Erjúrek qyz, eldik murat

Dramanyń alǵashqy bóli­min­de surapyl soǵys ýaqytyna deıingi qazaqy salt-dástúr kórinis taba­dy: bala súıe alma­ǵan inisi men keli­ni­ne aǵasy óz baýyryndaǵy 3 jasar Mon­sha­ǵyn amanattap beredi. Sahnada baldyrǵan Mánshúk­tiń Ahmet pen Ámınaǵa birden baýyr basyp, jańa otbasynda jylý­lyq pen qamqorlyqqa bólenip, qala­da tárbıelenip ósýi áserli kórseti­le­di. Dál osy ortada Mánshúk bilim­ge qushtar, ójet, ultjandy qyz bolyp tár­bıe­le­nedi. On bes jasynda báıgege qatysyp, qamshy utyp alýy jaı ǵana ermek emes, onyń minezindegi erlik pen jigerdiń bel­gisi edi. Qolyndaǵy qamshy – taǵ­dy­ryn ózi sheshýge bel býǵan qyz­dyń alǵashqy úlken jeńisi ári qada­my.

Endi, mine, janynan artyq jaqsy kórgen ákesinen tálim al­ǵan erke qyz onyń jolyn qýyp, dárigerlik mamandyqty meńgerip shyǵady. Alaıda qýanyshpen qatar kelgen qaıǵy bárin tóńkerip jiberdi. «Halyq jaýy» degen jalamen ákesi ólim jazasyna kesildi.  Bul ádiletsizdik jas qyzdyń janyn jaralap, namysyn oıatty. Alash qaıratkeri sanalǵan Ahmetǵalı Mámetov tutqynǵa túskenge deıin dárigerlik qyzmet atqaryp, Almaty qalasynda ju­mys istegen.

Ákesiniń esimin aqtaý, onyń adal atyna daq túsirmeý  Mán­shúktiń azamattyq boryshyna aınaldy. Sóıtip, ol maıdanǵa óz erkimen attanady. 1942 jyly Mánshúk Mámetova 100-atqyshtar brıgadasynyń quramynda urysqa kirip, 1943 jyly 15 qazanda Nevel qala­sy úshin sheshýshi shaıqasta sońǵy demi taýsylǵansha pýlemetten oq boratyp, qaharmandyqpen qaza tabady.

Sondaı-aq qoıylymda Ázilhan Nurshaıyqov, Juban Molda­ǵalıev sekildi jazýshy­lar­dyń beıneleri de kórinis tapty. Máselen, erjúrek qyzben maıdanda birge bolǵan jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Nevel túbinde» atty derekti povesinde Mánshúktiń sońǵy sát­teri sıpattalǵan. Onda: «15 qazanda Mánshúk qaza tapty. Bul qaraly habardy biz sol qyrǵyn urys bolǵan kúnniń túninde estip, qabyrǵamyz qaıysty», dep jazyp, batyr qyzdyń ja­ýyngerler júregindegi orny men erliginiń el esinde qalý mańyzyn jetkizedi.

Al Juban Moldaǵalıev Mán­shúk­tiń beınesin ult rýhanııa­tymen baılanystyra otyryp jyrǵa qosty. Onyń áıgili «Men – qazaqpyn» poemasynda: «Men – Jambylmyn… Men – Álııa, men – Mánshúk, men – Tólegen» degen joldar arqyly aqyn Mánshúkti qazaqtyń erlik pen namystyń rámizi retinde kórsetip, batyr­lyq­ty poetıkalyq bıik deń­geı­ge kóteredi. Mánshúk tarıhı tulǵa ǵana emes, ulttyq rýhtyń kórinisi retinde de beıne­le­nedi. Bul jazýshylardyń sah­nadaǵy beınesi qoıylymǵa tanymdyq jáne tárbıelik mańyz berip, kórkemdik mazmunyn tereńdete tústi.

Mánshúk rólin somdaý ar­qyly qoıylym bir tulǵa­nyń taǵdy­ryn ǵana emes, tutas bir dáýirdiń únin jetkizdi. Sol úndi tolyqtyra tús­­ken taǵy bir kór­­kemdik sheshim – sah­nada ómir súr­gen Jambyl Jabaev pen Roza Baǵlanova beıne­leri.

Jambyl jyraýdyń sahnadaǵy kelbeti Mánshúk erliginiń tarıhı tamyryn tereńnen tartyp, kórer­men­ge ótken men búgin­niń arasyn jalǵaǵandaı áser qal­­dyr­dy.

Sol sııaqty sahna tórinde shyr­qalǵan Roza Baǵlanovanyń oryn­daýyndaǵy «Ah, Samara, gorodok» áni qoıylymdy jandy etti, kórermen shynaıy sezimge bólenip, qosyla án shyrqady. Bul án – mýzykalyq nómir ǵana emes, basty keıipkerdiń ishki jan dúnıesiniń, názik tolǵa­ny­synyń kórkem tilde órilgen kórinisi edi. Án arqyly Mánshúktiń júreginde tutanǵan mahabbat sezimi, jastyqtyń jalyn­daǵan sátteri, soǵystyń sýyq shyn­dyǵy arasyndaǵy názik úmit oty aıqyn sezildi.

Mýzykanyń kúshimen jetki­zil­gen bul kórinis kórermenge Mánshúkti batyr ǵana emes, názik júrekti, armanshyl arý retinde de tanýǵa múmkindik beredi. Sahna­­da­ǵy osy sát – qoıylymnyń emosııa­­lyq shyńy dese bolǵan­daı. Mánshúk tul­ǵasyn adamdyq turǵydan to­­lyq­tyryp, onyń ishki álemine tereń úńilýge jol ashty.

Osyndaı aýqymdy oı men tarıhty sheberlikpen jetkize bilip, qoıylymnyń sahnalyq nus­qa­syn sátti júzege asyrǵan – Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen qaırat­­keri, qoıýshy rejısser Ashat Maemırov.

Mánshúk Mámetovanyń rólin Maqpal Dúısen men Gúlden Qur­met somdady. 15 jastaǵy beı­ne­­sin Aıdana Jeteshova, al 6 jasar shaǵyn Dana Ashatqyzy oınady.

Qoıylym sońynda kórermen tik turyp, uzaq qol soqty. Biri kóz jasyna erik berse, endi biri únsiz tebirengendeı kórindi.

Jibek BOLYSBEK,

Nurzat AMANTAI,

Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdentteri