Otbasy – ulttyń rýhanı kody

Turaqty damýdyń senimdi kepili

– Álisher Asqaruly, Otbasy kúni elimiz úshin qanshalyqty mańyzdy?

– Otbasy kúni kúntizbedegi jaı ǵana mezet emes, qoǵamnyń negizin eske alatyn sát. Qazaq dástúrinde otbasy árqashan qurmet, qamqorlyq, til, tarıh beriletin orta boldy. Otbasy – mádenı kodymyzdyń ajyramas bóligi. Myqty otbasy bar jerde tártip, úlken­ge qurmet, óskeleń urpaqty ult rýhyn­da tárbıeleý bar. Bul pafos emes, dúnıe­tanymymyzdyń negizi. Otbasynsyz ult bolmaıdy, ultsyz memleket joq.

Bizdiń tarıhymyz – otbasylardyń tarıhy, qazaq qoǵamynyń rý-taıpalyq dástúrleri. Shyǵys Qazaqstanda ulttyq qundylyqtardy urpaqtan-urpaqqa abyroımen jetkizý mádenı normaǵa aınalǵan. Otbasy kúninde biz aldymen ózimiz, jaqyndarymyz, elimiz úshin jaýapkershilik týraly aıtamyz.

– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev otbasynyń mańyzdy rólin únemi alǵa tartyp keledi. Siz Memleket basshysynyń ustanymynan neni erekshe atap óter edińiz?

– Prezıdent «Myqty otbasy – eldiń úılesimdi jáne turaqty damýynyń senimdi kepili» ekenin aıtty. Memleket ár otbasynda ómir súrýdiń máni men balalardy tárbıeleýdiń maqsatyn sanaly qabyldaǵanda ǵana kúshti bolady. Otbasy – azamattyqtyń mektebi. Azamattyq – ulttyń kúretamyry. Qazirde, álem kóz ilespes shapshańdyqpen ózgerip jatqanda túrli dástúrler joǵalýy múmkin. Biraq myqty otba­sy bar jerde, ulttyń baǵytynan aýytqymaýyna múmkindik beretin berik ustyn saqtalady. Memleket otba­syny qurmetteý arqyly adamdy qur­metteıdi. Sol turǵyda otbasy ınstıtýtyn qorǵaý ǵana emes, ata-analarǵa qurmet, balalarǵa qamqorlyq, teń múm­kindikterdi damytý mańyzdy.

– Elimizde kóptegen etnos bar. Bul ortaq qundylyqtardy qalyp­tastyrýǵa kedergi keltirmeı me?

– Kerisinshe, kúsheıtedi. Ár ulttyń óz dástúri bar, biraq máni bir: ata-analarǵa qurmet, balalarǵa mahabbat, bir-birine qamqorlyq. Shyǵys Qazaqstan oblysynda 124 etnos ókilderi turady, olardyń barlyǵy otbasyn qasterleıdi. Dál osy arqyly, barshaǵa túsinikti otbasylyq qundylyqtar arqyly biz shynaıy patrıotızmdi quramyz. ShQO-da kóp ultty otbasylar tildi, mádenıetti, dástúrlerdi saqtap otyr. Bul – el birliginiń kórinisi.

 О́skemende elimizdegi alǵashqy Dostyq úıi ashyldy. Munda ártúrli etnos otbasylary jaı baýyrlastyq úshin emes, shynaıy, naǵyz yntymaqtastyq úshin birikti. Osy jerden Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qozǵalysy bas­taldy.

– Búginde otbasy úshin qandaı qaýipter bar, olarǵa qalaı qarsy turýǵa bolady?

– Eń úlken qaýip – urpaqtar ara­syndaǵy alshaqtyq. Balalar ata-analaryn, ata-analar balalaryn túsinbeıdi. Oǵan sıfrlyq júktemeni, uǵymdardyń aýysýyn, medıada otbasy bedeliniń tómendeýin qosyńyz. Buǵan tek bir jolmen, jeke úlgimen qarsy turýǵa bolady. Urandarmen emes, tikeleı qarym-qatynaspen: áke anaǵa qurmet kórsetkende, áje nemeresine tek reseptterdi ǵana emes, danalyqty jetkizgende. Sondaı-aq biriktirýshi dástúrler: birlesken merekeler, otbasylyq shejireler, tektik shejireler arqyly. Bul jaı ǵana ótkenge oralý emes, qyryq qubylǵan zamanda joǵalyp ketpeýge múmkindik beretin berik qazyqtar.

 

Qoldaý sharalary: sóz isten alshaq bolmasa

– ShQO-da otbasylardy qoldaý baǵytynda qandaı naqty sharalar júzege asyrylyp jatyr?

– Oblysta 300 myńnan astam turǵyn ataýly áleýmettik kómek alady. Onyń ishinde 13 myńnan asa kópbalaly otbasy bar. «Bir qabatty Shyǵys» jobasy aıasynda 631 otbasy baspanamen qamtyldy. 2025 jyly muqtaj adamdar úshin taǵy 480 páter satyp alý josparlanyp otyr. Biz turǵyn úı, bilimge qoljetimdilik, medısına, áleýmettik tólemder syndy máselelermen naqtyly jumys isteımiz. 2025 jyldyń alǵashqy 4 aıynda ǵana 895 otbasy, ıaǵnı 4258 adam ataýly kómek aldy. Halyqtyń ótinishteri azaıyp keledi, bul qabyldanǵan sharalardyń tıimdiligin kórsetedi.

Búginde eń az mólsherdegi tólemdermen shektelýge bolmaıdy. Eń mańyzdysy, otbasy­lar ózderin senimdi sezinetin orta: jaıly mektepter, qoljetimdi medısına, qaýipsiz kósheler qurý. Osy sebepti ShQO-da jyl saıyn jańa aýrýhanalar, mektepter, sporttyq nysandar ashylady. Bıyl 28 áleýmettik nysan, onyń ishinde Rıdderdegi gematologııa ortalyǵy men iri aýrýhana kesheni iske qosylady.

– Mundaı qoldaýdyń negizgi mán-mańyzy qandaı?

– Búgingi Qazaqstan – jańa áleýmettik memleketti úlken jaýapkershilikpen qalyptastyryp jatqan el. Biz «eń tómengi kúnkóris» qaǵıdatynan «tolyqqandy ómirge» negizdelgen modelge kóshýdemiz. Bul adam men otbasy ózderin kómek nysany emes, memlekettiń qamqorlyǵyndaǵy azamat retinde sezinýi kerek degen sóz. Áleýmettik saıasat naýqan emes, júıe. Munda ómir sapasy, teń bastamalar, álsizge qurmet mańyzdy.

Eń bastysy, jańa áleýmettik modelde memleket buıyrmaıdy, tyńdaıdy. Biz kómektiń tikeleı túrin emes, kóldeneń yntymaqtastyqty qalyptastyramyz. Olar – kópbalaly otbasylarǵa arnalǵan baǵdarlamalar, jalǵyzbasty analardy jeke qoldaý baǵyttary, erekshe qajettilikteri bar azamattar úshin ınklıýzıvti jobalar. Munyń bári tek teorııada emes, óńirde naqty iske asyp jatyr. Aıtalyq, áleýmettik assıstentter qyzmeti, mobıldi ortalyqtar, sıfrlyq platformalar arqyly keri baılanys durys jolǵa qoıyldy. Munyń bári adam júıede joǵalyp ketpeı, júıe oǵan qyzmet etetinin sezinýi úshin jasalyp jatqan qam-qareket.

– Qazirgi zamanǵy áleýmettik jobanyń úlgisi retinde neni aıtar edińiz?

– «Qonaq otbasy» jobasy. Bul – bilim, mádenıet jáne senimniń birikken formasy. Bala basqa otbasynda turyp, til úırenedi, dástúrlermen tanysady, adamdarǵa jaqyndaı túsedi. 2024 jyly bul jobaǵa 120 bala qatysty, 2025 jyly 140 bolady. Biz munda tek tildi úıretip qana qoımaı, etnostar arasyndaǵy senimdi atmosferany qalyptastyramyz. Mysaly, joba aıasynda orystildi balalar qazaq tilin úırense, qandas balalar kópultty mádenıetke boılaıdy. Bul – qarapaıym otbasyda júzege asqan dostyq pen birliktiń modeli.

– Mundaı baǵdarlamalardyń oryndalýy qalaı baqylanady?

– О́te qatań túrde. Biz «Socium» atty sıfrlyq tyń platforma engizdik, ol naqty ýaqyt rejiminde kimge kómek kórsetilgenin, ÚEU qalaı jumys isteı­tinin, nátıjeler qandaı ekenin baqylaýǵa múmkindik beredi. Bári ashyq. Mysaly, soǵys jáne ásker ardagerlerine kómek kólemi bıyl 5 mıllıon teńgege deıin artty. Keri baılanys, sıfrlyq baqylaý, táýelsiz monıtorıngtik toptar bar. Bul – múldem jańa deńgeı: zamanaýı, naqty, jaýapty jumys.

– Aǵa býyndy qoldaý qalaı júzege asyrylady?

– Bizde tolyqqandy júıe bar. О́skemendegi «Belsendi uzaq ómir» orta­lyǵy – egde jastaǵy adamdarmen jumys­tyń etalony. 400-den astam adam úıirmelerge, sabaqtarǵa, sheberlik-klastarǵa qatysady. Bul tájirıbeni basqa aýdandarǵa taratýdy josparlap otyrmyz. Qarııalar qoǵamnan shet qalmaýy kerek – olar otbasynyń tiregi, rýhanı kapıtaly. Biz áleýmettik qyzmetter aıasyn keńeıtip jatyrmyz: ınvataksı, sanatorıılik joldamalar, sıfrlyq saýattylyqqa oqytý jolǵa qoıyldy. Egde jastaǵylar tek qamqorlyqty emes, ózderiniń qajettiligin sezinýge tıis.

– Azamattardy otbasylyq baǵdar­la­malardy iske asyrýǵa tartý qalaı júzege asady?

– Eń tıimdi tetik – mektep janyn­daǵy ata-analar keńesteri men qaýym­dastyqtary, sondaı-aq azamattardyń jergilikti bıýdjetterdi qalyptastyrýǵa qatysýy. Adam tek qyzmet alýshy emes, qoǵamdyq sheshimniń avtory bolýy kerek. Bıyl biz «Seniń daýysyń» platformasyn iske qosamyz. Bul – sıfrlyq saýalnama júıesi, onda otbasylar bilim, densaýlyq saqtaý, bos ýaqyt keńistigindegi basymdyqtarǵa áser ete alady. Otbasy qoǵam men bılik arasyndaǵy naǵyz seriktestikti týdyrady.

 

Jastar jáne el bolashaǵy

– Sıfrly dáýirde dástúrlerdi joǵaltpaı, myqty jastardy qalaı tárbıeleýge bolady?

– Jastar – otbasynyń aınasy. Úıde qurmet bolsa, bala sony ózimen birge alyp shyǵady. Tyıym salý emes, baǵyt berý mańyzdy. Tańdaý berý – bir basqa, biraq qundylyq ta qajet. Otbasy – naǵyz adam bolýdy: ýádege turýdy, kómektesýdi, adal bolýdy úıretetin alǵashqy orta. Munyń bári ekrannan kelmeıdi, ata-ananyń úlgisinen bastalady. Osy oraıda úlkenderdiń róli sheshýshi. Ata nemeresine tek «kerek» dep emes, «nege kerek» dep túsindirgen jerde ǵana shynaıy tárbıe órleıdi.

– Jastar mundaı tásilderge qalaı jaýap beredi?

– Búginde jastardyń kóbi otbasy qurýǵa umtylady, tamyryn bilgisi keledi, etnotýrlarǵa qatysyp, shejire jazyp júr. Tek «Qasıetti Shyǵys» jobasynyń ózine 2025 jyly 6000-nan astam oqýshy qatysty. Jastar «Men kimmin» degen suraqqa jaýap izdeıdi. ShQO-da «Bolashaq mamandary» jol kartasy iske asyp jatyr. Onyń aıasynda mektep oqýshylary jumysshy mamandyqtardy meńgerip, sheberlermen aralasady, óndiristerge barady. Bul – eńbek arqyly qundylyqtarǵa qaıta oralý.

Sonymen birge kolledjdermen birlesip «Shyǵys mamany» qanatqaqty jobasy júzege asyrylady. Bul – jumysshy mamandyqtary ıelerine arnalǵan ıpoteka. Bul degenińiz slesar, dánekerleýshi nemese IT-maman tek bilim alyp qana qoımaı, baspanamen, jumysymen qamtylady, qoldaý tabady degen sóz. ShQO jastary – ańǵarly, aqyldy, izdenimpaz, belsendi. Olarǵa múmkindik berý kerek, sonda myqty otba­syny ózderi qurady.

– Otbasyn mádenıet bastaýy retinde qalaı baǵalaısyz?

– Otbasy – bastaý, qaınar kóz. Rýhanııat osy jerde qalyptasady, al rýhanııat – mádenıettiń tamyry. Mádenıet tek kitap pen mýzyka emes. Bul – til, dástúr, minez, aqparat, etıka. Búginde biz sıfrlyq mádenıet týraly jıi aıtamyz, biraq ol da qoldaýǵa muqtaj. Ekonomıka – negiz, biraq onyń ózi mádenıet úshin jumys isteıdi. Iаǵnı ár bala óz ana tilinde sóıleýge, ata-babasyn qurmetteýge, qalypty ómir súrýge, laıyqty el qurýǵa haqyly bolýy kerek. Shyǵysta biz mádenıet pen tehnologııany qarama-qarsy qoımaımyz, biriktiremiz. 343 mektepte IT-synyptar bar, biraq bastysy – sandyq etıkany úıretý. XXI ǵasyrǵa kerek sıntez osy.

Biz mádenı ınfraqurylymdy: jańa kitaphanalar, teatr stýdııalary, kreatıv ortalyqtardy damytyp jatyrmyz. О́tken jyly «Shygys creative hub» ashyldy. Munda jasóspirimder mýzyka, mýlt­fılm, kitap jasaýdy úırenedi. Búginde mádenıet – eldi tanymal, qurmetti, súıikti etetin qýatty qural.

– Bolashaq kóshbasshy úshin eń mańyzdy otbasylyq qasıetter qandaı?

– Shynshyldyq, jaýapkershilik, tyńdaı bilý qabileti. Bala otbasynda ár árekettiń saldary bar ekenin túsinedi. Syı-qurmetti talap etpeı, ony jeńip alý kerek ekenin uǵady. Bolashaq kóshbasshy – daýysqa salyp saıraıtyn emes, arqa súıeýge bolatyn adam. Eger bala kezinde qıyndyqty otbasymen birge eńserse bolashaqta da ujymdy, qoǵamdy, memleketti dál osy qaǵıdamen qurady. Shyn kóshbasshylyq dastarqan basyndaǵy tálimnen bastalady.

– Oqyrmandarǵa aıtar tilegińiz?

– Jazýshy Muhtar Áýezov: «El bolam deseń, besigińdi túze» degen. Ult bolǵyń kelse, besigińe qara. Mynany aıtar edim: otbasyńdy qorǵaı bilseń, elińdi de qorǵaısyń. Árbir jańa týǵan bala osy ómirge kelgende mynany bilsin: ony kútip otyrǵan shańyraq bar. Sol jerde ol adam bolýdy úırenedi. Mine, osy maqsatta ómir súrý qajet. Túptep kelgende, memleketter otbasy degen uǵymdy saqtaý úshin qurylady. Sebebi otbasynda eń qasıetti qundylyqtar: mahabbat, abyroı, jaýapkershilik bar.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken –

Jomart OSPAN,

«Egemen Qazaqstan»