary bar sharýasy ońynan ońǵarylyp, aldyna qoıǵan jospardy eseleı oryndaǵan. Búginde toz-tozy shyǵýǵa taıaý turǵan tuqymbaqtyń kórikti Kókshetaý omyraýyna ádemi monshaq tárizdi qaptata qadaǵan júzdegen kúmis kólderin baǵaly balanqurtpen qamtamasyz etip, dáýirlegen tusy 1979–1992 jyldarǵa sáıkes keledi. Keıin, ıaǵnı 1994–2002 jyldary tuqymbaqtyń basyna qara bult úıirilgen. Balanqurt óndirý kólemi azaıyp, asa qajetti, qymbat qurylǵylar talan-tarajǵa túsken. Tyǵyryqqa tirelgen kezde, 2002 jyly «Kókshetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń quzyryna berilgen. 2014 jyldan bastap oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń ıeliginde.
Kásiporyn basshysy Valerıı Ponomarenkonyń aıtýyna qaraǵanda, kásiporynnyń máselesi shashetekten. Synalaı sanap aıtyp kórelik. Tuqymbaq ornalasqan Zerendi kóli ulttyq parktiń aýmaǵynda. Ulttyq parktiń mártebesine baılanysty kólden balyq aýlaýǵa bolmaıdy. Munyń ózindik qıyndyǵy bar eken. Aýlanbaǵannan keıin shabaq tektes baǵasyz balyq rabaısyz ósip ketken. Kól tabıǵı parktiń aýmaǵyna enbeı turǵan kezde 16 balyq aýlaý brıgadasy jumys istepti. Shyntýaıtynda, bul jaı jalǵyz Zerendi kóline ǵana qatysty emes, Býrabaı baýraıyndaǵy «Býrabaı» ulttyq tabıǵı parkine jatatyn sý aıdyndarynda da dál osyndaı jaǵdaı qalyptasyp otyr. Másele qalaı sheshilmek? Árıne, jergilikti jer qaýqarly emes, demek ulttyq parkterdiń jarǵysyn ózgertý Úkimettiń quzyrynda.
Alǵa basqan qadamdy keri ketirip otyrǵan bir jaı – analyq balyqtardy baǵatyn sý aıdyndarynyń bolmaýy. Zerendi kóli kásiporynnyń irgesinde, taıaqtastam jerde, degenmen negizgi mindeti tabıǵı baılyqty kóziniń qarashyǵyndaı saqtaý bolǵandyqtan, ruqsat etilmeıdi. Aqsaqa jáne tuqy balyqtarynyń balanqurttaryn ósirýge arnaıy sý aıdyndary qajet. Qazir kásiporyn sý aıdyndaryn jalǵa alǵan tabıǵat paıdalanýshylarmen birigip jumys istep otyr. О́sirilgen jas balyqtardy teńdeı etip bólip alady. Kásiporyn dırektorynyń aıtýyna qaraǵanda, bul – tıimsiz kelisim. О́ńirde sý aıdyndary kóp bolǵanymen, barlyǵynda birdeı balyq ósirý múmkin emes. Sebep, kólderdiń kóbi dalalyq kól sanatyna jatady.
Túsinikti bolýy úshin sál taratyp aıtýǵa týra keler. Dalalyq kólder múldem taıyz. Kóksheniń qysy qytymyr bolǵan jyldary tabanyna deıin qatyp qalýy ábden múmkin. Tabıǵat paıdalanýshylar mundaı kólderdi alǵanymen, balyq óristete almas edi. 1959 jyly jarııalanǵan «Tyń aımaǵyndaǵy jerústi sý qorlary» dep atalatyn ǵylymı eńbekte burynǵy Kókshetaý oblysynyń aýmaǵynda úlkendi-kishili 1515 kól bolǵandyǵy jazylǵan. Keıin ákimshilik-aýmaqtyq ózgeristen soń qosylǵan Qorǵaljyn óńirindegi ondaǵan kúmis kólderdi qosa esepteseńiz, sý aıdynynyń sany kóbeıe túser edi. Bir áttegen-aıy, burynǵy shalqyp-tolqyp jatqan kúmis kólderdiń kóbi ekologııalyq jaǵdaıdyń kúrdelenýi sebepti jer betinen joǵalyp ketti. Kól tabanyndaǵy bulaq bitken bitelgen soń jaǵalaýyn qamys basyp, qorysqa aınaldy. Ekinshi toptaǵy taýly-qyratty aýmaqtaǵy kólder tereń ári sýy mol. Buǵan Áýlıekól, Aınakól, Zerendi, Shalqar, Imantaý tárizdi kólder jatady. Mine, osy kólderde balyq sanyn meılinshe kóbeıtip, eldiń ıgiligine aınaldyrýǵa ábden bolar edi. Ol úshin soltústik óńirdegi jalǵyz ǵana jumys istep turǵan Zerendi balyq sharýashylyǵy kásipornyn saqtap qalý kerek. Sodan soń memleket qamqorlyǵyna alyp, kómek qolyn sozsa.
– Kásiporynǵa arnaıy qurylǵylar qajet, – deıdi kásiporyn dırektory Valerıı Ponomarenko. – «Sıbır» jáne «Veıs» apparattary ornatylsa, balanqurttardy jasandy túrde ósirýge múmkindik týar edi. Kishkentaı balyqtardy ósirýge platıkadan jasalǵan vannanyń da qajettiligi týyndap otyr. Bizdiń tálimbaqta balyqtyń eki túri ósiriledi. Bireýi salqyndy jaqsy kórse, ekinshisi jylýdy unatady. Sondyqtan, temperatýrany qadaǵalaý úshin jylytylatyn, salqyndatylatyn jabyqjaıdyń qajet ekendigi belgili. Mundaı múmkindik jasalsa, balyq tuqymy da molaıa túser edi.
Kásiporyn basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, óńirdegi 250-den astam kóldi jalǵa alǵan tabıǵat paıdalanýshylar kásiporynmen kelisimshart jasasyp, balanqurttardy satyp alady eken. Keıbir kásipkerler Reseıden de tasymaldap júr. Baǵasy deńgeıles bolǵanymen, tasymaldaý, keden shyǵynyn qossańyz, ózge memleketten tasý shyrǵalań. Demek ózimizdegini iske jaratsaq, áldeqaıda utymdy bolmaq.
– Árıne, bizge aqsaqa men tuqy tuqymdas balyqtar óte qajet, – deıdi tabıǵat paıdalanýshy kásipker Erlan Muqanov. – Negizi, taýarly balyq sharýashylyǵyn meılinshe damytqan dón. Árıne, aqsaqa tuqymdas balyq qymbat. О́zimizdiń jalǵa alǵan kólderde taýarly balyqty kóbeıtsek, naryqtaǵy quny da arzandaı túser edi.
Kásiporyndaǵy balanqurttarǵa ǵana emes, sol balanqurttardy baǵyp otyrǵan adamdarǵa da qamqorlyq qajet. Shyntýaıtynda, bul jerde óz isine adal, osy sharýaǵa bar jan-tánimen berilgen adamdar ǵana jumys isteıdi. Áıtpese, eńbekaqysy tym tómen. Qazirgi kúni nebári 97 000 teńge tóńireginde. Tálimbaqtaǵy jumys táýlik boıy bir tolastamaıdy. Ishi salqyn. Solaı bola tura ilkidegi ujymnyń negizi saqtalǵan. Kásiporyn basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, ázirge eńbekaqyny ósirýge múmkindik bolmaı tur. Shyǵyn kóp. Máselen, kásiporynǵa jumsalatyn elektr qýatynyń tólemaqysyn óteýge jylyna 5 mıllıon teńge ǵana qarajat bólinedi. Keregi – 20 mıllıon, janar-jaǵar maı da jetimsiz. Bul maqsatqa bólingen úsh jarym mıllıon teńge jumyrǵa juq bolmaıdy. Bar sharýany tolaıym atqarý úshin shamamen 18 mıllıon teńge qajet. Balyq azyǵyn alý da qııamet-qaıym. Azyǵy bolmaǵandyqtan, jas balyqtardyń ósip jetilýi oıdaǵydaı emes. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, bul maqsatqa 15 mıllıon teńge qajet.
– Mundaı máseleniń týyndap otyrǵany ras, – deıdi oblystyq tabıǵat resýrstary jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Djanet Mıkıshev, – aldaǵy ýaqytta múmkindiginshe kómek kórsetiletin bolady. Básekelestik ortaǵa berý týraly uıǵarym toqtady.
Zaman talabyna saı qarqyndy tehnologııamen jumys istese, tálimbaqtyń jumysy kóp-kórim jaqsaryp qalar edi. Tóńirektegi sý aıdyndarynda jas balyqty jetildirip, baqylaý men basqarýdy avtomattandyrǵan kezde shyǵyn da azaıa túspek. Mine, osy kezde alys-jaqyn shetelderden tasymaldanatyn balyq tuqymymen belsendi básekege túsýge bolady. Kóksheniń kúmis kólderi balyqqa meltektep tursa, bul taraptaǵy týrızmniń de alpys eki tamyryna qan júgirtýge bolady. Ári bul isti jyl boıy qolǵa alýǵa mol múmkindik bar. Jumys aýqymy keńeıgen soń jańa jumys oryndarynyń ashylatyny da sózsiz. Kásiporyn basshylarynyń aıtýlaryna qaraǵanda, balyq ónimderin óńdeý jolǵa qoıylsa, tabys kózi mol bolmaq. Bul jerde balyqty konservileýge de ári ónim túrin molaıtýǵa da múmkindik bar. «Vızıt» ortalyǵy ashylsa, onda tól tabıǵatymyzdyń tylsym syry qyzyqtyratyn kelýshilerge aqparat berýge bolar edi. Sý álemine qyzǵylyqty ekskýrsııalar uıymdastyrylyp, sheberlik synyptaryn ótkizse, jas tolqynnyń boıyndaǵy tanym kókjıegin keńeıtip, tól tabıǵatymyzdyń tamasha bolmysy súıekterine sińer edi. Ol úshin árıne, ǵylymı jumysty qolǵa alý kerek. Bul baǵyttaǵy sharýa buıyǵyp jatqan kásiporynnyń baǵyn jandyratyn qadam.
Básekelestik ortany ne qyzyqtyrýy múmkin? Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt jumys istep, tozǵan tálimbaq pa, joq álde Zerendi kóliniń jaǵasyndaǵy peıish pishindes jer me? Kóńilge kelgen bir saýal osy.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany