Jaqynda belgili jýrnalıst, baspager Bolat Asanbaevtyń «Qarasaı» baspasynan jaryq kórgen «Jaz ótip, kúz de jetipti-aý...» atty jańa kitaby qolymyzǵa tıdi. Biz Bolatpen kezinde Qazaq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetinde birer kýrs ilgeri-keıindi qatar oqyǵanbyz. Ol óte aqkóńil, kimmen bolsa da emin-erkin sóılese beretin aqjarqyn jan edi. Sózi mirdiń oǵyndaı, ne aıtsa da áńgimesiniń arasyna bir-eki aýyz ázil-qaljyń qosyp, barynsha ádemi jetkizedi. Áregidik óleń jazyp qoıatyny da bar. Biz osy Bolattan túbi birdeńe shyǵady dep maqtap ta qoıatynbyz.
Osylaı júrgende oqýdy aıaqtaıtyn ýaqyt ta keldi. Men 1971 jyly ýnıversıtetti bitirer-bitirmesten «Bilim jáne eńbek» jýrnalyna jumysqa turdym. Keler jyly Bolat ta oqýyn aıaqtap respýblıkamyzdyń aǵa gazeti «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» ornalasty.
Bul kezde Bolattyń jazǵan maqalalary jıi jarııalanyp, jýrnalıst retinde tanyla bastaǵan. Men ol maqalalardy únemi oqyp turatynmyn. Olardy oqyǵan saıyn gazettiń qarapaıym maqalasy emes, ádebı tilmen jazylǵan kórkem áńgime sııaqty áser alatynmyn. Soǵan oraı, bir reti kelgende «Bolat, osy sen nege kórkem shyǵarma jazbaısyń?» dep aıtyp qalǵanym da bar. Ol aqyryn ǵana kúlimsirep: «Gazettiń kúndelikti tapsyrmasynan qolym tımeı júr, keıin jazamyn ǵoı», degen. Sóıtip júrgende, men basqa jerdegi jumysqa aýysyp kettim. Osydan bastap Bolatpen baılanysymyz azaıa bastady. Degenmen ol óz ýádesin oryndap, kórkem shyǵarma jazyp, jazýshy bolýǵa shyndap bet burar dep úmittenip te júrdim.
Biraq bul úmitim aqtala qoımady. Bolat on bes jyldaı ýaqyty men kúsh-jigerin jýrnalıstıkaǵa jumsap, aǵa gazettiń bólim meńgerýshisine deıin kóterildi. Odan keıin «Ǵylym» atty ǵylymı-baspa ortalyǵynyń bas redaktory boldy. Bul jerde de on bes jyldan astam ýaqyt shyǵarmashylyqty da, basqany da umytyp, óziniń qyzmettik mindetin abyroımen atqardy. 2005 jyly «Qarasaı» deıtin jeke baspa ashyp, sonyń jumysyn júrgizýge belsene kiristi. Baspa degen qansha aıtqanmen jazýshylyqqa jaqyn, sondyqtan Bolat dosymyz endi kórkem dúnıe jazýmen durystap aınalysar dep taǵy da úmittengenbiz. Ýaqyt zymyrap, jyldar jyljyp ótip jatty, biraq Bolat Asanbaev kórkem shyǵarma jazyp, kitap shyǵarypty degen jaqsy jańalyq esh jerden estilmedi. Sosyn biz de «Bolat dos jazbaǵan jazýshy boldy ǵoı» dep bárin jyly jaýyp qoıa salǵanbyz.
