HH ǵasyrda qundylyǵyn joımaǵan halyq aýyz ádebıetiniń iri ókili, aqyn, jyrshy Nurpeıis Baıǵanınniń týǵanyna bıyl 165 jyl tolyp otyr. Shynynda da onyń tulǵasy – ult ádebıeti tarıhyndaǵy ǵajap qubylys. О́miri de, shyǵarmashylyǵy da erekshe. Arnaıy alǵan bilimi bolmasa da, eń bastysy, Uly dalanyń ómirlik, jyrshylyq, jyraýlyq óner mektebinen ótken ol týa bitken talantymen elge tanylyp, aqyn esimin búkil keńes odaǵy bildi.
Nurpeıis Baıǵanın ataqty aqyn-jyraýlar men batyrlar ótken ólkede, qazirgi Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanynda ómirge kelgen. Aqyndyq ónerdi alǵash ret sol óńirge ánshilik, aqyndyq, dombyrashylyq talantymen belgili bolǵan óz anasy Úmitten úırenedi. Bozbala shaǵynda el aýzyndaǵy qıssa-dastandardy jurtshylyq aldynda oryndap, bala jyrshy atanady. Batys Qazaqstannyń Oral, Atyraý, Mańǵystaý óńirlerinde jyrshylyq ónerimen tanylyp, Abyl, Nurym, Shernııaz, Qashaǵan sııaqty ataqty aqyn-jyraýlardan úlgi alady, olardan batyrlyq jyrlardy úırenedi.
Nurpeıis Baıǵanın «Qobylandy», «Er Tarǵyn», «Alpamys», «Qubyǵul», «Tórehan», «Qyz Jibek», «Aıman-Sholpan» sııaqty halyq súıip tyńdaǵan batyrlyq jáne ǵashyqtyq jyrlardy jas kezinen jattap alyp, keıbir jyrlardy búginge jetkizgen ataqty jyrshy.
«Qobylandy batyr» jyrynyń el arasynda keń taraǵan otyzǵa jýyq nusqasy bolsa, Nurpeıis jyrlaǵan osy epostyń túri basqa aqyn-jyrshylar aıtqan nusqalardan kólemi úlken, oqıǵaly, mazmundy shyqqan. Sol sebepti Baıǵanın nusqasy álemdegi biregeı basylym retinde tanylǵan júz tomdyq «Babalar sózi» serııasynyń 36-tomyna endi.
Nurpeıis Baıǵanındi basqa aqyn, jyrshylardan oqshaýlandyryp turatyn ózgeshe qasıeti – ol epostyq jyrlar men qıssa-dastandardy sheber oryndaǵan jyrshy, ári talantty sýyryp salma, epık aqyn. Kórnekti aqyn, ádebıet zertteýshi Á.Tájibaev óziniń «Jyldar, oılar» atty kitabynda Nurpeıis Baıǵanınniń daryn erekshelikteri týraly tamsana jazady. 1943 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵy men KSRO ǴA Qazaq fılıaly qaramaǵyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýty (qazirgi Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty) Nurpeıisti sonaý Aqtóbeden arnaıy shaqyryp, Ábdilda Tájibaev úıine qonaq qylady. Sonda ol san qyrly talantyna tańdanady. «Biz ádette «Qyrymnyń qyryq batyryn» Muryn jyraý aıtty deımiz. Ol ras, biraq bul batyrlardy aıtqanda Nurpeıisti de bir kezde umytpaýymyz kerek. Nurekeń óziniń «jelisinde» osy batyrlardy jyrlaıtynyn da aıtty. Árıne, Murynnan Nurpeıistiń aıyrmasy bar. Muryn «Qyryq batyrdy» jyrlaýdan aspaı qalǵan (bul azsynǵanymyz emes, shyndyǵyn aıtý). Bul jaǵyna kelgende orystyń skazıtelderin eske túsiredi. Ol – úni jaqsy, uzaq dastandardy jadynda berik saqtaǵan, olardy keıingi urpaqqa jetkizýge uly eńbek sińirgen ǵajaıyp adam. Biraq ózi kóp biletin baı jyrlarǵa óz aqyndyǵyn sabaqtastyrýǵa onsha qulshynbaǵan. Al Nurpeıis tipti basqasha jaratylǵan jan. Ol jastaı úırengenderin búginge jetkizýdiń ústine, óziniń keleli aqyndyǵyna da keń jol ashqan. Halyq aýzyndaǵy «Narqyz», «Aqkenje» sııaqty qyzyqty ańyz áńgimelerdi óz tarapynan, óz atynan jyrlap, oqıǵalaryn da uzarta tolyqtyryp, menshikti poemalaryna aınaldyrǵan. Sonda ol bul poemalardyń qaharmandaryna búgingi turǵydan qarap, búgingi rýhtaǵy qýat berýdi de umytpaǵan», dep Nurpeıistiń jyrshylyq, jyraýlyq, aqyndyq qasıetterine erekshe toqtalady.
Ol zaman shyndyǵyn kórsetken «Kektiń daýysy», «Qazaqbaımen aıtys» atty kólemdi jyrlar men ómirdiń keleńsiz qubylystaryn synaǵan satıralyq ótkir de qysqa óleńder shyǵarǵan. Jyr dúldúli, ásirese, halqymyzdyń keńestik zamandaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne mádenı jetistikterin shabyttana jyrlady. 1939 jyly Máskeýdegi Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyq kórmesiniń ashylý saltanatyna qatysyp, týǵan ólkesi Qazaqstanǵa degen sheksiz súıispenshiligin, onyń ásem tabıǵaty men ken baılyǵyn, órkendi óndirisin jyrǵa qosyp, jańa zamanǵa ilesip, jańa úrdispen damyǵan halqynyń jarqyn beınesin sýretteıdi. «Ǵajaıyp kórmede», «О́ńimdegi jumbaq», «Qazaqstan», «Uly Otannyń súıikti uly bolyńdar» jáne t.b. óleń-jyrlary – osyndaı tyń shabyttan týǵan otansúıgishtik shyǵarmalar.
Nurpeıis Baıǵanın, ásirese, Otan qorǵaý týraly kóp jyrlaǵan aqyn. Ol shyǵarmashylyq jaǵynan ábden tolysyp, elge keńinen tanylǵan kemel shaǵynda Uly Otan soǵysy bastaldy. Búkil jurtshylyqqa úlken syn bolǵan aýyr kezeńde qart aqyn jasynyń ulǵaıǵanyna qaramastan ortaq Otanǵa tóngen qaýipti óziniń týǵan ólkesine tıetin qaterdeı sezinip, júrekjardy jyrlaryn jaýǵa qarsy qarý etti, zaman aǵymyna saı otanshyl rýhtaǵy ótkir óleńderge ózgeshe óń berdi, ózgeshe ún qosty. Aqynnyń soǵys jyldaryndaǵy óleń-jyrlary men epıkalyq shyǵarmalary Otan qorǵaý taqyrybynda. Jaýyngerlerdiń janqııarlyq erligin, halyqtyń qaharmandyq kúresin sheber beıneledi. Aqynnyń naǵyz talant shyńyna kóterilgen shaǵy osy tus edi.
Qart aqyn erlik kórsetken ataqty batyrlar týraly kólemdi epıkalyq dastandar shyǵarýmen de áıgilendi. «Er týraly jyr», «Jıyrma bes» dastandary Keńes Odaǵynyń batyrlary, ataqty 28 panfılovshynyń biri Narsutbaı Esbolatov pen áıgili batyr Tólegen Toqtarov erlikterin dáripteýge arnalsa, «Kapıtan Gastello» dastany erlikpen qaza tapqan qaharman ushqyshtyń batyrlyq áreketin baıandaıdy. Aqyn naǵyz batyrlar týraly bul shyǵarmalarynda epostyq dástúrlerdi sheber paıdalana bilgen.
Aqyn shyǵarmalarynyń úlken bedelge ıe bolǵany sonshalyq, tipti surapyl soǵys júrip jatqan kezde N.Baıǵanınniń «Qazaqstan maıdanǵa» óleńiniń negizinde Almaty kórkem jáne hronıkaly fılmder stýdııasy osy atpen derekti kınoocherk túsirgen. Bul fılmdi halyq maıdanda da, tylda da úlken rızashylyq sezimmen kóripti.
1938 jyldan bastap Nurpeıis Baıǵanınge de ádebı hatshylar belgilendi. Qazirgi Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty basshylyǵynyń sebepker bolýymen aqynmen alǵashynda Ahmet Eskendirov degen talantty aqyn jumys istegen, ol soǵysqa ketken soń Marııam Hakimjanova, Qýandyq Shańǵytbaev jáne t.b. aqyndar Nurpeıis shyǵarmalaryn birden uqypty túrde qaǵazǵa túsirip otyrǵan. Eń úlken ókinish – Nurpeıis jyrlaǵan «Er Tarǵyn», «Alpamys», «Qyz Jibek», «Aıman-Sholpan» jáne t.b. kóptegen jyr jazyp alynbaǵan. Aqynnyń ózi bul jóninde: «Sýyrypsalma aqynnyń óleńi aqqan ózen sııaqty ǵoı, ózenniń aǵysyn ustap bola ma, bizdiń óleńderimiz de sol sııaqty aǵady, ketedi, aıtqan kezimizde taq etkizip jazyp almasa, oıdan bir shyqqan óleń endi qaıtyp aqynǵa soqpaıdy», dep ashyǵyn aıtqan eken.
Túrki áleminiń tuǵyrly tulǵasy, bashqurt halqynyń ult kósemi, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jazýshy, ǵalym Ahmet Zákı Ýálıdı Toǵan «Estelikter. Túrkistan halyqtary men basqa shyǵys musylman túrikteriniń ulttyq bolmysy men mádenıetin saqtaý jolyndaǵy kúresi» atty kitabynda: «Biz ákemniń óte baı eki qazaq dosynda birneshe kún boıy qonaqta boldyq, olardyń esimderi Naıza jáne Nurpeı qajy edi. Nurpeı qajy ákemmen túıdeı qurdas bolatyn, keıinirek ol ekeýi Mekkege qajylyqqa birge sapar shekti. Nurpeıdiń turǵylyqty mekeni Troıskiden shyǵysqa qaraı, Erqaraǵaı degen jerge jaqyn ornalasty... Nurpeı qajy kóptegen halyq dastandaryn jatqa bildi, erekshe talantty aqyn bolatyn. Men ol kisiden onyń birshama óleńin jazyp aldym. Keńestik bılik oryndary egde jastaǵy qazaq aqyny Nurpeıis Baıǵanın olardyń paıdasyna nasıhat júrgizip jatqanyn jazdy. Onyń keıbir týyndylary tipti radıo arqyly da berildi. Keıin men bul aqyn Baıǵanınniń basqa eshkim de emes, dáp bizdiń Nurpeı qajy ekenin kezdeısoq anyqtap bildim. Ol naǵyz musylman jáne óz halqyna shynaıy berilgen adam bolatyn. Ol uly «Qobylandy» dastanynyń eń tolyq ta jetildirilgen nusqasyn bilip, jatqa aıtty» dep aqyn talantyna joǵary baǵa beripti. Bul estelikten buǵan deıin aıtylmaı kelgen mańyzdy derek – Nurpeıis Baıǵanınniń qajy bolǵanyn ańǵaramyz. Únemi izdený, úırený, ósý, órkendeý jolynda halyq poezııasyn úlken bıikke kótergen jyr júırigi urpaqtar jadynda máńgi saqtalady.
Serikqazy QORABAI,
Jazýshylar odaǵynyń múshesi, professor