Adam kún saıyn tamaqtanady. Bul – jaı ǵana qaryn toıdyrý emes, ómir súrýdiń negizgi sharty. Ǵalymdardyń esebinshe, adam aǵzasy tirshilik etý úshin táýligine orta eseppen 2000–2500 kılokalorııa energııany qajet etedi. Bul energııany tek tamaqtan alamyz. Al adam nege tamaq jeıdi degen suraqqa ashtyqty basý úshin dep jaýap berý azdyq etedi. О́ıtkeni tamaqtaný – fızıkalyq qajettilik qana emes, adamnyń psıhologııalyq, emosııalyq jaǵdaıyna da tikeleı áser etetin kúrdeli qubylys.
As ishken kezde aǵzaǵa túrli qorektik zattar túsedi. Mysaly, kómirsýlar – eń negizgi qýat kózi. Aqýyz bulshyq etter men aǵzanyń tinderin qalpyna keltiredi. Maı energııa men gormondar óndirýge qajet. Al dárýmender men mıneraldar ımmýnıtetti kúsheıtip, aǵzanyń durys jumys isteýin qamtamasyz etedi.
Tamaqtaný aǵzaǵa qajetti nárselermen tolyqtyryp qana qoımaı, kóńil kúıge de áser etedi. Mysaly, tátti jegende mı dofamın bóledi, bul qýanysh pen rahat sezimin týdyrady. Kómirsýlar serotonınniń bólinýine yqpal etedi, adamǵa tynyshtyq, turaqtylyq syılaıdy. Al grelın men leptın – adamnyń ashtyq pen toıymdylyq sezimin retteıtin negizgi gormondar. Qyzyǵy, stress kezinde grelın deńgeıi 5–15 mınýt ishinde kúrt kóteriledi. Bul, ásirese, artyq salmaǵy bar adamdarda jıi baıqalady. Iаǵnı adam kúızeliske túskende tamaqqa degen qumarlyǵy artady.
Búginde tamaqtaný júıesi burynǵydaı emes. Azyq-túlik óndirisi jańa tehnologııalardyń arqasynda múlde basqa baǵytqa bet aldy. Egistiktegi jaǵdaıdy drondar men sensorlar baqylaıdy. Jasandy ıntellekt aýa raıyn dál boljaýǵa kómektesedi. Genetıkalyq túrlendirilgen daqyldar ónimdilikti arttyryp, aýrýǵa tózimdilikti kúsheıtedi. Al qalalarda salynǵan vertıkaldy fermalar gıdroponıka ádisi arqyly sýdy 90–95 paıyzǵa deıin únemdeı otyryp, birneshe ese ónim beredi. Ǵalymdardyń boljaýynsha, 2030 jylǵa qaraı zerthanada ósiriletin ettiń naryǵy 25 mıllıard dollarǵa deıin jetýi múmkin. Sonymen qatar bul óndiris kómirqyshqyl gazynyń bólinýin 96 paıyzǵa azaıtady. Alaıda mundaı et pen GMO-nyń etıkalyq, mádenı jáne áleýmettik jaǵy áli de qoǵamda qyzý talqylanyp jatyr. BUU deregine súıensek, aldaǵy jyldary jer betindegi halyq sany 10 mıllıardqa jetýi múmkin. Bul azyq-túlikke degen suranystyń 60 paıyzǵa deıin artýyna alyp keledi. Mundaı aýqymdy qajettilikti óteý úshin ǵylym, ekologııa jáne qoǵam arasyndaǵy teńgerimdi, úılesimdi áreket qajet bolady. Sebebi búgingi tamaq máselesi agrarlyq másele ǵana emes, bul – adamzattyń bolashaǵyna tikeleı áser etetin úlken másele.
Tamaqtaný – aǵzanyń energııa men qajetti qorektik zattardy alý tásili ǵana emes, sonymen qatar adamnyń evolıýsııalyq, mádenı, emosııalyq, áleýmettik ómiriniń ajyramas bóligi. Sondyqtan durys jáne teńgerimdi tamaqtaný – salamatty ómir saltynyń negizi.
Aıym KÚZEMBAI,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń 3-kýrs stýdenti