Mine, osylaı júrgende, jaqynda sol eski dostyń endi ǵana jaryq kórgen sý jańa kitaby qolymyzǵa tıgende kádimgideı tańyrqap qaldyq. Aty da keremet! «Jaz ótip, kúz de jetipti-aý...» Naǵyz kórkem shyǵarmaǵa laıyqty ataý. Soǵan oraı, bul kitaptyń basynan aıaǵyna deıin kórkem týyndylar jınaqtalǵan shyǵar, sóıtip, Bolat dos kesh bolsa da ádebıetke qadam basqan eken dep oılaǵanbyz. Biraq kitaptyń alǵashqy betin ashqanda taǵy da aldymyzdan «jarq» etip sol baıaǵy derekti dúnıe – ocherkter shyǵa keldi. Jáne bir emes, on beske jýyq. Bári «Adam sulý eńbegimen» degen birinshi bólimge toptastyrylypty. Kitaptyń budan keıingi «О́mirdiń ózi novella», «Júrekten shyqqan», «Tabıǵat ta óz úıiń», «Ýaqytqa ún qatqan», «О́zińe ózgeniń kózimen qara» bólimderindegi dúnıeler de esse, novella, pýblısıstıka dep kórsetilgenmen taqyryby jaǵynan gazet, jýrnaldarda kúndelikti jarııalanyp turatyn maqalalardy eske túsirdi.
Bul ocherkteriniń bárinde avtor keıipkerleriniń qarapaıym pende retindegi jan dúnıesine, bastan keshirgen san qyrly taǵdyryna, qýanyshy men ókinishine tereń úńilýge aıryqsha nazar aýdarǵan eken. Soǵan oraı, kóńilge túıgen oı-pikirlerin, estip-bilgen oqıǵalaryn qazaqtyń qaımaǵy buzylmaǵan ásem de kórkem tilimen qaǵazǵa qaz-qalpynda túsire bilipti. Jazǵan ocherkteriniń barynsha tartymdy, kórkem shyǵarma sııaqty dárejege kóterilýi osydan kelip týyndaǵan.
Bul sózimizdiń bir dáleli retinde «Otaýyńnyń otyn óshirme» ocherkin ataýǵa bolady. 1980 jyly jarııalanǵan bul ocherk sol kezdegi Myrzashól óńiriniń eń myqty maqtashylarynyń biri bolǵan Jańylsha Qulmujyqova týraly eken. Jańylsha kóp balaly úıde týyp-ósken, birinen keıin biri dúnıege kelgen jeti qyzdyń altynshysy bolǵan. Árıne, kez kelgen qazaq otbasynda urpaqtarynyń kileń qyz bolýy ońaı emes. Bul jaǵdaıǵa Jańylshanyń ákesi syr bildirmegenmen sheshesi únemi muńaıyp, ýaıym shegip júredi. Keıde «Myna qara shańyraqqa keıin kim ıe bolady?» dep kúrsinip te qoıady. Munyń bári úıdegi qyzdardyń arasynan Jańylshaǵa aıryqsha áser etedi. Sheshesi kúrsinse, bul da eshkimge baıqatpaı muńaıyp otyrady. Osylaı júrgende sheshesi segizinshi perzentin dúnıege ákeledi. Bul joly altyn asyqtaı ul týady. Esimin Marat dep qoıady. Sóıtip, búkil otbasy sheksiz qýanyshqa keneledi. Ásirese, qarashańyraqtyń qamyn oılap, sheshesimen birge ýaıymdap júrgen Jańylshanyń qýanyshy sheksiz edi. Biraq dúnıede eshteńe de máńgilik emes. Araǵa biraz jyldar salyp Jańylshanyń ákesi men sheshesi birinen keıin biri jaryq dúnıemen qoshtasady. Bul kezde otbasyndaǵy qyzdardyń aldy uzatylyp ketken. Mine, osyndaı qıyn jaǵdaıda qarashańyraqqa ýyzdaı jas Jańylsha ıe bolady. Turmysqa shyqpaǵan apalaryn uzatady. Sońynan ergen sińlisi Saltanat pen inisi Marattyń tárbıeshisine de, qamqorshysyna aınalady. Jáne alańsyz úıde otyrmaı, jumysqa da shyǵady. Ákesi maqta ósirýdiń myqty mamany bolǵan edi. Jańylsha sodan úırengenin júzege asyryp, búkil óńirge tanymal maqtashylardyń qataryna kóterilip, joǵary marapat pen qurmetke ıe bolady.
Bul aıtylǵandardyń bárinde shynashaqtaı qazaq qyzynyń eshqandaı qıyndyqqa berilmeı, kózdegen maqsatyna jetetin qaısarlyǵy anyq kórinedi. Eger avtor jazýshy bolsa munyń bárin kórkem shyǵarmaǵa aınaldyryp, kólemdi dúnıe týdyrýǵa da bolar edi. Al Bolat Asanbaev jýrnalıst retinde osy tartymdy ári kólemdi taqyrypty shaǵyn ocherkke syıǵyza bilgen.
Biz sóz etip otyrǵan jınaqtaǵy mańyzdy dúnıelerdiń biri – «Dúısetaı aǵany eske alý». Bul ocherk ótken jyly «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Qonaevtyń kómekshisi» degen atpen jarııalandy.
Búgingi tańda Dinmuhamed Qonaevtyń eńbegin tıisti dárejede joǵary baǵalap, qaıratkerligine qurmet kórsetip otyrmyz. Bul óte durys! Qonaevtyń óz halqyna adal qyzmet etkeni, Qazaqstannyń ushan-teńiz qazyna baılyǵyn eshqandaı talan-tarajǵa túsirmeı túgelimen el ıgiligine jumsaǵany daýsyz. Degenmen mundaı jetistiktiń Qonaevqa ońaıǵa túspegeni de anyq.
Dúısetaı Bekejanov uzaq jyl Qonaevtyń shynaıy janashyr kómekshisi bolǵan. Basshylyq qyzmetten bosaǵannan keıin Qonaevqa túrli jala jabylyp, qylmysqa tartýdyń joldary qarastyryla bastaǵany da belgili. Biraq memleketke ómir boıy adal qyzmet etken Qonaevtan kinárat tabý óte qıyn edi. Osyndaı jaǵdaıda tekserýshiler Dúısetaı Bekejanovty qolǵa alǵan. Oǵan da jala jaýyp, Qonaev týraly ótirik-shyny aralas bolsa da ǵaıbattaıtyn málimet berýdi talap etken. Eger osy talapqa kónse tergeýden qutylatyny, kónbese sottalatyny da eskertiledi. Biraq Dúısetaı Bekejanov Qonaev týraly bir aýyz da teris málimet aıtpaǵan. Sonyń saldarynan jazyqsyzdan jazyqsyz sottalyp, úsh jarym jyl túrmege otyryp shyǵady.
Mine, osyndaı jaǵdaıda Dúısetaı Bekejanovtyń ózi zardap shegetinin bile turyp burynǵy basshysyna shań jýytpaýy ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin erlik. Kásibı jazýshynyń kózimen qaraǵanda, munyń bári kólemdi shyǵarma jazýǵa bolatyn kúrdeli ómirbaıan. Mine, osy shym-shytyryq oqıǵalarǵa toly kúrdeli ómirbaıandy avtor shaǵyn ocherkte keıipkerlerdiń beınesin barynsha jan-jaqty ashyp, oqıǵalardy tartymdy, qyzyqty etip sýretteı bilgen.
Biz joǵaryda avtordyń ocherkteriniń bir-ekeýine ǵana toqtaldyq. Al jınaqtaǵy basqa da shyǵarmalar kórkemdik sapasy jóninen ádebı týyndylardan eshqandaı de kem emes. Bul rette, ásirese, «Naǵashymnyń qyzyna ǵashyq bolǵan kýrstasym», «Bir ókinish, bir úmit», «Meniń anam», «Baqyt týraly ballada» týyndylary oqyrmandardy aıryqsha rıza etedi.
Sultanáli BALǴABAEV,
jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri