Jyr alyby Jambyldyń «Meniń ómirim» atty jyry tek ómirbaıandyq óleń emes, aqyndyq kredosyn aıǵaqtap turǵanyn, ári tabıǵı darynyn, tiliniń poetıkalyq baılyǵyn tanytady. Ol sóz ónerine den qoıǵan kezeńderdegi turmystyq, áleýmettik-saıası qaıshylyqtardyń qaı-qaısysy da aqyn tiliniń naızasyna ilinbeı qalǵan joq. Atalǵan óleńinde: «Jaýlardy el qarǵaǵan jamandadym, Manapqa jaqsy sózdi taba almadym», degen aqyn: «Kelgende jeme-jemge elde qaldym, Shalshyqqa shatylmadym, kólde qaldym. Shalqardyń shalqyp júzgen men aqqýy, Kelmedi sasyq, shalshyq jerde qalǵym», dep ultymen arman-ańsarynyń birge ekenin aıqyn ańǵartady.
Shynynda, Jambyl patsha otarshylaryn da, odan keıingi keńes otarshylaryn da óleń sózben shenep, túırep otyrady. Qazan tóńkerisinde «jańa zaman týǵanyna» sengenimen, jurtyna tizesi batqan ozbyr-obyrlardy da, jandaıshap baı-manaptardy da aıaýsyz synaǵan. Sondyqtan, Jambyl jyrlarynyń poetıkalyq qundylyqtaryn jańasha kózqaras turǵysynan tanyǵan jón.
Qaztýǵannan bastap, Mahambet, bertingi Jambyl, Kenen, Isa sııaqty aqyn-jyraýlar poezııasynyń tól týyndylary, aıtystary, jyr-tolǵaýlary men termeleri folklor emes, aýyzsha saqtalǵan ádebıet úlgileri ekendigin kórnekti ǵalymdar E.Tursynovtyń, H.Súıinshálıevtiń, R.Syzdyqovanyń, M.Dúısenovtiń, J.Dádebaevtyń eńbekterinde ǵylymı negizde zerdelenedi.
Keńestik kezeń folklorǵa qansha kóńil bólse de, Jambyl aty men dańqy erte-aq shyqty. Uly jazýshy M. Áýezov aıtqandaı, «at bergen, qartaıǵan shaǵy, sol shaǵynda ony jetistirgen óz zamany» desek te, sol zamannyń shyndyǵyn jyrlaýdaǵy Jambyldyń aqpa-tókpe aqyndyqpen, danagóı jyraýlyqpen, sýyrypsalma sheshendikpen, asqaq azamattyqpen ushtasyp jatqan uly darynynyń qudireti deýge bolady.
Bóltirik sheshen bala Jambyldy kórgende: «Atyń Jambyl bolsa, kóńiliń dańǵyl bolar, balam», deıdi. Sheshenniń bul sózi bala Jambyl bolashaǵynyń zor ekendigin beıneleıdi. Segiz jasynda Jambyldyń ózi de: «Jasymnan atym aıan Jambyl edim, Súrinbes qara óleńge dańǵyl edim», dep jyrlaıdy. О́leńderi aýyzeki aıtylǵandyǵy, keıinnen hatshylarynyń jazyp alyp otyrǵandyǵy málim. Qaǵazǵa túspeı joǵalyp ketkenderi de bar. Jambyldy aýyz ádebıeti men jazba ádebıetti baılanystyrýshy degenimizben, bul arnaıy tekstologııalyq zertteýdi qajet etetin kúrdeli másele.
Teginde, Jambyldy aýyzeki sýyrypsalmalyq ónerdiń ókili dep tanyǵanymyz jón bolsa kerek. Muhtar Áýezov: «Tókpelik uzaq súre úlken tolǵaýda shyǵyp ketedi. Osyny birde О́tegendeı, Suranshydaı úlken epos týǵyzyp otyrsa, birde dál keleli súre aıtystyń óziniń ústinde Qulmanbet, Sarybasqa Suranshy tarıhyn poema etkizgendeı, uzaq súre áńgimeli jyr jelisin jatqyzyp ketedi. Keıde eski trýverler úlgisinde – Domalaq dastanyndaı, tamasha kórkem (Sarybaspen aıtysynda) ańyz poemany tolǵap ketedi», dep Jambyldyń sol aqpa-tókpe aqyndyǵyn erekshe baǵalaıdy. M.Áýezov Jambyl Kúsep, Súıinbaı, Maıkót aqyndar ózinshe jyrlaǵan dastandardy qaıta jyrlaǵanda ózgege uqsamaıtyn órnek taýyp, trýverlershe túletken sheberligin aıtady.
Sol jyrshylyq ónerindegi sheberliginiń bir qyry – dástúrli batyrlyq jyr úlgisin ózinshe jańǵyrtýy. Bul epıkalyq janrlardyń jalǵastyǵyna kóz jetkizedi. Akademık S.Qırabaev «Suranshy batyr» dastanynyń tarıhılyǵy týraly aıta kelip: «Dastanda dástúrli batyrlyq jyrdyń úlgisi jańa mazmunmen baıytylady. Jyrdyń taǵy bir jańalyǵy: onda qazaq halqyn Qoqan qoly astynan azat etýdegi sharýa orys áskerleriniń paıdaly qyzmeti, azattyq jolyndaǵy kúreste tabysqan qyrǵyz, ózbek eńbekshileriniń dostyq yntymaǵy nanymdy sýretteledi», dep jazady. Árıne, jyrdyń bul jańalyǵy Jambyl aqynnyń elaralyq yntymaqty kóksegen mámilegerligin de ańdatady. Jambyl aqyn sol kezdegi «jańa zaman» shyndyǵyna daýasyz sengenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ol: «Beınesin tórt zamannyń ózim kórdim, Zamannyń onan arǵy sózin kórdim. Qalmaq han, Tezek tóre, Qudııar han, Usqynyn Nıkolaıdyń kózben kórdim», dep tolǵaıdy.
Sol zamandardyń qaı-qaısysynda da el múddesin qorǵap jyr tógedi. Jambyldyń halyq aqyny atanýynyń bir bólek syry osynda bolsa kerek. Aqyndyq ónerinde «bas kespek bolsa da, til kespek joq» degen halyqtyq qaǵıdany ustanady. Jambyl bastaǵan bir top aqyn Reseı patshasy Romanov áýletiniń taqqa otyrǵanyna 300 jyl tolýyna oraı uıymdastyrylǵan toı-kórmede patsha tuqymyn madaqtap, oıaz, ulyqtardy dáripteýden bas tartyp, aqyndyq ónerdi qorlaǵan jendetterge qarsylyq bildiredi. Sonda soqqyǵa jyǵylǵandardyń biri Jambyl bolady. «Ádiletsiz oıazdar, Aqtaıaqty oqtalyp, Esiginde turady. Jazyǵy joq Jambyldy, Tóbeden siltep urady» dep óleń shyǵarady. El erkesi aqynyn sabatyp qoıyp, uılyǵyp turǵan qazaq baılarynyń dármensizdigin betine basyp, Jambyl «О́stepkede» degen aıyptaý óleńin qalyń jurttyń kózinshe aıtady.
Jambylǵa qaı zamanda da quqaı-qyspaq az bolmaǵan. Osy jaǵynan ol óz zamandasy Abaımen taǵdyrlas ekenin uqtyrady. «Abaıdyń sýreti» degen óleńinde: «Tereń oıdyń túbinde teńizi bar, Tesile kep qarasań kóńil uǵar: Sol tereńge súısinip jan úńilmeı, Esil sabaz yzamen ótken shyǵar!», dep qamyǵyp, óz júreginen de sher tókkendeı bolady. О́leń 1940 jyly jazylǵan. Osyǵan qaraǵanda, Jambyl ózi aǵynan jarylyp qýana qarsy alǵan «jańa zamannyń» keıbir qubylysynan túńilgenge uqsaıdy.
Abaı men Jambyldyń aqyndyq qasıetterindegi úndestik az emes. Ekeýine ortaq – ult múddesi. El ishindegi áleýmettik qaıshylyqtarǵa jany kúızeledi. Tyǵyryqtan shyǵar jol izdeıdi. Qytymyr baıdyń qylyqtaryna kúıinip, kedeıdiń múshkil haline jany aýyrady. Abaı: «Kári qoı eptep soıǵan baıdyń úıi, Qaı jerinde kedeıdiń tursyn kúıi? Qara qıdan orta qap uryspaı berse, O da qylǵan kedeıge úlken syıy» – dese, Jambyl: «Sarań baıdyń úıine qonaq kelse, Qoıady kári qoıyn ol yńǵaılap. Kedeı jomart úıine meıman kelse, Jalǵyz qoıdyń turady basyn baılap», deıdi. Ras, Jambyldyń bul óleńi qazaq kedeıiniń jaıyn kúıttegen Ybyraı, Sultanmahmut, Beıimbet sııaqty kóptegen aqynnyń, ásirese Abaı óleńindegi kedeı men baıdyń beınesin kóbirek eske túsiretin remınıssensııa. A.Ahmatovanyń «Belaıa staıa» (1915) óleńindegi «qaıyrshy» remınıssensııasy Býnın, Gorkıı, Blok shyǵarmalaryndaǵy «qaıyrshy» sóziniń tarıhı mánimen, olardyń «qaıyrshy Reseıge» degen súıispenshiligin aıǵaqtaıtyn azamattyq únimen qalaı assosıasııalansa, Jambyl men Abaı óleńderiniń áleýmettik máni de solaı shendesedi. Aqynnyń «Álemde bir juldyz bar» óleńinde: «Úmit alys, ómir shaq» degen ıntermátindi sheberlikpen synalap engizgenin de kórýge bolady.
Aqyndyq pen sheshendik egiz óner ekenin Jambyl aıtys óleńderinde erekshe tanytqany belgili. Uly Muhtar Áýezov aıtýly maqalasynda, Jambyldyń kúndelikti ómir qarym-qatynastaryndaǵy ázil-qaljyńdaryn mysalǵa keltirip: «Aqyndyq teńeý tilimen sóıleıdi. Biraq ony kelistirip aıtqan kúnde de aqyndyq demeımiz, sheshendik deımiz», deıdi. Aıtqandaı-aq, Jambyl óleńderiniń tili sheshendik ıirim-órnekterge baı. Poezııasynan tańbalyq júıeniń ózindik erekshelikterin kórýge bolady. Olardyń semıozıs turǵysyndaǵy qurylym ereksheligi ańǵarylady. El basyna tóngen zulmatty jalpylyq mándegi portret arqyly tańbalaıdy: «Maly bardan mal aldy, Maly joqtan jan aldy. Araldaǵy qoıandaı, El topanǵa qamaldy». Tyǵyryqqa tirelgen el sıqy – «araldaǵy qoıandaı». Jambyldyń shamyrqanǵan oıynan týǵan – ári shynaıy, ári jandy beıne. Aqyn «úrikken qoıdaı» degen sııaqty dástúrli teńeýlerdi qoldanbaı, ózindik sony sýret salady. «Tolǵaý» jyry tutastaı alǵanda gradasııaǵa negizdelgen rıtorıkalyq-pýblısıstıkalyq stılge qurylady.
Jambyl qozǵalysqa, kúreske (Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy óleńderi) qashanda dem berýshi bolǵanyn bilemiz. Aqyn «Tolǵaý» jyrynda patsha soǵysyn maqtap-jaqtamaǵany úshin baılaýǵa túskenin: «Aqyn, jyrshy topyrlap jeti jattyq, Túsingenim bolmady múlde meniń, Ustaǵan qandy tyrnaq eldi qysty, Kim bolmaq yzalansa elden kúshti?» – dep, «han – qaıyq, halyq – teńiz» degen halyqtyq qaǵıdany eskerte sóıleıdi. Bı-sheshendershe shıryǵa sóılep, aıtar sózin rıtorıkalyq suraqtarmen qaıyrady.
Qoryta aıtsaq, Jambyl folklordyń emes, avtorlyǵy aýyzsha saqtalǵan aýyzsha ádebıettiń ókili ekenine talas týdyrmaıdy. Aqynnyń áralýan folklor janrlaryna tán sóz órnekteri, jyraýlyq, sheshendik, aıtys óneri kórkemdik dástúrlerin shyǵarmashylyqpen damytqany aıqyn. Demek Jambyldyń aýyzeki sýyrypsalmalyq ónerge negizdelgen poezııasy – sóz óneriniń alýan túrlerimen kórkem sıntez quraǵan qundy poetıkalyq mura. Sondyqtan, aqyn murasyn umytylmaıtyn, cóz ónerinde máńgi óshpeıtin ómirsheń fenomen deýge bolady.
Raýshan ÁBDIQUL,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń
qaýymdastyrylǵan professory