1929–1931 jyldary Máskeýdegi eki jyldyq marksızm-lenınızm kýrsynda oqyp, sátti aıaqtaǵan Nyǵmet Nurmaqov 1931 jyly 13 naýryzda Búkilreseılik Ortalyq atqarý komıteti Prezıdıýmynyń qaýlysymen BOAK Prezıdıýmynyń músheligine saılanyp, Ulttar bóliminiń meńgerýshisi qyzmetine taǵaıyndaldy jáne BOAK Prezıdıýmy hatshysynyń orynbasary bolyp bekitildi. BOAK Prezıdıýmynyń hatshysy A.Kıselevtiń bergen minezdemesinde bylaı dep kórsetildi: «Nurmaqov joldas Qazaqstannyń Halyq komıssarlary Keńesiniń tóraǵasy bolǵan, jaqynda marksızm kýrsyn bitirdi, óte jigerli, isker qyzmetker». Osyǵan qarap N.Nurmaqovty Máskeýde qyzmetke qaldyrý týraly KSRO basshysy Stalın men BOAK Prezıdıýmynyń tóraǵasy M.Kalınınniń arasynda kelisilgen deýge bolady. Árıne, mundaı sheshimge N.Nurmaqovtyń 1922–1929 jyldary Qazaqstan basshylyǵyndaǵy qyzmeti men tájirıbesi, iskerlik saparlary negiz bolǵany anyq. Osylaısha, onyń memlekettik qyzmetiniń máskeýlik kezeńi bastaldy.
Zertteýlerde N.Nurmaqovtyń elimizdegi 1931–1933 jyldary asharshylyq kezinde halyqty qutqarýdaǵy belsendi qyzmeti týraly aıtylady. Nyǵmettanýshy ǵalym B.Qabdóshev óz zertteýinde N.Nurmaqovtyń zulmat jyldary eldiń muńyn joqtap, ashtyqtan qutqarýdyń joldaryn oılastyrǵanyn aıta otyryp, 1927–1930 jyldary BOAK Prezıdıýmynyń múshesi Á.Dosovtyń tergeýdegi kórsetýlerin keltiredi. Ol Máskeýde marksızm kýrsynda oqyǵan Qazaq AKSR Halyq komıssarlary Keńesiniń burynǵy tóraǵasy N.Nurmaqovpen jıi kezdesip turǵanyn, onyń úıinde qashanda elden kelgen qyzmetkerler, Máskeýde issaparmen júrgen halkomdardyń jıi bas qosatynyn, 1930 jyly qańtar aıynyń aıaǵyndaǵy sondaı bir kezdesýde Nurmaqovtyń elimizde masqara asyra silteýshilikter men bassyzdyqtar oryn alyp, halyqtyń asharshylyqtan shybyndaı qyrylyp jatqanyn aıtyp, ashýǵa býlyqqanyn, Ortalyq komıtetke habarlaýǵa faktiler jınastyryp jatqanyn estigenin jetkizedi. Ári qaraı óz oıyn 1932 jyly sáýirde Tátimov ekeýiniń Nurmaqovtyń О́lkelik komıtetti saıası bedelden aıyrý úshin usynǵan kelesi sharalaryna qoldaý bildirgendigimen tolyqtyra túsedi:
«О́lkelik komıtettiń ózi usynyp otyrǵanyndaı, kollektıvtendirýdi kúsheıtý kerek. Oǵan qarsylasýdan esh paıda joq. Elden aýa kóshý kóbeıip barady. Halyq kórshiles oblystarǵa qaraı bosyp jatyr. Halyq bostan-bosqa qyrylmaýy jáne olarǵa Máskeý de nazar aýdarýy úshin bosqyndarǵa Sibir, Samara, Saratov, Stalıngrad gýbernııalaryna, Oral jaqqa qaraı baǵyt alýǵa keńes berý kerek. Birinshiden, bul jerden olar nan taba alady. Ekinshiden, kórshiles oblystaǵylar kóńil aýdarady. N.Nurmaqov M.Kalınınnen Samara obkomynyń hatshysy Hataevıch pen Sibir ólkelik komıtetiniń hatshysy Eıheniń OK-ge Qazaqstandaǵy jaǵdaı týraly hat jazǵandaryn estipti. Qazir asyra silteýge qarsylasýdan keler esh paıda joq. Kadrlardan tekke aırylyp qalamyz, olardy partııadan shyǵaryp jiberedi. Máselen, Tóreǵojınniń aıtqan sózin tyńdaǵan kim bar? Olaı istesek, bizdi de aqymaq qylady. Eń bastysy – halyqty saqtaý bolmaq. Qazaqtar kóteriliske shyqqan jerlerde qazaq qyzmetkerleri bitimshi bolyp, iri oqıǵalarǵa jol bermeýi kerek. Sebebi qan tekke tógiledi» (Qabdóshev B. Nyǵmet Nurmaqov jáne Qazaqstandaǵy asharshylyq / Resp. ǵyl.-prak. konf.–86-87 b.-2015).N.Nurmaqovtyń tabıǵatyna tán ustanymy, qaısar minezi, shyndyqty batyl aıtyp, qol qýsyryp otyrmaı naqty jasaǵan usynystarynyń qazaq basshylary tarapynan qoldaý taýyp, birlesip áreket jasaýǵa tyrysqany, Qazaqstandaǵy jaǵdaıdy kórshiles orys gýbernııalary basshylarynyń atynan estirtýge kúsh salǵany týraly ǵalym B.Qabdóshevtiń tujyrymdarymen kelisemiz. Biz zerdelegen jańa arhıv qujattary da buǵan kóz jetkizip otyr.
Reseı Federaldy qaýipsizdik qyzmetiniń Ortalyq arhıvindegi N.Nurmaqovty aıyptaý isindegi onyń óz sózine júgineıik. 1937 jyly 25 maýsymda KSRO IIHK qyzmetkerleri Aızenberg pen Rıasnoıǵa bergen kórsetýlerinde N.Nurmaqov ujymdastyrý kezindegi Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy basynan keshken qıyndyqtardy atap ótedi: tárkileý kezindegi jaǵdaıdyń shıelenisýi; baılardyń qarsylyq kórsetýi; Qazaqstan basshylyǵynyń jibergen qatelikterinen mal sharýashylyǵynyń kúrt quldyraýy; is qazaqtardyń respýblıkadan jappaı kóship ketýine deıin jetken. Anyǵynda tergeýshilerdiń suraǵy «Sizdiń 1930–1933 jyldary kontrrevolıýsııalyq qyzmetińiz naqty neden kórindi?» bolǵanymen, N.Nurmaqov kontrrevolıýsııalyq áreket týraly biraýyz sóz aıtpady, kúshtep ujymdastyrý týǵyzǵan aýyl sharýashylyǵynyń naqty kórinisin usyndy.
N.Nurmaqovtyń jaýabynda ujymdastyrý saıasatynyń álsizdikteri men kemshilikteri durys kórsetildi. Jaǵdaıdy túzetýdegi óziniń is-qımyly jaıly ári qaraı ol bylaı dedi: «Qazaqstan basshylyǵynyń ulyderjavalyq-shovınıstik saıasat júrgizip jatqanyna kóz jetkizgen soń, onymen kúres jolyna tústik. Men Qazaqstandaǵy mal basynyń qyrylýy men ashtyqtyń sebepterin F.Goloshekınniń otarshyldyq saıasatynyń saldary dep baǵaladym jáne bul oıymdy J.Sádýaqasov, Á.О́tekın, M.Tátimov, S.Muqanovtarmen bólistim. О́zderi de narazy olar meniń pikirimmen kelisti. Qazaqstan basshylyǵy aýyl sharýashylyq jaǵdaıyn ádeıi kóterip, mal basy týraly jalǵan aqparlar berip, adam ólimin jasyryp otyr dedim. Buǵan bir ǵana sebep F.Goloshekın men O.Isaevtiń otarshyl basshylyǵy jáne jergilikti basshylardyń jaýapsyzdyǵy ekenin aıttym. Men Z.Tóreǵojınmen, Sh.Toqjigitovpen hat alysyp turdym». Sonymen qatar J.Sultanbekovtiń Qazaqstandaǵy soraqylyqtar týraly habarlaǵanyn, al óziniń oǵan jaǵdaıdyń sebepterin jáne respýblıka basshylyǵyna kózqarasyn bildirgenin jetkizedi.
Qujattar kórsetkendeı, F.Goloshekın oılap tapqan «topshyldar» men «jikshilder», olardy qýǵyndaý syn saǵatta qazaq qaıratkerleriniń birigýine kedergi bolmaǵan. Olardyń Ortalyqtaǵy N.Nurmaqovtyń tóńiregine toptasyp, úmit artqany baıqalady. N.Nurmaqovtyń halyq basyndaǵy qasiretke kúızelisi, tyǵyryqtan shyǵýdyń joldaryn izdegen janaıqaıy aıqyn kórinedi. F.Goloshekınniń minez-qulqyna, onyń aıǵaıshyl, uranshyl ádisterine jaqsy qanyq ol elden jetken, qazaq qyzmetkerleri jetkizgen habarlardy tarazyǵa salyp tujyrymdap, ortaq pikir qalyptastyrdy. Mal basynyń azaıýy men asharshylyqtyń sebepterin ashyq, dál aıtyp, F.Goloshekın men onyń tóńireginiń qatelikterin batyl áshkereledi.
«Kontrrevolıýsııalyq ultshyldyq» N.Nurmaqovqa taǵylǵan basty aıyp boldy. Tergeýshiler N.Nurmaqovtan Rysqulovtyń kontrrevolıýsııalyq ultshyl uıymymen qalaı birikkenin aıtýdy talap etti. N.Nurmaqov jaǵdaıdy muqııat, shynaıy baıandady. Máskeýde buǵan deıin T.Rysqulovpen kezdespegenin, olardyń alǵash 1931 jyly T.Rysqulovtyń Kremldegi keńsesinde kezdesýlerine Qazaqstandaǵy halyqtyń asharshylyqtan qyrylyp jatqany sebep bolǵanyn, T.Rysqulov barlyq qazaq qyzmetkeri uıymdasyp kúresý keregin aıtqanyn, S.Qojanovtyń da sondaı oıda bolǵanyn, óziniń Qazaqstan basshylyǵyna degen kózqarasyna T.Rysqulov pen S.Qojanovtyń qanaǵattanýshylyq bildirgenin, jaǵdaıdy paıdalanyp bári F.Goloshekındi ornynan alý týraly keliskenderin aıtyp, eshqandaı kontrrevolıýsııalyq maqsatty kózdemegenderin, basqosýdyń obektıvti sebepteri bolǵanyn, oǵan negiz bolǵan faktorlardy túsindirdi. Sóıtip, kontrrevolıýsııalyq ultshyl uıym degen ótirikti joqqa shyǵardy.
Tergeýshiniń «Rysqulovtyń «uıymdasyp kúresý» degenin qalaı túsindiresiz jáne ol qalaı iske asyryldy?» degen suraǵyna N.Nurmaqov T.Rysqulovtyń jaǵdaıdy baıandap, kópshiliktiń qolyn jınap, BK(b)P OK-ge hat jazý keregin usynǵanyn, alaıda qol jınaý topshyldyq týraly kúdik týǵyzatyndyqtan óziniń oǵan qatyspaǵanyn, hatty jeke jazýdy uıǵarǵanyn aıta kele, «biraq men hat jazbadym, Ortalyq Komıtetke, úkimet basshylaryna kirip, Qazaqstandaǵy jaǵdaıdy baıandadym», dep málim etti.
Belgili ǵalym T.Omarbekov Nurmaqovtyń 1931 jyly Myrzaǵalıevpen birge Stalınniń qabyldaýynda bolyp, Qazaqstandaǵy F.Goloshekınniń elge ákelgen zobalań saıasatynan habardar etkeni týraly F.Goloshekınniń Stalınge jazǵan qupııa haty baryn jazdy (Omarbekov T. Qazaqstan tarıhynyń HH ǵasyrdaǵy ózekti máseleleri. – Almaty, 2003.-95 b.).
T.Rysqulovtyń Stalınge 1932 jyly 29 qyrkúıekte jáne 1933 jyly 9 naýryzda jazǵan eki haty belgili. N.Nurmaqovqa kelsek, onyń «uıymdasyp hat jazý topshyldyq týraly kúdik týǵyzar dedim» deýinde negiz de joq emes. F.Goloshekın Qazaqstanǵa kelisimen qazaq qaıratkerlerin «seıfýllınshildik», «sádýaqasovshyldyq», «qojanovshyldyq», t.b. jikterge bólip, oǵan N.Nurmaqovty da jatqyzǵan bolatyn (Mahat D. Qazaq zııalylarynyń qasireti. – Almaty, 2001.-168 b.). Olaı bolsa hatty nege ózi jeke jazbady degen suraq týady, túsindirip kórelik.
Jalpy, asharshylyq týraly aqparattar jetip artylady deýge bolady. Qazaq qyzmetkerleri jetkizgen habarlar shúbásiz bolatyn. Zulmattyń órship, shegine jetken 1932 jyly N.Nurmaqovtyń ózi de eldegi áke-sheshesin Máskeýge aldyryp, qamqor bolǵan edi. Bizdiń oıymyzsha, N.Nurmaqovqa Stalınge, Ortalyq komıtetke hat jazý úshin ashtyqtan naqty adam ólimin, mal sanynyń kemýin aıǵaqtaıtyn sandyq, statıstıkalyq resmı málimet kerek boldy. О́ıtkeni resmı qujatsyz Stalınniń sene qoıýy ekitalaı. Bul rette Qazaqstannyń ólkelik komıteti men respýblıka úkimetiniń resmı málimeti ǵana zańdy ekenin eskerý qajet. Asharshylyq týraly habar bergen alǵashqy resmı qujat Qazaqstan Halkom Keńesiniń tóraǵasy O.Isaevtyń qolymen 1932 jyly mamyrda jazylǵany málim. Olaı bolsa N.Nurmaqovtyń hat jazýyn dálelderdiń jetkiliksizdigi emes, resmı qujattyń bolmaýy tejedi. Sondyqtan ol durys sheshim qabyldady, ýaqytty ozdyrmaı Ortalyq komıtetke ózi baryp, Qazaqstandaǵy asharshylyq apatyn habarlap, dabyl qaqty. Joǵarydaǵylardyń nazaryn aýdaryp, tezirek halyqty qutqarýǵa, soraqylyqtardy toqtatýǵa shaqyrdy. Ashyǵyn aıtý kerek, «topshyldyqqa» aıyptalyp, qýdalaýdyń nebir quqaıyn kórgen N.Nurmaqovtyń ornynda basqa bireý bolsa endigi jaǵdaıda joǵary laýazymdaǵy jańa qyzmetime kesiri tıer dep, basyn aýlaq ustap, úndemeı otyrar edi. Alaıda N.Nurmaqov úshin ulttyq múdde basty ustanym bolatyn.
Stalın N.Nurmaqovtyń óz ustanymyna beriktigin, tabandy minezin, kez kelgen jaǵdaıǵa ońaı tize búgip, bas ura qoımaıtynyn jaqsy biletin. Sondyqtan onyń aıtqandaryn muqııat tyńdady dep oılaımyz. Habarlanǵan faktilerdiń Stalınge unamaýy ábden múmkin. О́ıtkeni ol óziniń júrgizip otyrǵan saıasatyna qarsy aıtylǵan syndy qabyldaı almaıtyn. Oǵan dálel – halyq jadynda «Jaǵalaýdaǵy úı» degen atpen qalǵan Máskeýdegi N.Nurmaqov turǵan úıdiń 30-jyldardaǵy turǵyny T.Shmıdtiń estelikteri. Qasiretti jyldardyń kýágeri 1932 jyly Qazaqstan men Ýkraınadaǵy asharshylyqtan qashqan bosqyndardyń Máskeýdegi týystaryn panalap, jan saqtaǵanyn aıta kele, Stalınniń ol týraly estigendegi minez-qulqy týraly: «Golod v strane. Vse znaıýt o golode, no nashı pravıtelı ne hotıat slýshat ob etom. Polojeno bylo god ot goda «jıt lýchshe ı veseleı». I kogda Roman Iаkovlevıch Terehov, sekretar SK KP(b) Ýkraıny, poslannyı v Moskvý k Stalıný, rasskazyvaet emý o golode na Ýkraıne, vymıranıı selyh sel, – tot grýbo perebıvaet Terehova: «Vydýmalı skazký o golode, dýmaete nas zapýgat». Cherez neskolko dneı Roman Iаkovlevıch byl snıat so vseh svoıh postov. Chýdom ýselel» (Shmıdt T.I. Vremıa, lıýdı ı sýdby «Doma na naberejnoı». – Moskva, 2015. – 127 s.). Bul Stalınniń qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlermen qarym-qatynasyndaǵy kúdigi men sezikshildigin kórsetedi. Ol N.Nurmaqovtyń aıtqandaryna da senimsizdik bildirdi.
Qoryta aıtqanda, KSRO basshylary 1931 jyldyń ózinde Qazaqstandaǵy asharshylyq týraly habardar bolǵan. Stalın N.Nurmaqovtyń sózine qulaq asyp, jedel sharalar qoldanǵanda asharshylyqtyń aldyn alyp, myńdaǵan adam aman qalar edi. Sóz joq, ol N.Nurmaqov jetkizgen jaılardy F.Goloshekınnen surady. Ǵalym T.Omarbekov aıtqan F.Goloshekınniń Stalınge joldaǵan qupııa hatynda naqty jaǵdaıdy teriske shyǵaryp, burmalanǵan, aqıqattan alshaq aqparlar berilgeni kúmán týdyrmaıdy. Stalınniń F.Goloshekın sııaqty senimdi jandaıshaby turǵanda kezinde Ortalyqtyń Qazaqstandaǵy jappaı jerge ornalastyrý, qazaqtyń baı-aýqatty sharýashylyqtaryn tárkileý saıasatymen kelispeı, aıqasyp ótken N.Nurmaqovtyń sózine qulaq asý, árıne, úmitsiz bolatyn.
N.Nurmaqov qarap otyrmaıdy, BOAK-niń atynan Reseıdiń Qazaqstanmen shekaralas gýbernııalaryndaǵy bosqyndar sanyn, hal-jaǵdaıyn anyqtap, bilý úshin jedelhattar jiberedi. Solardyń birinde: «Ýfa. Bashqurt OAK-ine, Máskeýden. Dereý telegraf boıynsha BOAK-ine Qazaqstannan sizderdiń ólkelerińizge kelgen sharýashylyqtardyń shamamen sanyn, ásirese balalardyń qandaı jaǵdaıda ekenin habarlańyzdar. BOAK hatshysynyń orynbasary – Nurmaqov», delingen (Qabdóshev B. kórsetilgen eńbek).
Belgili ǵalym Q.Aldajumanovtyń aıtýynsha, HH ǵasyrdyń 30-jyldary respýblıkadaǵy 5,5 mln halyqtyń ashtan qyrylǵany 2 mln 200 myń bolsa, onyń 1 mln 750 myńy – qazaqtar. 1933 jyly Qazaqstan basshylyǵyna L.Mırzoıan kelgennen keıin de jaǵdaı birden ońala qoımaǵan. Qazaqtar keńes odaǵynyń Arhangelsk, Mýrmansk sııaqty alys ólkelerine deıin baryp, óndiris oryndarynda, tresterde aýyr jumystarǵa jaldanǵan. Keńes ókimetiniń olardy qoldaryna jeterlikteı qarjy berip, Qazaqstanǵa qaıtarý týraly jarlyǵynan keıin mekeme basshylary eshqandaı azyq-túlik, qarajatsyz jibergen qazaqtardyń Máskeýge jetýge ǵana shamalary kelip, kópshiligi vokzalda ashtyqtan ólgen. Bul úrdis 1936 jylǵa deıin jalǵasqan.
Osy qıyn-qystaý kezeńde N.Nurmaqov qamkóńil halqyna qorǵan boldy. BOAK Prezıdıýmynyń otyrystarynda, barǵan jerlerinde qazaqtardyń áleýmettik quqyqtarynyń qorǵalýyn, jumysqa ornalasýyn qarastyryp, tıisti sheshimder qabyldatty. Batys Sibir ólkesindegi Kemerevo, Novosıbırsk, Kýzbass, Stalınsk qalalarynda qazaq balalaryna bastaýysh synyptaryn ashý, jetim balalardy ornalastyrý, dárigerlik kómek, Qazaqstan ókimetimen baılanys jasap, múmkindiginshe olardy elge qaıtarýdy uıymdastyrdy. N.Nurmaqovtyń talaby boıynsha oǵan jetken tolyq emes málimetke súıensek, 1935 jyly Barnaýlda – 90, Klıýchevskide – 120, Berdskide – 98, Slavgorodta – 58, Stalınskide 34 jetim qazaq balasy balalar úıine ornalastyrylǵan. 1934 jyly Máskeý oblysy Stalınogorsk qalasynda (qazirgi Týla oblysy Novomoskovsk qalasy) jetim jáne jalaqysy az qazaq otbasylarynyń balalaryna mektebimen birge 80 oryndyq balalar úıin ashý, ony jergilikti bıýdjetten qarjylandyrý týraly sheshim shyǵarǵan BOAK Prezıdıýmy otyrysynyń hattamasynda «Nurmaqov engizgen» dep kórsetilgen (Reseı Federasııasynyń memlekettik arhıvi).
Saıyp kelgende N.Nurmaqovtyń Qazaqstandaǵy asharshylyqqa qarsy kúresi F.Goloshekınniń qatelikterin ǵana emes, júrgizilip jatqan keńestik reformalardyń ózin aqtamaǵandyǵyn áshkereleý, kommýnıstik partııanyń saıasatyn ashyq aıyptaý edi. Bul Stalın men Ortalyq komıtettiń bedeline tıgen zor nuqsan edi. Stalın muny umytpady, 1937 jyly jappaı qýǵyn-súrgin kezinde N.Nurmaqov birinshi bolyp aıyptaldy, ony «halyq jaýy» etip kórsetýde IIHK súıengen negizgi aıǵaqtyń biri – osy. 1929–1933 jyldary kúshtep ujymdastyrýdyń saldarlary, asharshylyq, halyq narazylyqtary qýǵyn-súrgin saıasatyn kúsheıtken sebepterdiń birine aınaldy. Ketken qatelikter kezinde oǵan syn aıtqandardyń kinásinen, olardyń BK(b)P OK-niń nusqaýlaryn ádeıi oryndamaǵandyǵynan, jergilikti basshylardyń zııankestik áreketinen dep tabyldy. Osyndaı aıyptaýlar N.Nurmaqovqa da taǵyldy.
1937 jyly 3 maýsymda tutqyndalǵan kúnnen kontrrevolıýsııalyq áreketpen eshqashan aınalyspaǵanyn birneshe márte aıtqan N.Nurmaqov arada 50 kún ótkende, ıaǵnı 23 shildedegi tergeýde «bar qylmysyn moıyndap», keń túrde aıǵaq «berdi». Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyndaǵy qatelikter, mal basynyń kemýi N.Nurmaqovtyń tap jaýlarynyń qarsylyǵyna kóz jumyp qaraǵandyǵynan, ultshyldar N.Nurmaqov, T.Rysqulov, S.Qojanov, T.Júrgenov, S.Sadýaqasovtardyń kontrrevolıýsııalyq is-áreketteriniń partııa uıymynyń arasyna iritki salǵandyǵynan bolyp shyqty.
Ujymdastyrýǵa qarsy narazylyqtardyń barlyǵy Nurmaqovtyń atymen baılanystyryldy. Onyń nusqaýymen 1931 jyly Sarysý, Saıram, Qarqaraly aýdandarynda, Qaraqumda kóterilister uıymdastyryldy, qoı ósiretin keńsharlardaǵy búldirýshilikter mal basynyń ólim-jitimine ákeldi, Qaraǵandy kómir birlestiginde zııankestik jumystar júrgizildi, Nurmaqov buǵan A.Asylbekovti, S.Qojanovty, S.Seıfýllındi, T.Júrgenovti, S.Sadýaqasovty, J.Aımaýytovty, J.Sultanbekovti, Z.Tóreǵojındy, Á.О́tekın, t.b. tartty delindi.
Nurmaqov «kontrrevolıýsııalyq ultshyl» Alashorda uıymynyń isin jalǵastyrdy, Qazaqstandaǵy keńeske qarsy uıymdy basqardy; Nurmaqov pen Rysqulovtyń Qazaqstandaǵy asharshylyq týraly ortaq pikirleriniń negizinde Máskeýde Rysqulovtyń basqarýymen Ortalyq Azııa, Tatarstan, Bashqurtstan men Daǵystandaǵy kontrrevolıýsııalyq toptardy biriktirgen ultshyl, lańkestik-kóterilisshil, pantúriktik uıym quryldy, onyń basshylyq quramyna Nurmaqov kirdi; olar keńes ókimetine qarsy qarýly kóterilis josparlady, Qazaqstandy keńes odaǵynan bólip, Japonııa men Germanııanyń protektoratyndaǵy býrjýazııalyq-ultshyl memleket qurýdy kózdedi; Nurmaqov pen Rysqulov ońshyldar Rykov pen Býharınnen keńes alyp, Troskıımen baılanysta boldy degen aıyptar taǵyldy. Qazaqstandaǵy qýǵyn-súrgin Nurmaqov pen Rysqulovtyń atymen baılanystyryldy.
Elim dep eńiregen erlerdi tarıh umytpaıdy. Ultynyń múddesi úshin basyn báıgege tigip, totalıtarlyq júıeniń qurbany bolǵan, halqymyzdyń birtýar uly, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Nyǵmet Nurmaqovtyń tuǵyry qashanda bıik.
Sáýle QASYMOVA,
Á.Saǵynov atyndaǵy Qaraǵandy tehnıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty