Ǵaryshqa bastaǵan jol

«Baıqońyr» men «Báıterek»

Kezdesýdiń kirispe sózinde Prezı­dent­tik ortalyqtyń dırektory Baqytjan Temirbolat aspan álemin baǵyndyrý­daǵy «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń mańyzy men 64 jyl buryn tuńǵysh adamzat balasynyń túpsiz-tuńǵıyq juldyzdar patshalyǵyna bizdiń dalamyzdan attanǵany týraly áńgimeledi.

«Jerdiń apshysyn qýyryp, myń mıllıon azotty tesip ótip, bir ǵalamnan ekinshisine zýlap jetetin zymyrannyń Baıqońyrdan kóterilgenine de 64 jyldan asty. Búgingi kezdesýdiń maqsaty – jas urpaqty jańa ǵylymı jáne tehnıkalyq jetistikterge shabyttandyrý, ǵarysh salasynyń bolashaǵy men múmkindigin tanystyrý. Bul – ǵarysh salasynda mansap qurýdy armandaıtyn árbir jasqa tamasha múmkindik», dedi B.Temirbolat.

Jıyn barysynda Aıdyn Aıymbetov stýdentterge «Báıterek» ǵarysh zymyran kesheniniń qyzmeti týraly egjeı-tegjeı baıandap berdi.

«Bul keshen jańa, ekologııalyq tur­ǵydan taza «Soıýz-5» zymyran tasy­ǵysh­taryn ushyrýǵa baǵyttalǵan. Jos­parǵa sáıkes bıyl jeltoqsan aıyn­da atalǵan zymyrandy synaq retin­de alǵash ret ushyrý júzege aspaq. Eli­mizde ǵarysh salasy tek zymyran ushyrý­men shektel­meıdi. Biz ǵylymı zert­teýler júrgize­miz, spýtnıkter quras­tyryp, olarǵa qyzmet kórsetemiz, al qazir spýtnıktik baılanys pen jerdi qashyqtan baqylaý júıelerin damytyp jatyrmyz. Mysaly, «Qazgıdromet» spýtnıgi jerdiń sýretterin túsiredi, al baılanys spýtnıkteri ekologııa, aýyl sharýashylyǵy jáne tótenshe jaǵdaılardy basqarý salalaryna óte qajet», dedi Aıdyn Aıymbetov.

Sondaı-aq ǵaryshker «Baıqońyr­­dyń» tek tarıhı oryn emes, áli de jumys istep turǵan mańyzdy ǵarysh aılaǵy ekenin ekshep aıtty.

«Baıqońyr» – ártúrli orbıtalarǵa zymyran ushyra alatyn sanaýly ǵa­rysh aılaqtarynyń biri. Munda ondaǵan ushyrý alańy, qurastyrý-synaý korpýstary, ushýdy basqarý ortalyǵy men zerthanalar ornalasqan. Qazir Baıqońyrdy qaıta jańǵyrtý jumys­tary júrip jatyr. Qazaqstan men Reseı birlesip aılaqty zamanaýı talaptarǵa saı jańartýda. Búginde ekologııaǵa zııany az jańa otyn túrleri qoldanylyp, jańa óndiristik nysandar salynyp, basqa eldermen de áriptestik keńeıedi. Osy jańǵyrtý aıasynda «Báıterek» birles­ken kásiporny mańyzdy ról atqarady. Qazir biz jańa ǵımarattar salyp, zymyrannyń qulaý aımaqtaryn uıymdastyrýdamyz. Bul ekologııa men qaýipsiz­dik úshin asa mańyzdy. Sondaı-aq mamandar daıarlaýǵa da basa nazar aýdaryp otyrmyz. Qazir 150-ge jýyq jańa jumys orny ashyldy. Bizge ınjener, tehnık, telemetrııa jáne qaýipsizdik mamandary, elektrmehanıka salasyndaǵy qyz­metker­ler qajet. Jumys oryndarynan bólek, taǵylymdamadan ótý, ınnovasııalyq jobalarǵa qatysý múm­kindigi de usy­nylady. Ǵarysh salasy ınjenerlerge ǵana emes, IT mamandaryna, ekologterge, analıtıkterge, materıaltanýshylarǵa da mol múmkindik usynady», dedi Aıdyn Aıymbetov.

