Ravıl ShYRDABAEV: Aldaǵy ýaqytta da munaı men gaz ózektiligin joımaıdy

– Adamnyń azamat bolyp qa­lyptasýyna ata-anasy men otbasynan alǵan tárbıe­si erekshe áser etedi. Siz ata­dan balaǵa jalǵasqan munaı­shy­lar áýletinde óstińiz. Munaı­shy bolýyńyzǵa da ósken orta­ńyz­dyń yqpaly tıgeni anyq. Áńgimeni osydan bastasaq?

– Shynynda da, ómirlik jolymdy, sonyń ishinde kásibı baǵytymdy tańdaýymda otbasymnyń róli orasan zor boldy. Ata-anamnyń tárbıesi mamandyqty tańdaýǵa ǵana emes, minezimdi, bolmysymdy qalyptastyrdy. Munaıshylar áýletinde dúnıege keldim. Ákem Tájiǵaranyń alty aǵasy bolǵan. Olardyń tórteýi ákemmen birge óte erte jastan munaı kásipshiliginde eńbek etken. Bul HH ǵasyrdyń bas kezi bolatyn. Bes aǵaıyndy jigit elimizde ónerkásiptik munaı óndirý isin qolǵa alǵan «Nobel aǵaıyndylary» seriktestiginde jumys istep, Dossor ken ornyn alǵash ıgerge bastady. Naqtyraq aıtqanda, olar elimizde ındýstrııa­landyrý bastalǵan tusta jańa kásipti meńgergen alǵashqy qazaq munaıshylary. Iаǵnı endi ǵana qalyptasa bastaǵan jumysshy tabynyń ókilderi edi.

Ákem únemi dastarqan basynda munaıdyń ómirdegi mańyzy týraly jıi áńgimeleıtin. Meniń bala kezimdegi eń jarqyn estelikterim – ákemniń maıdannan oralýy men zaýyttaǵy óndiris sehtary.

On alty jasymda Dossordaǵy avtomobıl, traktor jáne munaı jabdyqtaryn jóndeıtin zaýytqa slesardiń shákirti bolyp jumysqa qabyldandym. Kúndiz jumys istep, keshki mektepte oqydym. Keıin Dos­sor munaı tehnıkýmynyń kesh­ki bóliminde bilim aldym. I.M.Gýb­kın atyndaǵy Máskeý munaı-hı­mııa jáne gaz ónerkásibi ınstıtýtyna túskenge deıin slesar retinde bes jyl eńbek ótilim boldy.

Men – áke-sheshemniń tuńǵyshy­myn. Keıin jolymdy inilerim men jıenderim jalǵady. Odan soń munaı salasyna balalarymyz, ne­merelerimiz, shóberelerimiz de keldi. Osylaısha, ákem men onyń baýyrlarynan bastaý alǵan Shyrdabaevtar munaıshy áýleti paıda boldy. Bul eńbek dástúri bú­ginde de jalǵasyp keledi. Qazirgi tańda áýletimizdiń munaı-gaz sala­syn­daǵy jıyntyq eńbek ótili 1200 jyldan asty.

– Máskeýden joǵary oqý or­nyn bitirip kelgennen keıin bir­den Mańǵystaýǵa bardyńyz ba?

– Joq. Eńbek jolymdy basta­ǵan týǵan zaýytym – Dossorǵa oraldym. Onda tehnıkalyq bólimge ınjener-konstrýktor bolyp ornalastym. Komsomoldaǵy qoǵamdyq jolym da osy jerden bastaldy. Bul zaýyt tek eńbek orny ǵana emes, ekinshi úıim boldy. Osynda kásibı turǵydan da, azamattyq jáne qoǵamdyq jaǵynan da ósip, qa­lyptastym. Dál osy Dossorda Máskeýde tanysqan Sáýle ekeý­miz­diń komsomoldyq jańasha sıpattaǵy toıymyz ótti.

Mańǵystaýǵa birneshe jyldan keıin bardyq. Ol kezde jańadan О́zen aýdany qurylyp, ortalyǵy – qalalyq tıptegi kent «Novyı Ýzen» boldy. Meni sol jerdegi komsomol uıymynyń birinshi hatshysy etip saılady. Jarty aralda komsomol qurylysy qyzý júrip jatty. Jańa munaı ken oryndary ıgerilip, búkil keńes odaǵynan jas­tar aǵylyp kele bastady.

60-jyldardyń sońy men 70-jyl­dardyń basynda Mańǵys­taý­da qýatty óndiristik-energetı­ka­lyq keshen qurý – basty mindet­tiń biri sanaldy. Sol kezeńde ót­kizilgen komsomol konferensııalary men bıýrolarynda, plenýmdarda, jınalystarda óndiris pen qurylys máseleleri, eńbek tártibi men komsomolshynyń beınesi kún tártibinen túspeıtin. Osylaısha, qyzmet jolynda komsomol satysymen óstim. 1970 jyly Gýrev oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılandym.

– Komsomoldan keıin siz par­tııalyq qyzmetke bardyńyz. On jyl boıy Gýrev qalalyq par­tııa komıtetiniń birinshi hatshysy boldyńyz. Sizdiń bas­shylyǵyńyzben qazirgi Atyraý qalasy aıtarlyqtaı ózgerdi. Shahardy on jyl basqarý qıyn bolǵan joq pa?

 – Ol kezdegi Gýrev – negizinen saz kirpishten salynǵan bir qabatty úılerden turatyn qala edi. Tek ortalyqta ǵana eki-úsh qabatty ǵımarattar kezdesetin. Shahardaǵy eń basty kórneki oryndar – alty júz oryndyq oblystyq drama teatry men jeti qabatty qonaqúı bolatyn. On jyl boıy qalanyń barlyq máselesin sheshýge týra keletinin múlde oılaǵan joqpyn.

Jumys óte kóp. Ásirese jańa ken oryndary ashyla bastaǵannan óńirdiń munaı baılyǵyn ıgerý kúsheıe tústi. Teńiz ken ornyn ıgerý máselesi respýblıkalyq jáne oblystyq plenýmdar men partııa bıýrolarynda jıi kóteriletin. Árıne, qalany on jyl basqarý jeńil boldy dep aıta almaımyn. Jaýapkershiligi joǵary, óz isine berilgen kásibı mamandardyń komandasy qajet. Olar qyzmettik mindetin ǵana emes, odan da kóbirek isteýge daıyn bolýǵa tıis. Keıbir áriptesterim meni tym talapshyl boldy dep eseptegen shyǵar. Biraq sol kezde de, búgin de ustanymym ózgergen joq. Eger memlekettik qyzmetti tańdasań, onda halyq aldyndaǵy jaýapkershilikti shyn júrekten túsinýiń kerek.

– Teńiz – dúnıe júzindegi eń iri mu­naı ken oryndarynyń biri. Sondaı-aq ol otandyq munaı-gaz sala­synyń táýelsizdik dáýirinde qaıta jańǵyrǵan rámizi retinde baǵalanady. Endi osy Teńizdegi qyzmetińiz týraly aıtsańyz?

– Teńizge alǵash ret 80-jyldar­dyń sońynda, ıaǵnı «Teńizmunaıgaz» óndiristik birlestiginiń basshyly­ǵy­na kelgen kezde bardym. Sol sátten bastap naǵyz tarıhı oqı­ǵalardyń qaq ortasynda júr­dim. Álemdegi eń aýqymdy ken oryndarynyń biri – Teńiz munaı-gaz kesheniniń irgetasy qalandy. Biz bolashaq KTL-diń (keshendi tehnologııalyq jeli) negizin qalap, vahtalyq jumys­shylar qalashyǵynyń alǵashqy qazyǵyn qaqtyq. Bul jerde keıin keńes odaǵynyń túkpir-túkpirinen kelgen 12 myń adam jumys isteı bastady. Teńizge sheteldik alyp munaı kompanııalarynyń naza­ry aýdy. Olardyń arasynda 1989 jyly ken ornyna kelgen «Shevron» korporasııasy da bar edi.

Keıinirek Jańaózendegi qaı­ǵyly oqıǵaǵa baılanysty el bas­shylyǵy maǵan qalalyq partııa komıtetin basqarýdy tapsyryp, shahardaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy qalpy­na keltirý mindetin júktedi. Osy­laısha qaıtadan atqarýshy bılikke oralyp, Teńizden ketýge májbúr boldym.

Teńizben taǵdyr meni ekinshi ret 1993 jyly qaıta tabystyrdy. Onda Atyraý oblysy ákiminiń birinshi orynbasary qyzmetin atqaryp júrgenmin. Sol ýaqytta «Shevron» korporasııasymen Teńizdi birlesip ıgerý jónindegi kelissóz bastaldy. Al bizdiń taraptan bul kelissózderge basshylyq etý maǵan júkteldi. Bul ońaı bolǵan joq. Keıde tyǵyryqtan shyǵý múmkin emes sııaqty kórinetin. El múddesin qorǵaý óte qıyn boldy. Aqyry kópten kútken kelisimge qol jetkizdik. 1993 jyldyń 6 sáýi­rinde «Teńizshevroıl» birles­ken kásipornyn qurý týraly resmı kelisimge qol qoıyldy. Pre­zıdenttiń jarlyǵymen jańa kásiporynnyń qazaqstandyq taraptan dırektory bolyp ta­ǵaıyndaldym. Búgingi kúnge deıin «Teńizshevroıl» kompanııa­sy elimizdegi eń iri salyq tóleýshi­leriniń biri bolyp sanalady.

– Jańa siz 1989 jylǵy Jańa­ózen oqıǵasy týraly aıtyp qal­dyńyz. Osyǵan toqtalasyz ba?

– Bári jappaı tártipsizdikten bastaldy. Keıin bul oqıǵa ultara­lyq qaqtyǵysqa ulasty. Biraq árıne, mundaı qaıǵyly jaǵdaıdyń túpki sebebi – ekonomıkalyq daǵdarys edi. Bul jaǵdaı qala tur­ǵyn­darynyń arasynda áleý­mettik shıelenis týǵyzdy. Osyn­daı bir ǵana ushqyn – halyq nara­zylyǵynyń jalynyn tutatýǵa jetkilikti boldy. 1989 jyldyń maý­sym aıynda Jańaózende tótenshe jaǵdaı rejimi jarııalanyp, sha­harǵa ásker kirgizýge májbúr boldyq. Oqıǵa týraly estigen sátte men shette qala almadym. О́ıtkeni bul – týǵan qalam. Sondyqtan el basshylyǵynan Jańaózenge baryp, qalalyq partııa komıtetin basqaryp, jaǵdaıdy turaq­tandyrý tapsyrmasy túsken­de, esh oılanbastan jolǵa shyqtym.

Qyzmetke kiriskennen keıin áriptesterimmen birge úsh aı boıy demalyssyz, kún saıyn qala men aýyl turǵyndarymen kezdesip, olardyń shaǵymdaryn, ótinishterin muqııat qarastyrdyq. Ár adammen jeke jumys isteı otyryp, qala kóshelerine beıbitshilik pen tynyshtyqty qaıtara aldyq. Bir­az ýaqyttan keıin tótenshe jaǵ­daı rejimi joıylyp, ásker shy­ǵaryldy. Jańaózenge qalypty ómir men qaýipsizdik qaıta oraldy.

– Kásibı munaıshy retinde eli­mizdiń aýqymdy munaı joba­larynyń aldaǵy damýyn qalaı elestetesiz. Qazirgi munaı sala­sy­nyń jaı-kúıi týraly aıta ketseńiz?

– Bıyl «Teńizshevroıl» kompanııasy qyzmetiniń 32 jyldyǵyn atap ótti. Iаǵnı Teńizdi ıgerý bo­ıynsha 40 jyldyq kelisimsharttyń tórtten úsh bóligi aıaqtaldy. Bul – orasan mol tájirıbe, ony tereń zerttep, tıisti qorytyndylar shyǵarý qajet. Sebebi jobanyń keıingi  on jyldyǵy múmkindiginshe tıimdi aıaqtalyp, kelesi kelisim­shart úshin senimdi negiz qalanýǵa tıis. Bul jańa qujat burynǵy kezeńdegi barlyq sabaqty, ozyq tájirıbelerdi qamtýy kerek.

Elimizdiń munaı salasyndaǵy ekinshi kóshbasshy joba – Soltústik Kaspıı jobasy. Alyp Qashaǵan ken orny – Qazaqstannyń úlken áleýetin tanytatyn nysan. Biraq bul joba munaı salasyna aýqymdy tehnologııalyq mindetter men kúrdeli máselelerdi de qatar júkteıdi. Bul teńizdegi keshendi joba júzege asa bastaǵannan-aq ta­laı qıyndyqty bastan ótker­di. Búgingi munaı naryǵynyń qubyl­maly sıpaty munaı jobalaryn basqarýda ıkemdi tásilderdi qa­jet etedi. Iаǵnı ekologııalyq qaýip­sizdik pen ekonomıkalyq tıim­dilikti eskere otyryp, jedel ári durys tehnologııalyq sheshim qabyldaı bilý asa mańyzdy. Endigi jerde bizge kúsh-jigerdi biriktirip, munaı jobalary arasyndaǵy serik­testik pen yntymaqtastyqty barlyq deńgeıde kúsheıtý qajet.

– Jalpy, otandyq munaı-gaz salasynyń bolashaǵy qandaı bolady? Áńgimemizdi osy taraptaǵy oıyńyzben túıindesek?

– Keıingi jyldary elimizde ­sıfr­landyrý úderisi belsendi qar­qyn aldy. Elimiz bul úderiske syrttan qarap turǵan joq, keri­sinshe, joǵary deńgeıdegi sıfr­lyq qoljetimdilikti kór­setip otyr. Sıfrlyq transforma­sııa­nyń ajyramas bóligi – jasan­dy ıntellektige negizdelgen tehnolo­gııa. Osyndaı ınnovasııa­lardy ǵylymǵa negizdelgen ekono­mı­kanyń barlyq salasyna, sonyń ishinde munaı-gaz óndirisine engizý óte mańyzdy. О́ıtkeni bul sala áli de el ekonomıkasynyń naqty sektoryndaǵy basty tirekterdiń biri.

Álemdegi iri munaı kompanııalary sıfrlyq tehnologııa­lar­dy keńinen qoldana bastady. Geologııalyq barlaýdan bas­tap, sońǵy ónimdi ótkizýge deıin. Qazaqstandaǵy munaı kompanııalarynda da sıfrlandyrý úderisi al­daǵy jyldary kúsheıe túsetini sózsiz. О́ıtkeni bul – básekege qabi­lettilikti saqtaýdyń basty sharty. Osyǵan oraı, elimizdiń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi týraly da aıtpaı ketýge bolmaıdy. Boljamdarǵa súıensek, 2050 jylǵa qaraı ornyqty damý baǵdarlamalary aıasyndaǵy óz­gerister elimizdiń IJО́-ni qo­symsha 3%-ǵa arttyryp, 500 myń­nan astam jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi.

Degenmen de aldaǵy onjyldyq­tarda elimizdegi munaı men gazdyń mańyzy ózektiligin joımaıdy. Eger óndirý kólemi qazirgi deńgeıde saqtalsa, munaı qory shamamen 45 jylǵa, al gaz 70 jylǵa jetedi. Árıne, jańa munaı-gaz ken oryndaryn barlaý men ıgerý jalǵasa beredi, bul qor kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Energetıka mınıstrliginiń boljamyna sáıkes, 2026 jyldan bastap respýblıkada munaı óndirý jyl saıyn 100 mıllıon tonnadan asady. Bul, ásirese, Teńiz ken ornynda júzege asyrylyp jatqan «Keleshek keńeıtý jobasynyń» nátıjesinde múmkin bolmaq. Menińshe, bul – jaman kórsetkish emes. Eń bastysy – osy múmkindikti durys paıdalaný. Resýrstardy ýaqytpen utymdy bólip, ózge salalardy damytýǵa múmkindik berý qajet. Elimizde qosylǵan quny joǵary daıyn ónim óndirý kólemin arttyrý asa mańyzdy.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»