Uzaq jyldar birge eńbek etip, syılastyǵymyz jarasqan, adamı qasıetterin úlgi tutqan, Uly Otan soǵysy jáne eńbek ardageri, odaqtyq dárejedegi derbes zeınetker, Atyraý oblysynyń qurmetti azamaty Ábilqaıyr Kenjebaev aǵanyń bul kúnderi ózi tiri bolǵanda 90 jyldyq mereıtoıyn toılar edik.
Amal ne, taǵdyr oǵan jazbady. Endi, tek ol týraly estelik aıtý ǵana enshimizde qaldy. ...1968 jyldyń basynda oblystyq partııa komıtetinde nasıhatshylardyń jınalysyna qatystym. Sol kezde burynǵy Gýrev oblysyndaǵy Maqat aýdanynyń ortalyǵy – Dossor kentindegi avtokólik, traktor, munaı-gaz qural-jabdyqtaryn jóndeıtin zaýyttyń bas ınjeneri bolyp isteıtinmin. Jınalystan keıin oblystyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy: «Sizdi Ábilqaıyr Kenjebaev shaqyrady», dep onyń jumys bólmesine alyp bardy. Buryn syrttaı bilsem de, sol kúni baıandamasyn tyńdap, óte qundy oı-pikirlerine tánti bolyp edim. Endi, mine, qarsy aldynda otyrmyn. Ábekeń bappen áńgimesin bastady. Eki jyldaı ýaqyt Maqat aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy bolyp jumys istegenin esine túsirdi. Dossor zaýytynda eńbek etken ákem Tájiqarany jaqsy biletinin aıtty. – Tákeń partııa uıymynyń hatshysy, seh bastyǵy bolǵan, Uly Otan soǵysyna qatysqan, talaı jınalystarda birge bolǵanbyz. Adamgershiligi mol, isker jáne saýatty edi. Seni, Ravıl, ákeń sol kezde Máskeýde munaı ınstıtýtynda oqýda deıtin. Qazirgi jumysyń qalaı? – dep ish tarta surady. Men óz jaǵdaıymdy, mamandyǵym boıynsha eńbek etip jatqanymdy baıandadym. Asyqpaı tyńdaǵan Ábekeń: – Ravıl, sen osydan eki jyl buryn aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Á.Atshybaev Maqat aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna shaqyrǵanda kelispepsiń. Al osy jyldyń basynda oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy M.Muhambetov oblkomsomoldyń salalyq hatshylyǵyna usynys bergende, odan da bas tartypsyń. Árıne, seniń aıtqan dálelińdi túsinýge bolady, mamandyǵyń boıynsha alǵan joǵary bilimińdi óndiristegi tájirıbemen tııanaqtaý oryndy-aq. Degenmen, bolashaqta taǵy da usynys bolyp jatsa, keliskeniń jón bolar. Sebebi, bolashaǵyń alda ǵoı, aınalaıyn, – dep aqylyn aıtty. Ábekeńniń bul sózi tegin bolmady. 1968 jyldyń qarasha aıynda Gýrev oblystyq partııa komıtetiniń uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi M.Tájın shaqyryp, Mańǵystaýda jańadan qurylyp jatqan Jańaózen aýdanyna komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılanýǵa kelisimimdi surady. Sol kezde Ábilqaıyr Kenjebaevtyń aqyly esime tústi. Osylaısha, men 1968 jyldyń 25 jeltoqsanynda ótken konferensııada aýdan komsomolynyń basshysy bolyp saılanyp, qoǵamdyq jumysymdy bastadym. HH ǵasyrdyń 60-70-shi jyldary Gýrev oblysynda munaı men gaz, ýran kenishteri molynan ashyla bastady. Osyǵan baılanysty Úkimet tarapynan aımaqqa jiti kóńil bólinip, qarajat kóbirek bólinetin boldy. Oblystyń ekonomıkasy órkendep, áleýmettik jáne mádenı ahýaly aıtarlyqtaı artty. Ásirese, sol kezde Mańǵystaý óńirin iri otyn-energetıka keshenine aınaldyrý maqsatymen odaq deńgeıinde arnaıy qaýlylar qabyldanyp, aımaq Búkilodaqtyq ekpindi komsomoldyq qurylys bolyp jarııalandy. О́ndiris pen sharýashylyqty damytyp, munaı-gaz jáne atom baılyǵyn ıgeretin mekemeler quryldy. Odaqtyń ár jerinen qaptap kelip jatqan jas mamandarǵa, jergilikti turǵyndarǵa úıler berilip, basqa da qajetti áleýmettik jaǵdaılar jasaldy. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń 1963 jyldyń jeltoqsan aıynda shyqqan jarlyǵymen Aqtaýǵa qala mártebesi berildi jáne Eraly, Jetibaı, О́zen atty eldi mekenderde jergilikti keńester qurylyp, olar Aqtaý qalalyq depýtattar keńesine qaraıtyn boldy. Gýrev oblysy jáne onyń quramynda Mańǵystaý óńiri damyp, aýdan, qala, oblys deńgeıinde memlekettik uıymdar paıda boldy. Olarǵa basshylyq jasap, durys baǵyt berý ońaı jumys emes. Osy qyrýar jumysty júrgizip, sol kezdegi partııa men keńes úkimetiniń saıasatyn júzege asyrý maqsatynda kópultty halyqtyń arasynda bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıetti damytý, ǵylymı zertteý, tatýlyq, ınternasıonaldyq, úgit-nasıhat jumystaryn uıymdastyrý, mamandardy iriktep tárbıelep, jaýapty jáne basshylyq jumystarǵa baǵyttaý Ábilqaıyr Kenjebaevtyń kóp jyl boıǵy mindeti boldy. 1941 jyly orta mekteptiń 8-shi klasynan qeıin eńbek jolyn oblystyq «Sosıalıstik qurylys» (qazirgi «Atyraý») gazetiniń redaksııasynda ádebı qyzmetker bolyp bastaǵan Ábilqaıyr Kenjebaıuly 1943 jyldyń qańtar aıynda maıdanǵa attanady. Odessadan Oral qalasyna kóshirilgen K.E.Voroshılov atyndaǵy jaıaý ásker ýchılıshesiniń kýrsanty bolyp, úsh jarym aı daıyndyqtan ótedi. Sodan keıin Máskeý mańyndaǵy Stýpıno qalasynda jasaqtalyp jatqan derbes 17-shi gvardııalyq áýe desanty brıgadasyna jiberiledi. Jaý tylyndaǵy soǵys áreketterine daıarlyqtyń barlyq qıyndyqtaryn bastan keshedi. Daıyndalǵan áýe desantshylary maıdan qajettiligine baılanysty 9-shy gvardııalyq armııanyń 106-shy dıvızııasyndaǵy 355-shi atqyshtar polkiniń quramynda soǵysqa kiredi. Vengrııa, Chehoslovakııa, Avstrııa jerlerin nemis basqynshylarynan azat etýge qatysyp, Rýmynııadan ótip, Vengrııanyń Mor, Sekeshfehervar, Chehoslovakııanyń Brno, Bratıslava qalalary úshin bolǵan urystardyń bel ortasynda júrip, eki ret jaralanady. 1945 jyldyń 16 naýryzynda Mor qalasynda bolǵan shaıqasta taǵy oq tıedi. Komandıri aǵa leıtenant Savınyh: «Kenjebaev meniń kóz aldymda qaza tapty» dep kómekshisi arqyly Gýrev qalalyq komıssarıatyna habar jibertkizgen. Qalalyq komıssarıat Ábekeńniń anasyn shaqyryp alyp, qolyna «qara qaǵazyn» ustata salǵan. Osylaısha, biraz ýaqyt boıy Ábilqaıyr aǵamyz qaza tapqandardyń qara tiziminde júripti. Ol elge 1948 jyly jeltoqsan aıynda oralǵan. Soǵysta alǵan jaraqatyn, onyń ústine aıaýly anasyna «oqqa ushty» degen qaraly habar jetkizgen «qara qaǵazdy» jeleý etpedi. Elge oralysymen 1949-1958 jyldary oblystyq gazet redaksııasynda bólim meńgerýshisi bolyp istedi. 1953-1956 jyldary Kazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń janyndaǵy partııa mektebinde saıası bilim aldy. Ábekeń 1965-1977 jyldary oblystyq partııa komıtetiniń ıdeologııa, odan soń partııalyq uıymdastyrý bólimderiniń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqarǵan. 1977 jyldan bastap toǵyz jyldaı oblystyq partııa komıtetiniń ıdeologııa salasynda basshylyq etetin hatshy bolyp, jemisti eńbeginiń arqasynda úlken bedelge ıe boldy. Joǵary laýazymyn alǵa tartqan joq. Únemi qarapaıymdylyǵynan jańylmady. Dál osy qasıeti ony halyqtyń alǵysyna bólendirdi. Ol – Uly Otan soǵysyndaǵy kórsetken erligi men el damýyna qosqan eren eńbegi úshin «I dárejeli Otan soǵysy», «Qyzyl juldyz», Eńbek Qyzyl Tý, «Parasat» ordenderimen jáne 16 medalmen marapattalǵan jan. Men 20 jylǵa jýyq ýaqyt komsomol, partııa jumysynda jáne oblystyq partııa komıtetiniń bıýro múshesi, oblystyq keńestiń depýtaty retinde Ábilqaıyr Kenjebaevpen jumystas jáne úılerimiz de kórshiles bolǵandyqtan, tyǵyz baılanysta boldym. Osy ýaqyttarda ózimniń kózim jetken Ábekeńniń erekshe qasıeti – kóp sózdilik pen asyǵystyqty jany súımeıtindigi, bireýmen alys, bireýmen jaqyn bolý, bireýdi jaqsy kórý, bireýdi jek kórý degendi bilmeıtin baısaldylyǵy, qyzmette ádil, qaraýyndaǵy qyzmetkerlermen qarym-qatynastarynyń bir deńgeıde bolǵandyǵy. Onyń kishipeıildiligi zeınetkerlikke shyqqanda da sol bir qalpynda ózgermesten saqtaldy. Ábekeń ózi basshylyq jasaǵan salaǵa qatysty máselelerdi túbegeıli zertteýshi edi. Qajet jaǵdaıda óziniń oı-pikirin obektıvti túrde dáleldep shyǵatyn saýatty, ári sabyrlylyq qasıetterin de talaı ret kórdik. О́ndiriske ǵylym men ozat tájirıbeniń jetistikterin engizýde de iskerligin tanyta bildi. Munaıly óńirdiń jerasty baılyǵymen qatar, Isataı men Mahambet syndy batyrlardyń, Qurmanǵazy men Dınadaı uly kúıshilerdiń, kórnekti aqyndar men jazýshylardyń, ataqty ǵalymdardyń mekeni ekenin 1981 jyly búkil elge pash etip, quramynda júzdegen ónerpaz bar «Jaıyq qyzy» ansambline jetekshilik etip, ózi Uly Otan soǵysy jyldary azat etýge qatysqan Eýropanyń Vengrııa eline saparlatqan da osy Ábekeń bolatyn. Ábilqaıyr Kenjebaıuly ónegeli, ulaǵatty otaǵasy da bola bildi. О́mirlik jary, tek qana otbasynyń uıytqysy emes, sonymen qatar, uzaq jyldar boıy laýazymdy qoǵamdyq qyzmetter atqarǵan Hadısha Sultangereıqyzy ekeýi úlgili ul-qyzdar tárbıelep ósirdi. Búginde olardyń bári de ómirden óz oryndaryn taýyp, ata-ana úmitin aqtap júr.
Ravıl ShYRDABAEV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri.