Búgin Astanada Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan, О́zbekstan prezıdentteri men QHR tóraǵasy Sı Szınpınniń qatysýymen «Ortalyq Azııa – Qytaı» ekinshi sammıti ótedi. Basty taqyryp aımaq elderiniń Qytaı Halyq Respýblıkasymen yntymaqtastyǵy bolmaq. Jalpy, Qytaımen aımaq arasyndaǵy baılanys ár salada qarqyndy damý ústinde. Onyń ústine «Bir beldeý, bir jol» bastamasymen túrli jobalar iske asyp jatyr. Al sammıttiń bereri ne?
Sarapshylar «Ortalyq Azııa – Qytaı» sammıti óńirlik dıalogti nyǵaıtý jáne birlesken bastamalardy ilgeriletý úshin jańa jumys alańy retinde dúnıege kelgenin aıtady. Bul formattaǵy sammıtter eki jylda bir ret Qytaıda jáne aımaq elderinde alfavıttik tártippen kezektesip ótkiziledi. Eske salsaq, alǵashqy sammıt 2023 jyldyń mamyrynda Qytaıdyń Sıan qalasynda ótti. Onda Sıan deklarasııasynda bekitilgen saýda, ınfraqurylym, kólik jáne sıfrlandyrý salalaryndaǵy negizgi kelisimderge qol qoıyldy.
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty Azııalyq zertteýler bóliminiń basshysy Aıdar Qurmashevtiń aıtýynsha, buǵan deıin ózara qarym-qatynas, is-áreket negizinen jeke formatta, Qytaı men Qazaqstan, AQSh pen О́zbekstan jáne t.b. taraptar arasynda júrgizilse, búginde ujymdyq aımaqtyq formattardyń róli artyp keledi. Aımaq elderi oqshaýlanbaı, júıeli seriktes retinde áreket ete bastady. Qazir osyndaı ekijaqty baılanystarmen qatar Ortalyq Azııa – Qytaı platformasynan Ortalyq Azııa – Eýropalyq odaq, OA – Japonııa jáne OA – Ońtústik Koreıaǵa deıingi aımaqaralyq baılanystar da belsendi qalyptasyp keledi. Mundaı formattaǵy jıyndar úkimetterdiń aýysýyna, saıası sıklderge jáne jahandyq qubylmalylyqqa qaramastan, turaqty yntymaqtastyq joldaryn qurýǵa múmkindik beredi. Geosaıası jaǵdaıda bul aımaqtyq hab modeline kóshýdi bildiredi.
«OA – Qytaı» sammıti – aımaq elderine jekelegen memleketterdiń egemendigin shektemeı, syrtqy sýbektilermen dıalogte ujymdyq ustanym qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Barǵan saıyn kúrdelenip kele jatqan jahandyq geosaıasat jaǵdaıynda dál osy ózara árekettesý modeli ıkemdi, fýnksıonaldy, pragmatızmge negizdelgen eń ómirsheń format bolyp otyr. Onyń tıimdiligi – shekten tys saıasılandyrýdy joıyp, ortaq múddege baǵyttalýynda. Mundaı formatqa degen suranys Ortalyq Azııanyń álemdik arenadaǵy róliniń ózgerýimen de túsindiriledi. Búginde aımaq – ekonomıkada da, qaýipsizdikte de, ekologııada da, sıfrlyq transformasııada da belsendi qatysýshy. Sondyqtan strategııalardy úılestirý, bastamalardy damytý jáne birlesken jobalardy iske qosý platformasyna aınalyp otyr. Onyń ereksheligi sol, aımaqtyń syrtqy áserlerge tózimdiligin synap kórýge múmkindik beredi. Bul aımaqishilik senimdi nyǵaıtyp, tehnologııalar men bilim transfertine yqpal etetin – bilim berý jáne mádenı almasýdy yntalandyratyn beıresmı dıplomatııa», dedi QZSI sarapshysy.
Buǵan qosa Ortalyq Azııa elderi Qytaıdyń qatysýymen basqa da kópjaqty alańdarda óńirlik máselelerdi belsendi túrde talqylap júr. Atap aıtqanda, 2024 jyly Astanada Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń (ShYU) sammıti ótip, onda óńirdiń turaqtylyq, ınfraqurylymdyq ózara is-qımyl jáne Qytaı men óńir memleketteriniń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy taqyryptary kóterildi.
Al elimizge mundaı bastamalarǵa qatysý onyń belsendi syrtqy saıası ustanymyn basa kórsete otyryp, halyqaralyq bedelin aıtarlyqtaı arttyrady. Sonymen qatar alpaýyt kórshi elmen ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtýǵa, ınvestısııalar tartýǵa, jańa naryq pen eldiń turaqty damýyna tikeleı áser etetin tehnologııalyq almasýǵa septigin tıgizedi.
Qytaı Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń Reseı, Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Azııa ınstıtýtynyń dırektory Sýn Chjýanchjı: «Ortalyq Azııa Eýrazııanyń ortasynda, Shyǵys pen Batysty baılanystyratyn, soltústikten ońtústikke qaraı sozylǵan jol torabynda ornalasqan. Álemge turaqty, gúldengen, úılesimdi Ortalyq Azııa qajet. Osy oraıda Qytaı men aımaq elderi ekijaqty jáne aımaqtyq deńgeıde ortaq bolashaq qoǵamdastyǵyn qura otyryp, eń aldymen Ortalyq Azııaǵa paıda ákeledi, aımaqtaǵy elderdiń ár saladaǵy maqsattaryna jetýge kómektesedi», degen pikirde.
Sýn Chjýanchjıdiń aıtýynsha, halyqaralyq baılanyssyz Ortalyq Azııa damı almaıdy. Qytaıdyń Ortalyq Azııa elderimen yntymaqtastyǵy da álemdegi barlyq eldiń ortaq damýyna úles qosýdy kózdeıdi. Eki jaq BUU, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesi sııaqty kópjaqty uıymdarda yntymaqtasa otyryp, jahandyq basqarý júıesin jetildirýge birlesip kómektesedi.
Sondaı-aq Qytaı Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń Reseı, Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Azııa ınstıtýtynyń Ortalyq Azııa jáne Kavkaz bóliminiń basshysy Chjan Nın Qytaıdyń ekonomıkalyq ósimi men saıası turaqtylyǵy kúmán týdyrmaıtynyn aıtady. Eldiń áleýeti Ortalyq Azııanyń damý qajettilikterin tolyq qamtamasyz etýge qabiletti.
«Dıplomatııalyq qarym-qatynas ornaǵannan beri Qytaıdyń Ortalyq Azııa elderine qatysty saıasaty árqashan osy elderdiń egemendigin, táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qurmetteýge negizdeldi, yntymaqtastyq saıası jaǵdaılarǵa baılanysty emes, tatýkórshilik, shynaıylyq, ózara tıimdilik jáne ınklıýzıvtilik qaǵıdattaryn, sondaı-aq jalpy adamzattyq ortaq bolashaq qurý tujyrymdamasyn ustanady», deıdi Chjan Nın.
Onyń aıtýynsha, bolashaqta Qytaı men Ortalyq Azııa elderi geografııalyq jaqyndyq, dostyq saıası qarym-qatynas men iri naryqtyq artyqshylyqtaryn paıdalanyp, bekitilgen yntymaqtastyq strategııalary men josparlaryn iske asyrýdy jalǵastyrý qajet. Sonymen qatar qol qoıylǵan jobalardy júzege asyryp, tranzıttik áleýetti damytý kerek. О́nerkásiptik óndiristi nyǵaıtý, aımaqtaǵy turaqtylyqty qoldaý, qaýipsizdikti nyǵaıtý jáne halyqaralyq arenadaǵy yqpalyn keńeıtýge úles qosý qajet.
Al QHR tóraǵasy Sı Szınpınniń sapary elimizge degen erekshe senimniń belgisi ekenin aıtady sarapshylar. Keshe Sı Szınpın Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń shaqyrýymen elimizge keldi. Bul – Qytaı kóshbasshysynyń elimizge jasaǵan altynshy sapary. Osydan bir jyl buryn, ótken jyldyń shildesinde QHR basshysy Astanaǵa memlekettik saparmen kelip, ShYU sammıtine qatysty. Sı Szınpınniń osy sapary búkil aımaq úshin mańyzdy saıası oqıǵalardyń biri sanalatyn «Ortalyq Azııa – Qytaı» ekinshi sammıtine oraılastyrylyp otyr. Elimiz taǵy da qabyldaýshy memleket bolyp, óziniń óńirlik dıplomatııa men dıalog ortalyǵy mártebesin rastady.
Sonymen qatar 2023 jyly Memleket basshysy QHR-ǵa memlekettik jáne resmı saparlar jasady. Osy jyldyń mamyrynda Qasym-Jomart Toqaev Sıan qalasynda ótken «OA-QHR» sammıtine qatysyp, qazan aıynda Beıjińde «Bir beldeý, bir jol» halyqaralyq yntymaqtastyq jónindegi joǵary deńgeıdegi 3-forýmǵa bardy. Sondaı-aq byltyr naýryzda Prezıdent Boao Azııa forýmyna (Boao qalasy, Haınan provınsııasy) qatysý úshin QHR-ǵa jumys saparymen bardy.
Qytaı basshysynyń ótken jyly «Biz qazaqstandyq áriptesterimizben ıyq tirestire otyryp, birlesken órkendeý men ulttyń jańǵyrýyna, qytaı-qazaq dostyǵynyń jańa kókjıekterine jol salýǵa daıynbyz», dep atap kórsetkeni beker emes. Eki eldiń tyǵyz yntymaqtastyǵy halyqaralyq arenada naqty nátıje berip jatqany sózsiz. Eki eldiń jahandyq kún tártibiniń túıindi máseleleri boıynsha ustanymdary birdeı, BUU, ShYU, AО́SShK jáne basqa da halyqaralyq platformalar aıasynda belsendi ózara is-qımyl jasaıdy. Ádil jáne turaqty álemdik tártipke degen kózqarastardy birlesip ilgeriletý Qazaqstan-Qytaı áriptestigin ekijaqty ǵana emes, sonymen qatar jahandyq mańyzdylyqqa da ıe etedi.
Qazir Ortalyq Azııaǵa jahandyq qyzyǵýshylyq artqan saıyn elimiz aımaq pen álemniń jetekshi derjavalary arasyndaǵy negizgi dıalog alańyna aınalyp otyr. Osy qundylyqtardy, sonyń ishinde elimizdiń bastamasymen daıyndalǵan jáne aımaqtyq yntymaqtastyqty tereńdetýge baǵyttalǵan strategııalyq baǵdardy belgileıtin «Ortalyq Azııa – 2040» tujyrymdamasy arqyly ilgeriletip keledi.