Nelson Fell hám qazaq dalasy

«Meniń qoıym joq», dep jaýa­p berdim.

– Áı!.. Basqa túlikterińiz kóp bolar?

– Eki sıyrym bar, dedim».

Bul – sonaý 1916 jyly Nıý-Iorkte jaryq kórgen ame­rıkalyq ınjener, qalamger Nelson Felldiń kitabyndaǵy avtor men qazaqtyń Qurman atty baıynyń arasyndaǵy dıalog. «Orys jáne kóshpeliler» atty bul kitaptyń avtory – 1902 jyldan 1908 jylǵa deıin London taý-ken kompanııasynyń jumysyn basqarǵan bilikti maman. Sosyn ol 1903 jyly qazaq dala­synyń qaq ortasyndaǵy Esil ózeniniń joǵary bastaýynan eki júz mys kenishin, kómir shahtalaryn jáne balqytý jumystaryn satyp alǵanyn osy kitabynyń alǵysózinde jazady.

N.Fell bul sýrettiń túsin­dirmesinde «Sultan Jáńgir, 4 myń jylqynyń ıesi» dep jazypty. О́tken ǵasyrdaǵy qazaq baıynyń bet-beınesi men aqsúıektigi osy sýretten birden bilinedi. Avtor kitabynda «qazaq» ataýynyń buryn «qyrǵyz» atalyp ketkenine túsinik bere kelip, qazaqtyń ulan-baıtaq dalasynyń ózine tán erekshelikteri bar kórinisterin, sol kezde qoǵamdyq orny ózgeshe qazaq baılarynyń aty-jónin atap, sýretterin kitabynda jarııa­laıdy. «Alty jyl boıy qazaq dalasynda tursam da, olardyń qymyz saqtaıtyn sabasyna qaraýǵa eshqashan batylym barmady». Bul sóılemderden 1900 jyldardyń basyndaǵy qazaq ómiriniń beıǵam kórinisteri kóz aldymyzǵa keledi. «Shaıdan keıin qymyz keldi. Samaýyr janyp turǵan tezekpen qyzdyrylady, al tútinniń ashy ıisi qyshqyl sút, ashy irimshikpen úılesim tapqandaı».

Qoıandy jármeńkesine tigilgen kıiz úı. N.Fell, 1916 jyl

Al ótken ǵasyrda qazaq da­lasyndaǵy eń iri saýda jármeńkesi týraly da qyzyqty derekter aıtylǵan jáne sol jármeńkedegi kıiz úıdiń sýreti qosa berilgen. «Qoıandynyń basty ereksheligi iri qara mal, qoı jáne jylqy ekenin aıtqym keledi. Qoıandy úlken kóldiń jaǵasynda ornalasqan, onyń jaǵalaýy tolqyndarmen tundyrylǵan tuzdy sýmen kóm­kerilgen. Atalǵan jármeńke Baıan­aýyl men Qarqaraly arasyndaǵy poshta jolynyń boıynda, Ombydan ońtústikke qaraı 200–300 shaqyrym jerde», dep jazady. Atalǵan kitaptyń qundylyǵy sonsha, kezinde qazaq qoǵamyna úles qosqan baılardyń aty atalyp, beıneleri engen.

«Biz keńsege jetkende Rucker bizge syrt kıimimizdi sheshýge de mursat bermedi, tótesinen suraq qoıdy.

– Sultan Hasen Aqaev degen kisiniń qaıtys bolǵanyn estidińiz be?

– Joq! Qashan qaıtys bolypty?

– Keshe Topardaǵy qys­taýyn­da, osy jerden qyryq mıl­deı alys.

– Ony qaıdan estidiń?

– Qyrǵyz telegrafynan es­tidim». «Sultan Hasen Aqaev sııaq­ty baıdyń opat bolýy qyr­ǵyz da­lasyndaǵy mańyzdy oqıǵa boldy».

Nelson Fell osydan keıin at ústindegi halyq arasynda ár­bir oqıǵa aýyzdan-aýyzǵa, aýyl­dan-aýylǵa jyldam ári senim­dilikpen taralatynyn tilge tıek etedi. Kitaptyń kelesi betterinde Aqaev sultan qaıtys bolǵannan keıin jıyrma tórt saǵat ishinde bul habardy eki júz mıl qa­shyqtyqtaǵy adamdardyń bári estigen bolýy múmkin ekenin qosady. Bir sóz­ben aıtqanda, 108 jyl buryn jaryq kórgen bul kitaptyń qazaq mádenıeti men rýhanııaty úshin bereri mol ekeni daýsyz.