Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta elimizdiń mıllıondaǵan azamaty opat boldy. Ýaqyt ótken saıyn soǵystyń alapat otyn keshkenderdiń atyn jańǵyrtyp, erlikterin eske alyp, qurmet kórsetý – paryz. Bul soǵys bizdiń otbasyn da aınalyp ótpedi. El azamattarymen qatar ákemiz de maıdanǵa attandy. Ákem Serikbaı Merzadınov 1922 jyly burynǵy Qyzylqum (qazirgi Shardara) aýdanyndaǵy Amantúbek aýylynda dúnıege kelgen. Ol 19 jasynda Jambyl oblysy Baızaq aýdanyna qarasty qazirgi Taraz qalasynan 60 shaqyrymdaı jerde ornalasqan Aqsholaqta alǵashqy áskerı daıarlyqtan ótip, ózge azamattarmen birge tikeleı Stalıngradqa attanady.
Ákemizdiń zamandasy, Jýrnalıster odaǵynyń múshesi Muhtar Aıdarbekovtiń bir esteliginde: «Men Serikbaı aǵamyzben 1933 jyldan bastap, 1940 jylǵa deıin aýylda 7 jyldaı bir mektepte, bir synypta, bir partada otyryp oqydyq. Ol ásirese matematıka sabaǵyna júırik ozat oqýshy, qoǵamdyq uıymdarǵa belsene qatysatyn, tırde myltyq atýdan óte mergen bolatyn. Endi jumys isteı bastaǵan shaǵynda soǵys bastaldy da, 1941 jyly jeltoqsanda bizdiń «Lenın joly» ujymsharynan 11 jigit, aýdan boıynsha 76 azamat Otandy qorǵaýǵa attandy», dep baıandaıdy.
Soǵysty óz kózimen kórip, ot keshken maıdangerge kórkem fılmderdegi oqıǵalardy kórý óte qıyn. Sodan bolar, ákem soǵystaǵy oqıǵalardy eske alyp, kóp sóz qozǵaı bermeıtin. Soǵys týraly kınolardy qaramaýǵa tyrysatyn, aýyr kúrsinip, syrtqa shyǵyp ketetin. Ákemniń bala-shaǵasyna sondaı zulmatty aıtyp, júrekterine jara salǵysy kelmegenin keıinnen túsindik.
Jyl saıyn 9 mamyrda bala-shaǵamyzben qarashańyraqqa jınalyp, ákemizdi quttyqtap, basqosý ótkizetinbiz. Bul qalyptasqan otbasylyq dástúrimiz edi. Sondaı kezdesýde ol kóńil kúıimizge qarap, basqosýdyń nyshany retinde maıdan taqyrybyn eske alý qıyn bolsa da, oqtyn-oqtyn soǵystaǵy estelikterdi áńgimeleıtin.
Birde aýyldan Almatyǵa bara jatqanymyzda ákem joldan burylyp, áskerı ómiriniń mektebi bolǵan jerge toqtaýymdy surady. Kólikti solaı qaraı burdym. Sol saparda ol alǵashqy áskerı daıarlyqtan ótken sátterin, odan maıdandaǵy surapyl soǵysty eske túsirip edi.
«Alǵashynda biz atty ásker polkinde daıyndaldyq. Keıin bárimizdi túgel qarý-jaraq isine beıimdeı bastady. Bizge «Soǵys quraly» atalatyn ártúrli kalıbrli zeńbirek, zenıt, mınomet, pýlemet sııaqty qarýlardy qoldanýdy úıretti. Daıarlyq bitken soń meni mehanıkalyq atqyshtar polkiniń barlaýshy zeńbirekshiler-batareıasynyń komandırligine taǵaıyndady. Sodan biz Stalıngrad shaıqasynda qazaqstandyq 73-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń quramyna qosylyp, birden soǵys alańyna kirip kettik. Stalıngrad túbindegi soǵys óte aýyr jáne surapyl boldy. Tańerteń kelip túsken bir eshelon adamnyń kópshiligi alǵy shepten oralmaıtyn. Kúni boıy toqtaýsyz ońdy-soldy boraǵan oqtan eseńgiregen jaýyngerdiń elesi men jer qushqan qyrshyn jastyń qanǵa oranǵan súıekterinen jer basyp júre almaıtynbyz».
Sol jantúrshigerlik surapyl kúnderdi eske alý, ol týraly aıtyp berý barlyq maıdanger úshin aýyr edi. Biraq bizdiń soǵys týraly bilgimiz, suraǵymyz keletinin kózimizden tanyp, janǵa batsa da birshama baıandaıtyn. Degenmen sol estelikter – búginde ákelerimizdiń erligin kórsetetin shynaıy tarıhı oqıǵalar. Osyndaı estelikter árbir shańyraqta aıtylýy kerek dep sanaımyz.
