AQSh prezıdenti Donald Tramptyń dúnıejúzi elderinen ımporttalatyn taýarlardyń kedendik baj salyǵyn birneshe paıyzǵa kóterýi álemdi dúr silkindirdi. Ásirese ekonomıkalyq-saıası sahnadaǵy basty qarsylasy Qytaımen «ymyrasyz maıdan» bastalyp ketti. Sarapshylar ekonomıkalyq soǵys AQSh-qa da ońaı soqpaıtynyn aıtady. О́ıtkeni kóp taýar Qurama shtattarǵa syrttan tasymaldanady. Ásirese Qytaıdan ımporttalatyn taýarlar baǵasy aspandaıyn dep tur.
Shartty túrde alaıyq, Qytaıda jasalatyn oıynshyq 500 dollar bolsa, burynǵy 20% kedendik alymmen AQSh naryǵyna 600 dollarmen kiretin. Ortadaǵy deldal satýshylar taǵy osynsha baǵa qoıyp 1 200 dollar ústememen saýdalaıtyn. Jańa tarıf kedendik salyqty 125%-ǵa kóterip jiberdi. Saldarynan oıynshyq quny AQSh-ta endi 2 000 dollardan asyp túspek.
«Reuters» agenttiginiń habarlaýynsha, qazirdiń ózinde AQSh-ta Qytaıdan keletin oıynshyqtar, opa-dalap buıymdary, toı men sán-saltanat jabdyqtary birneshe ese qymbattap ketken. Qytaı úkimeti baǵaly metaldardyń da baǵasyn kúrt kóterdi. Sonyń kesirinen AQSh-ta medısınalyq apparat jasaıtyn fırmalar óndirisi kibirtiktep qaldy.
Tramp jarlyǵynan keıin qymbatshylyq beleń alǵan, oǵan qosa qundy qaǵazdar tabysy da quldyrap sala berdi. Qundy qaǵazdar arqyly AQSh álem elderine qaryzǵa aqsha beredi. Alaıda «ekonomıkalyq soǵys» AQSh qazynashylyǵyna kóleńke túsirip, kóptegen el qundy qaǵazdan bas tartyp, altynǵa aýysa bastady. Sarapshylar paıymynsha, Trampty kedendik jańa salyqty iske asyrýdy 90 kúnge shegerýge májbúr etken osy jaıt. Bizdiń memleket te osy tusta utymdy sheshim qabyldap, altyndy syrtqa eksporttaýǵa tyıym saldy.
Dollar basqa elderge beriletin qaryz esebinen kúsheıip otyr. Qaryz alatyn memleketter jeterlik. Saıası turaqtylyq, valıýta men ekonomıka qýaty da AQSh-ty kóshbasshylyqqa shyǵardy. Degenmen qazirgi jaǵdaıda keı elder dollardan altynǵa aýysýy nemese Shveısarııa, Japonııa qarjy naryqtaryna bet burýy múmkin. Osy kúnde qor naryǵynda altyn baǵasy apta saıyn qymbattap, rekord jańartyp jatyr.
Amerıkada eldiń ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaıyn baqylap otyratyn agenttikter sany júzden asady. Sondaı agenttiktiń biri jýyrda tutynýshylardyń satyp alý qabiletiniń reıtıngi 57%-dan 50%-ǵa tómendetken. Qaıbir elde adamdar kólik aýystyryp, úı jıhazy men turmystyq tehnıkany jańalap, saıahatqa kóńil bólse, ol elde naryqtyq belsendilik joǵary degen sóz. Amerıkanyń reıtıng agenttikteri keıingi aıda AQSh-ta kerisinshe naryqtyq belsendilik óte tómendep ketkenin málimdeıdi. Bul óz kezeginde AQSh-tyń ekonomıkalyq daǵdarysqa ushyrap jatqanyn kórsetedi. Sondaı-aq ol halyqtyń aýmaly-tókpeli shaqta artyq zat alǵysy kelmeıtinin nemese oǵan shamasy jetpeı bara jatqanyn aıǵaqtaı túsedi. Satylym bolmaǵan soń tabys tappaǵan kompanııalar qyzmetkerlerin jumystan bosatady. Salyqtyq túsim azaıǵan jerde bıýdjet tabysy da tolmaıdy. Ekonomıkanyń osyndaı zardabyn bilgen Tramp Qytaıdan ımporttalatyn elektronıkalyq qurylǵylarǵa ázirge kedendik joǵary baj salyǵyn salmaı otyr.
AQSh prezıdenti nege mundaı qadamǵa bardy? Aqúı basshysynyń pikirinshe, osy kúnge deıin álemniń barlyq memleketi AQSh-ty paıdalanyp keldi. Iаǵnı Amerıkaǵa kóp taýar satyp, odan az ónim satyp alǵan. Prezıdenttiń oıynsha, osy saýda-sattyqtaǵy ádiletsizdikti joıý maqsatynda álgindeı sharalar qabyldandy. Sarapshylar sózinshe, rasymen saýda-sattyqta tarazy basyn AQSh emes, basqa elderdiń salmaǵy basyp tur.
AQSh ekonomıkasynyń Qytaımen salystyrǵanda básekelestikten qalyp bara jatýynyń sebebi, bir ónimdi shyǵarýǵa ketetin shyǵyn men tólemniń arzandyǵynda bolyp tur deıdi mamandar. Máselen, bir aıda AQSh ondaǵan kólik shyǵarsa, Qytaı ony júzdegen sanǵa jetkizedi. О́ıtkeni shyǵystaǵy kórshi elde jumys kúshi arzan ári kólikti jasaýǵa ketetin shyǵyn tómen. Qytaıdy «álemdik fabrıka» dep beker atamasa kerek. Baýyrlas el Túrkııa da Eýropa aımaǵynda osy ataqty ıelengisi keledi. TMD keńistiginde Qazaqstannyń da osyndaı dárejege jetýge qaýqary bar. Jýyrda Senat qabyldaǵan TMD elderi aýmaǵyna ekport kólemin arttyrýǵa baılanysty qujat osy ıdeıany naqty nátıjege aınaldyrady degen senim mol.
Sarapshylar pikirinshe, AQSh ekonomıkasynyń álsizdigine taza óndiristiń azaıyp ketýi sebep. Onyń ornyna Qurama shtattar bilim, saıahat, densaýlyq, ınvestısııalyq joba ázirleý sekildi servıstik salalarǵa kóbirek basymdyq bergen.
ShYMKENT