Al Reseı Federasııasynyń «Roskos­mos» memlekettik ǵarysh qyzmeti kor­porasııasynyń ókili Gennadıı Saenko eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttaryna toqtaldy. Ol «Baıqońyr» keshenindegi paıdalanylmaıtyn jer telimderi men nysandardy birtindep Qazaqstanǵa qaıtarý jumystary júrip jatqanyn aıtty. Sondaı-aq Baıqońyr qalasynyń ekologııalyq máselelerin sheshý jáne ǵarysh aılaǵy aýmaǵynda týrızmdi damytý da basty mindetterdiń qatarynda ekenin atap ótti.

«1994–1995 jyldary eki el arasyn­da Baıqońyrdy jalǵa alý týraly keli­simder jasaldy. Qazir Reseı jyl saıyn shama­men 115 mıllıon dollar tólem ja­saıdy. Jaldaý merzimi 2050 jylǵa deıin uzartylǵan. Biraq naqty qansha ýaqytqa sozylatyny aldaǵy sheshimderge baılanysty. Qazaqstanǵa birtindep jer ýchaskeleri men múlikterdi qaıtarý úderisi júrip jatyr. Mysaly, byltyr Soltústik Qazaqstan men Aqmola oblys­taryndaǵy qulaý aımaqtary qaıta­ryldy. Baıqońyr qalasy týraly da aıta keteıin. Munda 50-60 myń adam tu­rady, onyń 14 myńy – Reseı azamat­tary, qalǵany – Qazaqstan azamat­tary. Qalada sýmen qamtý, káriz júıe­leri jańartyldy, aldaǵy jyly jylý júıesin jańǵyrtý aıaqtalady. Ekologııa máse­lelerimen de jumys qarqyndy júr­gizilip jatyr», dedi Genna­dıı Saenko.

Ǵaryshkermen suhbat

Osydan soń kezdesý suraq-jaýap formatynda jalǵasty. Ýnıversıtet stýdentterimen kezdesýde Halyq qahar­many málim de beımálim ǵarysh álemi, ǵaryshker bolýdyń qyr-syry jaıynda áńgimelep, qatysýshylar tarapynan qoıylǵan suraqtarǵa jaýap berdi.

– Esimim Baısal. Qazir men Astana IT ýnıversıtetinde menedjment ma­man­dyǵy boıynsha bakalavrıattyń 3-kýrsynda oqyp jatyrmyn. Ǵarysh salasyndaǵy joba­larǵa qalaı qosylýǵa bolady? Ju­mysqa ornalasý múmkindigi qandaı?

– Qazir bos oryndardyń tizi­mi jáne talap etiletin qujattar tizimi resmı saıtta jarııalanǵan. Árıne, keı­bir basshylyq qyzmetterge táji­rıbe talap etiledi. Biraq jalpy ın­je­nerlik nemese tehnıkalyq maman­dyq­tarǵa jas mamandardy tartý – bizdiń basty maqsatymyz­dyń biri. О́ıtkeni túlekter tájirıbesiz kel­genimen, olardy jumys barysynda úıretýge bolady. Sondyqtan biz jas kadr­lardy ózimiz tárbıeleýdi qolǵa aldyq. Árıne, Baıqońyrdyń aýa raıy men tabıǵı erekshelikteri bar, biraq naǵyz ǵarysh salasyn armandaǵandarǵa bul – úlken múmkindik. Biz jumysqa qabyldanǵan­darǵa turǵyn úı men qarjylyq jaǵynan qoldaý kórsetemiz. Oqý men taǵylymdama máselesinde de kómek beremiz. Biraq negizgi shart – Baıqońyrda ómir súrip, jumys isteý kerek. Búginde ǵarysh salasyna jas­tardy tartý barlyq eldegi mańyzdy másele. Mysaly, «Roskosmos» kásip­oryn­darynda 70-80 jastaǵy ardagerler áli de jumys istep júr, óıtkeni jastar jetki­liksiz. Mundaı qıyndyq bizde de bar. Sol sebepti ýnıversıtettermen baılanys ornatýdyń mańyzy zor. Qazirdiń ózinde elimizdiń jetekshi ýnıversıtetterinde ǵarysh tehnıkasy jáne tehnologııalary boıynsha kafedralar ashylǵan.

– Esimim Nurǵısa. Astana IT ýnıver­sıtetiniń birinshi kýrs stýdentimin. Ǵaryshkerler ǵaryshqa ushpas buryn arnaıy daıyn­dyqtan ótedi. Sol jatty­ǵýlardyń ishinde siz úshin eń qıyny qaısysy boldy?

– Shyn máninde, barlyq jattyǵý ońaı bolǵan joq. Biraq solardyń ishindegi myna bir kúrdeli jattyǵý esimnen esh ketpeıdi. Daıyndyq barysynda bizdi arnaıy oryndyqqa otyrǵyzyp, 365 gradýs­ta ońdy-soldy aınaldyrady. Eki mınýt­tyń ishinde adamda júrek soǵysy jıilep, qan qysymy kóteriledi, júrek aınıdy. Al biz bul jattyǵýǵa 45 mınýt boıy tó­zýimiz kerek edi. Endi ar jaǵyn ózińiz elestete berińiz. Biraq bul mashyqty kún saıyn qaıtalap, bir aı ishinde qalypty jaǵdaıǵa úırenip kettik. Ekinshi qıyn jattyǵý – teris gravıtasııa jaǵdaıyna beıimdelý. Iаǵnı tósekte aıaǵy kóterilip, bas tómen qaraǵan kúıde uıyqtaımyz. Bul qan aınalymyn basqa baǵyttaıdy. Ǵaryshta tartylys kúshi bolmaǵandyq­tan kúni-túni aýada qalyqtap turasyń. Ádet­te jastyq jastanyp, basymyz­dy yńǵaıymyzsha qısaıtyp, uıqyǵa bas qoıamyz ǵoı. Al ǵaryshta basyńdy qalaǵan jaǵyńa qısaıtyp uıyqtaı almaısyń. Tek sulyq jatyp uıyqtap ketesiń. Psıhologııalyq daıyndyq ta ońaıǵa soqpaıdy. Sonymen qatar ǵarysh kemesiniń barlyq júıesin tereń bilý talap etiledi. Ǵaryshker tek qurylǵyny paıdalanýshy bolmaýy kerek, ol isten shyqqan qurylǵyny jóndeı de bilýge tıis. Jer betinde 4 degen baǵaǵa bilgen nárseńdi ǵaryshta 3-ke bilesiń. Jerde 3-ke oqysań, ǵaryshta eshteńe bilmeısiń. Sondyqtan ǵaryshker bolý úshin emtıhandaǵy eń tómengi baǵa – bes. Odan tómen oqyǵan adam bul saparǵa jiberilmeıdi. Mine, ǵaryshqa daıyndyq osyndaı qıyn ári jan-jaqty mashyqtan turady.

– Esimim Qundyz. «Tamos» ǵarysh mektebiniń oqýshysymyn. Siz ǵarysh­qa ushqanda qandaı ǵylymı-tájirıbe­lik synaqtar júrgizdińiz? Ǵarysh­tan oral­­­ǵannan keıin dúnıetanymy­ńyz­da qan­daı da bir ózgeris boldy ma?

– Ǵaryshkerlerdiń kún tártibi óte qatal tártippen belgilenedi. Ár mınýtyna deıin josparlanǵan. Kún saıyn Ushýdy basqarý ortalyǵynan tapsyrmalar kelip, kelesi kúnniń baǵdarlamasy bekitiledi. О́zgermeıtin nárse — uıqy men tamaq ishý ýaqyty ǵana. Al qalǵan ýaqytta tájirıbe júrgizý, borttyq qurylǵylarmen jumys isteý sekildi mindetter atqarylady. Ár tapsyrmanyń qatań merzimi bar. Ǵarysh keńistigine kóterilgende fızıka-tehnıkalyq, medıko-bıologııalyq 20-ǵa jýyq ǵylymı tájirıbe júrgizdim. Bulardyń bári – otandyq ǵylymdy da­my­­týǵa asa qajet jobalar. Tájirıbe ba­ry­­synda keıbir zattardyń tartylys kú­shinen tys ǵarysh keńistiginde qandaı kúıge túsetinin baqylap, ony beınataspaǵa túsirip, ǵalymdarǵa jetkizdim. Sonymen qatar ýltrakúlgin sáýlelerdi kóretin arnaıy kameramen ǵarysh keńistigindegi gamma sáýlelerin túsirdim. Bul zertteýdiń medıko-bıologııalyq mańyzy zor. Ekinshi suraqqa kelsek, biz jer betinde júrgen­de Jer-Ananyń sheti men shegi joq keń dúnıe dep elestetemiz ǵoı. Al ǵaryshtan qaraǵanda Jerdiń qanshalyqty kishkentaı ári názik ekenin sezesiń. Biz adamdar shekara syzyp, qarý ustap, bir-birimizben soǵysyp júrmiz, al ǵaryshtan qaraǵanda bárimiz bir ǵalamshardyń turǵyndarymyz. Men ǵaryshta bolǵanda, ártúrli elderden kelgen 9 adam birge jumys istedik. Biraq bárimiz óz elimizge emes, Jerge oralamyz dep oıladyq. Osy turǵydan alǵanda jan dúnıemde biraz ózgeris boldy.

– Esimim Nurtaı. Men Astana ha­lyq­­­­aralyq ýnıversıtetiniń «Data Science» mamandyǵynda oqımyn. Ǵarysh salasynda jasandy ıntel­lekt qan­shalyqty mańyzdy?

– О́te oryndy suraq. Osy kúni jasandy ıntellekt tek ǵarysh áleminde ǵana emes, ómirdiń barlyq salasynda qoldanyla bastady. Sebebi qazirgi zamanda aqparat kólemi óte úlken. Aqparatty qabyldap qana qoımaı, ony óńdep, saraptap, durys sheshim qabyldaý qajet. Adam mıynyń mundaı aýqymdy aqparatty óńdeýi óte qıyn. Ǵarysh salasynda da dál solaı. Qazir Ilon Masktiń esimi bárimizge tanys. Onyń ǵaryshty ıgerý, birneshe ret ǵaryshqa baryp kele alatyn keme jasaý, azamattyq orbıta stansalaryn salý, t.b. ıdeıalary jasandy ıntellektimen tikeleı baılanysty. Biz de osy kóshten qalmaýymyz kerek. Qazir Aıdyń betinen de ǵarysh aılaǵyn salý týraly oılar kóterilip jatyr. Jerden ushyp shyqqan ǵarysh kemesi Aıǵa toqtap, janarmaı quıyp alyp, odan ári qaraı ushyp ketý múmkindigine jetýimiz kámil. Osy jáne basqa da ǵaryshtyq zertteýler ózge ǵylym salalarynyń damýyna yqpal etedi. Bolashaqta, shamamen 2035 jylǵa qaraı, birqatar el Aı betinde jumys isteı bastaıdy degen de boljam bar. Bul jańa «ǵaryshtyq jarystyń» bastalýy bolmaq. Aıda atmosfera men tirshilik joq, sondyqtan ol – ǵylym úshin, zertteý­ler úshin taptyrmas oryn.

Áńgimelesken –

Bekzat QULShAR,

«Egemen Qazaqstan»