Stalıngrad, Kýrsk shaıqasynda jáne basqa da maıdandarda qazaqstandyq quramalar men bólimder erlik kórsetti. Baltyq teńizi boıyndaǵy respýblıkalardy, Ýkraına men Belorýssııany, Shyǵys Eýropa elderin azat etýge, Berlın operasııasyn júzege asyrýǵa qazaq jaýyngerleriniń qatysqany tarıhtan belgili. Ákem de fashıstik Germanııadan qanshama eldi azat etýge qatysqan. Omyraýyna jıyrmadan asa nagrada ilgen. Olardyń ishinde Qyzyl Juldyz, II dárejeli «Otan soǵysy», «Dańq» ordenderi, «Erligi úshin», «Stalıngrad qorǵany úshin», «Pragany azat etkeni úshin», «Belorýssııany azat etkeni úshin», «Berlındi alǵany úshin» medaldary jáne t.b. bar.
Ákemniń áskerı shekpeni men áskerı qutysy – búgingi urpaǵymyz úshin atadan qalǵan baǵa jetpes jádiger. Atalarynyń erligin esinde máńgi saqtasyn dep úıimniń tórinen áke erligine arnalǵan estelik buryshyn jasadyq. Oǵan soǵystaǵy erligi úshin alǵan qujattaryn, eskirgen sýretterin, jaýyngerlik erlikteri úshin komandırden alǵan alǵys hattaryn, marapattardyń kýálikterin qoıdyq. Myna sýret – sol jádigerlerdiń biri.
Ákem 1947 jyly elge aman-esen oralyp, ózi týyp ósken óńirdiń turmys-tirshiligin beıbit ómirge qaıta beıimdeý, aýyl sharýashylyǵyn qalpyna keltirýge belsene aralasty. Soǵys jyldary turalap qalǵan sharýashylyqty qalpyna keltirýge qosqan eńbegi elge aıan. Sol kezdegi Myrzashól óńirinde jańadan qurylǵandardyń ishinde ákem irgetasyn qalaǵan burynǵy Kıev (qazirgi Maqtaaral) aýdanyna qarasty Kırov atyndaǵy Júzim keńshary da boldy. Keńshardyń qurylýynan bastap, onyń jekelenýine deıingi aralyqta 58 jyldaı partııa jáne jumysshylar komıtetiniń hatshysy, keńshar dırektorynyń orynbasary, taǵy basqa basshylyq qyzmetterdi abyroımen atqardy. Sol kezdegi josparlanǵan ıgi bastamalarynyń aldyńǵy shebinde bolyp, aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa úles qosqan aldyńǵy qatarly keńshar retinde KSRO-nyń Qurmet dıplomdarymen birneshe márte marapattaldy. Ásirese ákemniń basshylyǵymen Shardara óńirine egilgen sekseýilderdiń jaıqalyp óskenin kózimizben kórdik, maqtan tuttyq. О́kinishtisi, sol sekseýil ormanynyń beıbit zamanda órtke shaldyǵyp, otqa ketkeni qynjyltady.
Otbasymyz týraly aıtar bolsaq, ákemiz Palzına Absalıevamen shańyraq kóterip, otaý quryp, bes balany tárbıelep jetkizdi. Ápkem Kúlimshe dárigerlikti bitirip, talaı jyl medısına salasynda eńbek etip, Almatydaǵy narkologııalyq dıspanserdiń jetekshisi bolǵan, óz isiniń qurmetti qyzmetkeri, sheberi edi. Úlken aǵam Stalbek 40 jyldan asa hırýrg bolyp eńbek etti. Janasbek aǵam Almatyda kásipker. Odan keıingi men elimizdiń quqyq qorǵaý organdarynda qyzmet atqaryp, zeınet jasyna shyqsam da Qarjylyq monıtorıng akademııasynda jumys istep júrmin. Aýyldaǵy qarashańyraq – ata-anamyzdyń kenjesi Berdiǵalıdiń enshisinde.
Soǵysta talaı ulttarmen ıyq tiresip, jaýdy birlese jeńgen ákemiz kózi tirisinde aǵaıyn-týys, dos-jaran, jalpy jurtshylyqqa erekshe qaıyrymdylyqpen qaraıtyn el aqsaqaly retinde qurmet, bedelge ıe boldy. Ol 2000 jyly Jeńistiń 55 jyldyq mereıli toıyna qatysyp, sol mamyr aıynyń aıaǵynda dúnıeden ótti. 2001 jyldan beri ákemizdiń esimin máńgi este saqtaý maqsatynda elde ótkizetin is-sharalar sheńberinde fýtboldan respýblıkalyq jarys uıymdastyramyz. Bul – áýletimizdiń dástúri. Búginde aýylymyzdaǵy bir kóshe jáne stadıon ornalasqan jemis saıabaǵy – Serikbaı Merzadınov atynda. Turǵan úıine eskertkish taqta ornatyldy. Beıbit kúnge jetkizgen osy aıaýly ata-anamyzdan taraǵan úlken áýlet olardy máńgi esinde saqtaıdy ári ákemizdiń erligin maqtanyshpen eske alady.
Jeńistiń 80 jyldyǵy – erlikti dáripteý, birlikti nyǵaıtý, beıbitshiliktiń qadirin túsiný men urpaqtar sabaqtastyǵyn jalǵastyrý úshin máni óte zor taǵylym.
Erǵalı MERZADINOV,
ádilet general-leıtenanty, zań ǵylymdarynyń kandıdaty