Qazaqstanda tústi metallýrgııa salasynda halyqaralyq deńgeıde mańyzy zor jańa ǵylymı joba júzege asty. Metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýtynyń ǵalymdary kondısııalyq emes, ıaǵnı buryn jaramsyz dep eseptelgen shıkizattan selen men sırek kezdesetin baǵaly metaldardy ekologııalyq turǵydan qaýipsiz ári ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi jolmen qaıta óńdeýdiń tyń tehnologııasyn jasap shyǵardy. Bul – ǵylym men óndiris arasyndaǵy úılesimdi baılanystyń aıqyn kórinisi ǵana emes, sonymen qatar elimizdiń resýrstyq táýelsizdigin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy ǵylymı qadam.
«Kondısııalyq emes tústi metallýrgııa shıkizatynan joǵary sapaly selen alýdyń ekologııalyq qaýipsiz vakýým-termııalyq tehnologııasyn daıyndaý jáne onyń ónerkásiptik óndirisin uıymdastyrý» atty bul joba otandyq ǵylymnyń óndiristik mańyzyn arttyra otyryp, qorshaǵan ortany qorǵaý talaptaryna da tolyq saı keledi. Ǵalymdar vakýýmdy-dıstıllıasııalyq ádis arqyly buryn óndiristik qaldyq sanalǵan shıkizatty qaıta óńdep, tek joǵary sapaly selendi ǵana emes, sonymen birge altyn, kúmis jáne sırek elementterdi de tıimdi jolmen bólip alýdyń amalyn tapty. Zertteý barysynda selendi basqa elementterden (mys, myshıak, tellýr) selektıvti túrde ajyratýdyń jańa ádisi jasalyp, nátıjesinde qundy komponentter tolyq saqtalyp, keıingi qaıta óńdeýge jaramdy kúıinde alynatyny dáleldendi. Bul tásil – ǵylymı dáldikke negizdelgen naqty óndiristik sheshim.
Balqash qalasyndaǵy tájirıbelik óndiriste júrgizilgen synaq nátıjesinde jylyna 0,001 tonna altyn men 0,275 tonna kúmis óndiristik aınalymǵa qaıtarylatyny anyqtalǵan. Bul – tek ekonomıkalyq tabys kózi ǵana emes, elimizdiń tabıǵı resýrstaryn tıimdi ıgerýdiń naqty tetigi. Jańa tehnologııanyń beıimdelgishtigi joǵary: ol shlaktardy, konsentrattardy jáne quramynda qundy elementteri bar ártúrli qaldyqty qaıta óńdeýge jaramdy. Osy qasıeti onyń Qazaqstan boıynsha tústi jáne asyl metallýrgııa kásiporyndaryna keńinen engizilýine jol ashady.
Ǵylym men ınnovasııany el damýynyń negizgi tetigine aınaldyrý – búgingi memlekettik saıasattyń mańyzdy baǵyty. Osy oraıda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek: «Ǵylym – bul jaı ǵana zertteý alańy emes, ol – ekonomıkanyń basty qozǵaýshy kúshine aınalýǵa tıis. Jasalǵan árbir ǵylymı jańalyq eldiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa qyzmet etýi kerek», dep atap ótken edi. Osy kózqaras turǵysynan alǵanda, usynylyp otyrǵan joba – mınıstr aıtqan talaptyń naqty oryndalýynyń jarqyn mysaly.
Búgingi tańda atalǵan ǵylymı jumystyń nátıjeleri tek ǵylymı qaýymdastyqqa ǵana emes, búkil qoǵam úshin ózekti. О́ıtkeni bul tehnologııa qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeı, óndiristik qaldyqtardy tolyq ıgerýge múmkindik beredi, el ekonomıkasyna naqty paıda ákeledi jáne shetelge táýeldilikti azaıtady. Bul – ekologııa men ekonomıkanyń tepe-teńdigin saqtaı otyryp jasalǵan jańashyl sheshim.
Mundaı aýqymdy jobanyń júzege asýy – kásibı izdenis pen ǵylymı tabandylyqtyń, sondaı-aq otandyq ǵylym men óndiris arasyndaǵy ózara yqpaldastyqtyń nátıjesi. Jobany júzege asyrǵan avtorlar ujymy – akademık B.Kenjalıev (joba jetekshisi), V.Volodın, E.Ospanov, S.Trebýhov, A.Shahalov – Qazaqstan Respýblıkasynyń Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy 2025 jylǵy Memlekettik syılyǵyna usynylyp otyr. Bul jetistik – el ǵylymynyń áleýetin kórsetetin, óndiristik praktıkanyń naqty suranystaryna jaýap beretin mańyzdy jańalyq ári otandyq metallýrgııa salasynyń keleshegine jol ashatyn tyń betburys.
Rahman ALShANOV,
Turan ýnıversıtetiniń rektory,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor