«Qazaq dalasyn jelmaıadaı kezgen jankeshti halyq murasyn jınaýshylar» (M.Álimbaı) sapynda áıgili ǵalym Qajym Jumalıev te bar. Keleshegin oılaǵan memleket talanttardan eshteńesin de aıap qalmaıdy, onyń hıýazy on, júz eselep qaıtady. Alaıda quıqyljyǵan keńestik zulym saıasat qatarynan ozyp týǵan Qajymdy da aınalyp ótpedi.
1950 jyldyń jeltoqsanynda «Pravda» gazetinde «Tarıhty markstik kózqaraspen jazaıyq» atty úreıli maqala jarq ete qaldy. Kúlli qazaq tarıhyna topyraq shashqan osy alapes maqalada: «Edige, Kenesary sııaqty keritartpa handardy ýaǵyzdaýshylardyń basynda akademıkter Q.Sátbaev pen M.Áýezov tur jáne olardyń sybaılastary E.Bekmahanov, B.Súleımenov, E.Ysmaıylov, Q.Jumalıev sııaqtylar keńes halqynyń qas-dushpandaryn eldiń azattyǵy úshin kúresken qaharmandar dárejesine kóteripti», degen sol zamannyń beseneden belgili ıdeologııalyq ǵaıbattaýlary keltirilgen.
Sol-aq eken, Qazaqstan Kompartııasy da áreketsiz qalmaı, jazalaýdy bastap jiberdi. Osy attary atalǵan tulǵalardyń bári de jazyqsyz japa shekti.
Sóıtip, 1950 jyldarda Qajekeńniń basyna oıranı zulmattar ornady, partııadan shyǵardy, «halyq jaýy» retinde talqandap, túrmege tyqty. Tergeý kezinde onyń ultshyldyq baǵyttaǵy eńbekteri 1940 jyldan bastaý alǵan dep kórsetti. Aqyry 1953 jyly áıgili ǵalym 25 jylǵa sottaldy. 1955 jyly óz qolymen jazylǵan 13 bettik aryzy QR Joǵarǵy sotynda qaıta qaralyp, Qajekeń 1956 jyly tolyq aqtalyp shyǵady. Qudaýanda, 73 bettik jala qorytyndysyn oqyp otyrsańyz, ǵalymnyń atylyp ketpeı, qalaı aman-esen qalǵanyna tańǵalasyń. Bir jaǵynan jastaı jetim qalyp, janyn jaldap jetilgendigine, kórgen kórazap qıyndyǵyna oraı Qudaıtaǵala týra kelgen ajaldan qaqqan shyǵar, alaıda basty sebep – Stalın ólgennen keıin tıran-dıktatordy qaralaý maqsatynda qapastaǵylarǵa bostandyq berildi.
Ol teńdikke kónse de, kemdikke kónbeıtin qaısar, úıińde jatyp túk bitirmeı ashtan ólgennen, rýhanııat maıdanynda arpalysyp oqtan ólgen artyq degen qaǵıdany ustanyp ótken jan.
Jumalıev jaıshylyqta jibekteı esilgenimen, ádebıet úshin teketireste bultań-sultańyńdy, dińkeńdi qurtar silbireń dıplomatııańdy belden bir-aq basatyn. Oıyndaǵysyn ótiń jarylyp ketse de omyryp aıtpaı tynbaıtyn. Qajekeńmen kózi tirisinde ashyq aıqasqa bara almaı, qaıtys bolǵannan keıin aıyzy qana ǵaıbattap júrgenderge músirkeı qaraısyń da qoıasyń. Talaı qan-qasapty bastan keshken Qajym maqpalǵa oralyp, qobdıshada saqtalǵan bolat qanjardaı qylpyp turatyn. Jaratqan ıe munyń ómiriniń jartysyn qyzyqqa, jartysyn shyjyqqa jazǵany nesi eken?
50-jyldary «ultshyl» degen jalǵan jalamen belgili abaıtanýshy, professor Qaıym Muhamedhanov ta talaı jylǵa sottalady. Taǵdyrdyń jazýymen Qaıym Qarlagta Qajekeńmen birge bolady. Stalın ólgennen keıin, jylymyq jyldary Qaıym da túrmeden bosap elge keledi. Keıin muqalmas Muhamedhanov Qajym Jumalıevtiń abaqtydaǵy adam senbes erligin aıtyp ketkenine shúkir deımiz...
Qajekeń jeti atasynan beri jilik maıy úzilmegen jýan tuqymnan emes, basynan báteńkesine deıingi bekzattyq, degdarlyqty ol júre bara ózi qalyptastyrdy. Qajym da sonaý aryp-ashyp júrgen, jetimdik kórgen bala shaǵynda qushaǵyna alyp, qaratúnekten qaıyrly saparyna jol ashyp bergen Seıitqalı Meńdeshev pen Hamıt Jánibekovti pir tutyp ótti dese de bolady. Bala Qajymnyń oqýǵa túse almaı eki aı bosqa sandalyp, elge qaıtqan aýyldas balalarǵa ilespeı, beıtanys Orynbor qalasynda jalǵyz qalýy, aqyry ómirden túńilip, ózenniń jarqabaǵynan sekirip ólýge bekinip otyrǵan, jalańaıaq, jalańbas, alba-julba júdeý sáti qandaı aıanyshty! Sol mezette ǵaıyptan – taıyp keńes qyzmetinde ábden shyńdalǵan jas qaıratker Hamıt Jánibekov kezdesip, qıqar balany raıynan qaıtaryp, aqylyn aıtyp, jýyndyryp-shaıyndyryp, Qazaq avtonomııalyq respýblıkasy Atqarý komıtetiniń tóraǵasy Seıitqalı Meńdeshevke jiberýin Qajekeń bertinde «Jaısań jandar» degen kitabynda kóńili eljirep, kóz jasy móldirep otyryp tógildire sýretteıdi.
Joǵary laýazymdy ulyq Seıtaqań Qajymdy meıirlene qabyldap, qonaq etip, kıindirip, ákesindeı qamqorlap, oqýǵa qabyldattyrady. Oqý izdep talpynǵan «Qara balany» eki aı qańǵytyp, zábir bergen, eresek balalardy oqýǵa qabyldaý bóliminiń qyzmetkeri Erǵalı Shoqanovty Seıitaqań jaı sózimen-aq sileıte soǵyp, aıaýsyz tuqyrtqanyna aıyzyń qanady.
Sol qıyn kezeńde S.Meńdeshev pen H.Jánibekovtiń jolyǵýy bala Qajymǵa qapııada ushyrasqan Qyzyrǵalaıssalamnan kem bolǵan joq. Seıitqalı Meńdeshevtiń: «Jalǵyz-aq aqylym – adal bol, alǵan bilimińdi halqyń úshin jumsa», – degen ósıet-sózin Qajekeń ómir boıy ımansharttaı jattap, boıtumardaı saqtap ótkeni aqıqat.
«Bul dúnıe – istegeniń ózińe dál solaı jańǵyryǵyp jaýap beretin taý sııaqty» degen ǵoı J.Rýmı. Sonaý S.Meńdeshevterden qamqorlyq kórgen, keshegi S.Seıfýllın, S.Asfendııarovtardan dáris alǵan Qajym da osy ustazdaryna qaryz bop qalmaı, talaı darynnyń baǵyn ashty. Ol Alash alyptary sııaqty, balalyǵyn jetimdik-joqshylyqta, bozbalalyq shaǵyn tapshylyq – tarshylyqta, orda buzar kemel shaǵyn túrme-qapasta ótkizip, ábden kók bolattaı sýarylyp shyqty.
Qaısar balany kórgen bir synshy: «Tentek bolsa, teris ketpes. Adam bolatyn balanyń aldy jaǵy kókshil keledi» deýshi edi burynǵylar. Kóziniń oty táýir eken», degen eken.
Esik shandýly, sóz ańdýly kezderdiń ózinde Qajym bastaǵan isimdi abyroımen aıaqtap jeńip shyǵamyn, ne keýdedegi shybyn jandy berip tynamyn dep áreket etken qaısar ǵalym, qýatty erýdısııanyń ıesi edi. Ol ómiriniń otyz bes jylyn oqytýshylyq qyzmetke arnady, bir ǵajaby shákirtteriniń barlyǵy da ádebı bilimdi Qajymnyń óz oqýlyǵy arqyly alyp shyqty.
Jumalıevtiń shákirti, daýylpaz aqyn Hamıt Erǵalıev bir esteliginde bylaı deıdi: «Oraldyń rabfagynda oqyp júrgen kezimde, osyndaǵy ózim shyǵaratyn «Jas qalam» degen qabyrǵa gazetine óleńderimdi jarııalap júrdim. Joǵarǵy klastarǵa sabaq berý úshin kelip-ketip júretin Oral pedınstıtýtynyń muǵalimi Qajym Jumalıev birde klastardy aralap júrip, meniń óleńimdi kóripti. Bir kúni sabaq ústinde meni dırektor shaqyrdy. Dırektor bólmesindegi qara dıvanda sulýsha qońyr júzdi, ótkir kózdi bir jigit syrt kıimmen otyr eken. Qulaqshyny, vengerkasy, tipti etiginiń qonyshy da óńkeı bir qara jaldy tory qulynnyń terisinen tigilipti. Men «Assalaý...» deı bergenimde, ol sálemimdi aıaqtatpady, quddy menimen talaıǵy tanystaı, «Kel, Hamıt!» dep, qasynan oryn usyndy. Sóıtti de: «О́ziń aqyn ekensiń ǵoı!», dep meni kókten bir-aq shyǵardy. Odan sońǵy áńgime uzaqqa barmady. Sóıtip, men ınstıtýttyń ádebı úıirmesine de qatysatyn boldym. Bizdiń kórkem sóz dúnıesine etene enýimiz Qajekeńniń arqasynda osylaı bastalyp ketti...» Mine, áıgili Hamań, Hamıt Erǵalıev alǵashqy ustazy týraly osylaı syr aqtardy.
Jumalıev Oral pedagogıka ınstıtýtynda sabaq bere júrip, batys aımaǵyndaǵy jas aqyn-jazýshylardy shoqtaı úıirip alyp, qalamdaryn ushtaıdy. Sondaı-aq ol osy óńirde belsendi shyǵarmashylyq orta qalyptastyryp, ózi Oraldaǵy Jazýshylar odaǵy fılıalynyń tóraǵasy bolyp saılanady. Keıinnen qazaq poezııasy men prozasynyń parqy men narqyn kótergen pármendi aqyn-jazýshylar: Qasym Amanjolov, Járdem Tilekov, Saǵynǵalı Seıitov, Hamıt Erǵalıev, Abdolla Jumaǵalıev, taǵy da basqa óner órenderi Qajekeńniń arqasynda sol Oral topyraǵynan túlep ushqan temirqanat talanttar bolatyn.
Osy Oraldaǵy ádebı úıirme týraly aıta kelip, Qajekeń: «Abdolla qaı óleńin bolsyn janyn sala jazatyn da jáne berile oqıtyn da. Keıbir óleńderin kózinen jasyn tamyza oqyp, «Qaje-aý, endi qaıt deısiń, osy poezııa emes pe?», – dep jylap ta jiberetin», dep, jahandyq soǵysta jastaı opat bolǵan, jalyndy aqyn Abdolla Jumaǵalıevti de eske ala ketedi.
Asqan sheshendik, ushan-teńiz bilimpazdyq, temirdeı logıka, myzǵymas prınsıp, óz baǵyt-baǵdarynan ólse de aırylmaý – Jumalıevti talaı qaýipti aran, ótkelekterden áýpirimdep aman alyp ótti. Erdiń eri, egeýdiń synyǵy, aldy daýyl, arty quıyn arýaqty bılerdiń sarqyty Qajekeń ádebı mura – ulttyń rýhanı matrısasy ekenin alǵash baıqaǵandardyń biri. Ideıa jolyndaǵy adamnyń syrt áreketi zaman túrine qaraı ózgergenimen, ishki múddesi sol kúıinde qala bermek. Áıgili ǵalym da osylaı áreket etti, keńestik ıdeologııany moıyndaǵandaı bola tura, baı ádebı muramyzdyń boıyna qan quıyp, olardy tirnektep júrip taýyp, sapqa tizip, ádebıet teorııasynyń tutas bir júıesin jasap ketti.
Ásirese mahambettanýshy ǵalym Jumalıev býntar aqynnyń óleńderin el ishinen jaıaý-jalpylap júrip jınap, ony tekstologııalyq qalypqa túsirip, oqyrman qolyna ustatyp ketýi erlikke para-par edi. Abaı atyndaǵy QazPI-de dárisin tyńdaǵan shákirtteriniń aıtýynsha, professor Qajym Jumalıev Mahambet poezııasyn jatqa aıtyp, sorǵalata, nóserlete tóge kelip: «Kórdińder me, Mahambet óleńderinen qan ıisi ańqyp tur ǵoı!», deıtin kórinedi.
Qajekeń taǵy bir sóz oraıynda bylaısha sheshiledi: «Biz Mahambettiń qabirin ǵana tabý úshin uzaq jyldar boıy izdestirý jumystaryn júrgizdik, sol óńirde keıde aılap júrip, talaı adamdarǵa suraý da saldyq. Onyń bir jeńildigi – aqynnyń ólgen jeri de, beıiti de burynnan belgili bolatyn. Biraq sol beıittiń ishinde qaısysy Mahambettiń qabiri ekendigin aıqyndaý qıyn boldy. Mahambettiń molasyn dál biletin, onyń ólgen jerinde týyp-ósken Bekturǵan qart týraly habardy biz 1951 jyly alsaq ta, onyń ózin tabý ońaılyqqa soqpady. Bekturǵan óz elinen kóship ketip, qaıda júrgeni belgisiz boldy. Tek 1958 jyly onyń balasy Quraq Bekturǵanov arqyly ǵana aqynnyń qabirin taýyp, 1959 jyly basyna eskertkish qoıǵyzdyq».
«Ulyq bolsań – kishik bol!», degen osy-aý, óziniń sol saladaǵy qumyrsqa beınetin aıbaraq qylmaı, eleýsizdeý sóz ete ketedi.
Áıtpese, halyq murasyn jınap, zertteýde qatań tyıymǵa taısalmaı, teperish ataýlyny sýdaı simirgen sabazdyń biri – taǵy da Qajekeń edi-aý!
Akademık Jumalıev elimizde ádebı kadrlardy daıarlaýda ólsheýsiz eńbek sińirdi. Onyń jetekshiligimen 32 adam ǵylym kandıdaty, 8 adam ǵylym doktory dárejesin aldy. Sondaı-aq Qajekeń Ortalyq Azııa ádebıetshilerinen doktorlar daıarlaý isine de zor qolǵabys etip, ózbek, qyrǵyz, bashqurt, qaraqalpaq ádebıetshileri de álgindeı joǵary ǵylymı dárejelerge ıe bolady.
Qajekeńniń taǵy bir talantty shákirti – marqum keshegi abaıtanýshy Mekemtas Myrzahmetuly. Mekeń keıin: «Qajym Jumalıevtiń qasqaıa qaırat kórsetýiniń arqasynda men ǵylym kandıdaty ataǵyna ıe bolyp, eń bastysy, taqyrybymdy odan ári jalǵastyryp áketýge jolym ashyldy», dep eske alǵany bar.
1941 jyly soǵys tútep turǵan ýaqytta «Qyrymnyń qyryq batyryn» alty aı boıy jyrlaıtyn ataqty Muryn jyraýdy Almatyǵa aldyryp, keıde kiltiń etip jyrlamaı qoıatyn jyr darııasynyń kóńilin taýyp, alpys-jetpis myń joldyq ǵalamat dúnıeni jazyp alýda da, jarqyn júzdi, ótkir tildi, jasty da, jasamysty da óz áýenimen alyp ketetin Qajym Jumalıevtiń róli zor.
Sondaı-aq Qajekeń 1963 jyly 18 qazanda «Qazaq ádebıeti» gazetinde «Isataıdyń beıiti jaıynda» degen maqala jarııalap, batyrdyń beıitin taýyp, basyna eskertkish ornatý máselesin kóterdi. Jumalıevtiń qus jolyndaı shańytyp jatqan ǵylymı dańǵylyna kóz salsaq, «Qazaq eposy men ádebıeti tarıhynyń máseleleri», «Ádebıet teorııasy», «XVI–HIH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti», «Mahambet», «Abaıǵa deıingi qazaq poezııasy jáne Abaı poezııasynyń tili», t.b. irgeli eńbekteri aıshyqty, dara kórinedi.
1940 jyly Qajekeń qazaq topyraǵynda tuńǵysh ret XVIII–XIX ǵasyrdaǵy ádebıet tarıhynan dıssertasııa qorǵady. Búkil eki ǵasyrdaǵy ádebı muralardyń kez kelgen tusynan – tolǵaýlar men jyrlardan, batyrlyq epostary men mahabbat dastandarynan uzaq-uzaq úzindilerdi jatqa oqyp taldaǵanda, tańdanbaǵan jan qalmapty.
1946 jyly taǵy da top jaryp, Abaı poezııasynyń tilinen doktorlyq dıssertasııasyn Lenıngradta qorǵaıdy. Bul qazaq ádebıettaný ǵylymynda betburys jasaǵan ǵajap jańalyq boldy. Kúlli túrkitildes halyqtar ishinen Qajekeń tuńǵysh ret ombylasa da, oısyrata turyp ádebıettaný ǵylymy dańǵylyn salyp berdi.
Ǵalymdy Qazaqstannyń bar óńiri, joǵary mektep pen orta mektep ustazdary qadirlep, syılady. 1968 jyly ádebıettanýdyń has talanty, órteńnen qalǵan ór tulǵa Qajym Jumalıev dúnıe saldy. Beý, dúnıe-aı, Ǵylym akademııasynyń, Qazaq pedagogıka ınstıtýtynyń, Jazýshylar odaǵynyń samala zaldarynda akademık, ǵulama ustaz, jazýshy hám aqyn, ádebı murany izdeýdiń jıhangeri ári rýhanııat sardary aıaýly Qajekeńniń, Qajym Jumalıevtiń aq batasy, káýsar tilegi, úlgisi men ósıeti, tálim-tárbıesi, sheshendikpen nóserletken dárisi «ult turǵanda men umytylmaımyn!» degen danalyqty sezdirip turdy.
Jumabaı QULIEV,
jýrnalıst