Aqtyq sózin, sońǵy tilegin, arman-ańsaryn aıta almaı ketken jan az deısiz be ómirde? Armanda ketkennen saqtasyn, árıne. Ol jeke bastyń, jalǵyz-jarym pendeniń tileýi ǵana emes, týǵan halqynyń, asyl ónerdiń shyn muratyn kóksegen óner ıesiniń sońǵy aryzy bolýy da múmkin ǵoı. El-jurtynyń arman-tilegin arqalap, keıingi urpaqqa amanattaýshy óner ıeleriniń sońǵy sózi nemese nazy aıtylmaı armanda ketse, naǵyz qasiret sol shyǵar. Onda ult muratynyń bir sheti ketilgenmen para-par ǵoı.
Dúnıe dúnıede qalady, al halyqtardyń arman-muraty alasarsa, juqaryp, muqalsa – shyn qasirettiń ózi. Adamzat alǵa baspaı, keri kete bastady degen sóz. Máselen, «Birjan sal» fılminde ábden qapa bolǵan sal tún ortasy úıge syımaı, tysqa shyǵyp kúıinetin tusy esińizde bolar? Sońynan jetken serigi Baıkenjege «...Alash qartaıypty! Bári pás, bári eńkish, tómen. Aıaq-tabaq jalaǵan saraı aqyn, saraı ánshi tórge oza ma dep qorqam» deıtin edi ǵoı. Al ol kezde saraılar men ordalardy kim basqaryp otyrǵany belgili emes pe? Shylymyn burqyrata shekesinen qaraǵan orystyń ulyǵy ádildik izdep kelgen qazaqtarǵa «biz senderge bostandyq berdik» dep kekete kúledi. Birjanǵa batqan qapa men sher-shemenniń bir ushy osynda jatqan joq pa? Aqyn men jyraý, sal men seri qazaqtyń rýhy men ar-namysy. Olar bulaı taptalǵan soń ne deýge bolady.
«Birjan sal» kınosynda baılaýda jatqan sal «bul meniń qolyma túsken arqan emes» deıdi. Qazaqtyń erkindigine, aqyl-oıyna salynǵan tusaýly shynjyr. Aqyry qol-aıaǵy arqandalǵan dalanyń únpaz uly sol kisen salǵan jaranyń kesirinen ólgeni kimdi de bolsa beıjaı qaldyrmaýǵa tıis qoı.
«Birjan qazaqtyń ondaı «shylyǵyn» eskermeı, araz degen aýyldarǵa baryp, án salyp, qydyryp qaıtady. Qaıtyp kelgen soń aǵaıyn-týmalary ony ortaǵa alyp sabap, basyna zaqym keltiredi. Áńgimeniń basynda aıtylǵan Aznabaıdyń poshtabaıynyń qamshysynan bastap, Birjannyń basyna tıgen taıaqtyń osyndaı tragedııalyq saldary bolady. Oǵan dáleldiń biri – Birjannyń baılaýly jatqandaǵy bir shýmaq óleńi. Onda aýrýdyń qaldyǵy anyq aıtylady.
«Arqanyń túgel kórdim kári-jasyn,
Umytpas qurby-qurdas, zamandasym.
Oılanam, aýrýymnyń túri jaman,
Birjannyń kim ustar dep
dombyrasyn», deıdi.
Birjannyń baılaýly kezinde aýrýdan qaıtys bolǵanyn bir áńgimesinde Temirtas ta aıtqan kórinedi.
...О́zi ketkeli jatsa da, balalarynyń tilegin tilep, solardyń adam bolýyn oılap, onyń ishinde Temirtasty bólip aıtady. Solaı óleń-ánnen marjan tizgen sal Birjan úsh jyldaı baılaýly jatady. Arqan kesken jerdiń jarasy ulǵaıyp, asqynyp (gangrena bolyp), aqyry 64-ke kelgende, 1894 jyly qaıtys bolady», dep jazady Ahmet Jubanov.
«Aǵash úı ot jaqqanym qobylan pesh,
Qudaı-aý, ǵapý etip kúnámdi kesh!
Temirtas, Asyl, Aqyq – qaraqtarym,
Baılaýly arqandaǵy qolymdy shesh» deıdi sal aqtyq áninde. Birjannyń ǵana emes, kúlli ulttyń qasireti osy «Temirtas» áninde turǵanyn ańǵarý qıyn emes.
Osyǵan parallel taǵy bir týyndy Aqan seriniń «Shyrmaýyq» áni. «Shyrmaýyq» – seriniń basyndaǵy taǵdyr-taqsireti ǵana emes, sol kezdegi ult moınyna túsken qylburaý. «...Ahaý, dúnıe jalǵan, biter me arman? Sum taǵdyr shyrmaýyqtaı shyrmap alǵan» – qaıyrmasy. Shyrmaýyq degen atynda tur. Qazaq dalasynda qasynda ne bolsa soǵan oratylyp, shyrmap, býyndyryp bas salatyn ósimdik. Shóptesin bolsa da, bir oralǵan nárseni shyrmaýynan julyp alý qıynǵa soǵady. Kúshtegende byrt-byrt etip zorǵa úzilip, julynady. Al qalyń ósken jerine kezikse, álgi zatty biraz ter tógip, oraýynan bosatýǵa týra keledi. «Shyrmaýyqty» tyńdatarda bilmeıtinderge áýeli osyny uǵyndyryp almasa, án dalaǵa ketti deı ber. Demek serini osylaı shyrmap, býyndyrýǵa aınaldyrǵan buǵaý HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda ulttyń da óne boıynda turǵanyn bilemiz. Aqan seri bul ándi shyǵarǵanda 58 jasta eken. Sońǵy áni bolýy da múmkin ǵoı. Kesip aıtýdan aýlaqpyz, biraq. Qazaq ónerinde Aqan, Birjan dep qatar atalǵan qos tulǵanyń aqtyq ánderi de ózektes týǵany áli talaı estige sóz bolary haq.