Qarapaıym halyqtyń qorasyndaǵy malyn tartyp alyp, tirshiliginiń tamyryna balta shapqan keńestik ozbyr saıasatqa Abyraly jurty ashynǵannan atqa qonǵan. Alapat ashtyq jyldarynda bolǵan Abyraly kóterilisi – qazaq dalasynda burq etken tegeýrindi qarsylyqtardyń biri edi. Kúni keshe sol Aqsaı qurbandaryna arnalǵan eskertkish boı kóterip, babalar rýhyna qurmet kórsetildi, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Tarıhta 1931-1933 jyldar aralyǵynda keńestik ozbyr saıasattyń kesirinen qazaq dalasyn jaılaǵan asharshylyqtyń zardaby qandaı bolǵany bárimizge belgili. «Asyra silteý bolmasyn, ashatuıaq qalmasyn» degen Qazaqstannyń sol kezdegi basshysy Goloshekınniń zulym ustanymy ultymyzdy umytylmastaı náýbetke ushyratty. «Et tapsyrý» naýqanymen urandatyp, qarapaıym jurttyń aldyndaǵy aq adal malyn kúshtep tartyp alýdyń aqyry halyqtyń jappaı bas kóterýine ulasty.
Qaınar aýylynan (burynǵy Abyraly aýdanynyń ortalyǵy) aryda jatqan Aqsaı jerinde bolǵan kóterilis jaıynda jazylǵan derekterge zer salǵan jannyń tóbe quıqasyn shymyrlatpaı qoımas.
Qarsylyq qalaı bastaldy?
Tarıhı derekterge súıensek, 1931 jyly qańtar aıynda BK (b)P OK men ólkelik komıtetiniń, Qazaq AKSR-y úkimetiniń sheshimine sáıkes búkil respýblıka boıynsha ókimetke mal tapsyrý josparynyń 70%-i sol jyldyń 1-toqsanynda oryndalýy talap etildi. Josparǵa saı Abyraly aýdanynyń sharýalary áýeli 8 745 tonna, keıin túzetilgen esepte 3 379 tonna et ótkizýge tıisti boldy. Biraq aýdan halqynyń qolyndaǵy maldy túgel ótkizgen kúnde de sharýalar bul jospardy oryndaı almas edi. Olardyń basy artyq maly osyǵan deıin-aq ortaǵa jáne ókimetke ótkizilgen. Soǵan qaramastan óktem bılik bul naýqandy iske asyrýǵa qyzý kirisedi. Nátıjesinde 1931 jyly 12 aqpanda aýdandaǵy barlyq aýyldarda qarsylyq áreketteri bastaldy. Aýdannyń shyǵys jaǵyndaǵy 2, 3, 5, 7, 12 jáne 14 aýyldardyń Qosqan Bitebaev, Túskeı Smaǵulov t.b. bastaǵan 700-deı adamy aýdan ortalyǵy Qaınarǵa bas kóteredi. Qaınardy qorǵap turǵan qarýly otrıad oǵan toıtarys bergen soń, olar aýyldarǵa tarap, usaq toptarǵa bólinip, maýsym aıyna deıin qarsylyq áreketin toqtatpaıdy. 1931 jyly maýsymda OGPÝ áskerleriniń kúshimen olardyń bári tutqyndalyp, jaýapqa tartyldy. Aýdannyń soltústik-batys jaǵyndaǵy 4-6-aýylda Ysqaq Kempirbaev bastaǵan 300-den astam sharýalar (Qaraǵandy oblysy Qarqaraly aýdany Baqty, Eńbek, Progress aýyldarynyń jerinde) qarsylyǵy tegeýrindi sıpatta ótip, keńestik áskerge bir aıǵa deıin berilmeıdi. Aýdannan shyqqan kommýnarlar otrıadyn (20 adam) tutqynǵa alyp, úkimetke zorlyq-zombylyq saıasatyn toqtatý jóninde talap qoıǵan olar elden tartyp alynǵan mal men astyqty halyqqa qaıtartyp bergizdi. Biraq Qarqaralydan, Semeıden kelgen OGPÝ-dyń turaqty áskerı bólimderine tótep bere almaı, jeńiliske ushyraǵan kóterilisshilerdiń kópshiligi qaza tabady. Kóterilis basshysy Y. Kempirbaev jáne basqalary tutqynǵa alyndy. 1931 jyly kúzde Abyraly kóterilisine qatysqan 500-den astam adam jaýapqa tartyldy. Tek Kempirbaevtyń jasaǵynda bolǵandardan 274 adam sottalyp, 85 adam atyldy.
Tarıhqa taǵzym
Qoınaýynda áli talaı sherli shyndyq tunyp jatqan Aqsaı jeriniń keıingi urpaq úshin tarıhı mańyzy aıryqsha. О́ıtkeni, joǵaryda aıtylǵan sol kezdegi aýyldardyń barlyǵy derlik osy tóńirekke qonystanǵan eken.
«Aldyndaǵy azyn-aýlyq malynan ózge kúnkórisi joq jazyqsyz jurt onysynan aıyrylsa, qalaı qamsyz otyrsyn?! Azamattary amalsyzdan atqa qonǵan osynaý tegeýrindi qarsylyq el aýzynda «Qambar kóterilisi» degen atpen de aıtylyp, búgingi kúnge jetti. Degenmen, jurtyn saqtaý úshin jan alysyp, jan berisken sol alapat aıqas bolǵan tusqa eskertkish belgi ornatýdyń óte oryndy ekeni aıtpasa da túsinikti. Bul bir jaǵynan tarıhı taǵylymy zor is bolsa, ekinshi jaǵynan keńestik ozbyr saıasattyń qandaı bolǵanyn urpaq umytpas úshin kerek», deıdi osy óńirdiń týmasy, aqyn Sátjan Káripbaev.
Rasynda kópten beri aıtylyp júrgen bul babalar aldyndaǵy perzenttik boryshty oryndaýdyń oraıy endi kelgen tárizdi. «Qambar baba» qorynyń uıymdastyrýymen jáne el azamattarynyń at salysýymen Aqsaı bıiginiń laıyqtalǵan jerinde kóterilis qurbandaryna arnaıy jasalǵan eskertkish ornatyldy. Eskertkishtiń ashylýyna oraı Semeı, Abyraly óńirinen bólek Qarqaraly (Qaraǵandy oblysy), Ekibastuz (Pavlodar oblysy) Sozaq (Túrkistan oblysy) aýdandaryndaǵy atalas urpaqtary bir kisideı jınaldy. Túrkistannan kelgen Satýlla qajy Aqsaı qurbandarynyń rýhyna baǵyshtap, quran oqyp, taǵzym jasady.
Eskertkish lentasyn qııý rásimin «Qambar baba» qorynyń basshysy Jandos Qasymjanuly oryndap, jıylǵan qaýymǵa shynaıy tebirenisin jetkizdi. Alǵashqy lekte sóz alǵan osy qordyń belsendi múshesi, Abaı oblystyq máslıhatynyń depýtaty Marat Qurmanbaı bul istiń «Týǵan jerge taǵzym» bastamasymen júzege asqanyn jetkizdi.
«Qazaq «ótkendi eske almaı, bolashaqqa boljam jasaı almaısyń» dep beker aıtpaǵan. Búgingi aıtýly is-shara búgingi urpaq úshin tarıhı kún deýge bolady. Biz úshin atqa qonyp, janyn qurban etken babalarymyzdyń erligin árdaıym ulyqtaýǵa tıispiz. Keńestik ımperııanyń kereǵar saıasatynyń, áperbaqan uranshyldyǵynyń kesirinen aldyndaǵy malynan aıyrylyp, ashtyq qaýpi tóngen soń, bas kótermese bolmaıtynyn uǵynyp, atqa qonýyna týra keldi. Onyń qalaı bolǵandyǵyn túpkilikti anyqtaý nıetimen osydan biraz jyldar buryn tarıh ǵylymdarynyń doktory, belgili ǵalym Talas Omarbekovtiń zertteýin suraǵan edik. «Abyraly-Degeleń» qoǵamdyq qorynyń shaqyrýymen Qaınar aýylyna arnaıy kelip, 1931 jylǵy Abyraly kóterilisine qatysty baıandama jasady. Qaınardaǵy «Abyraly kóterilisi» memorıaldyq taqtasynyń ashylýynda jasaǵan sol baıandama 45 mınýtqa sozylsa da tyńdaǵan jurttyń deni kózderine jas alyp, tebirenip turǵanyna kýá boldyq. Bul árıne, aqtańdaqqa toly tarıhymyzdaǵy zobalań jyldardyń bir dáleli ekeni sózsiz. Al ózderińiz kórip turǵan osynaý eskertkish sol bir náýbetti kúnderde táýekelge barǵan Aqsaı kóterilisiniń qurbandaryna degen perzenttik paryzymyz bolyp sanalady. Tek endi el irgesiniń tynyshtyǵy men bereke, birliginiń saqtalýyna tilektespiz», dedi M. Qurmanbaı.
Budan keıin sóz alǵan Qudaıbergen Sovethanuly, Maqsan aqsaqal, Azamat Amantaıuly, Tileýǵazy Hasenuly, Maqsat Sovethanuly taǵy da basqa el azamattary sóz alyp, óz oılaryn ortaǵa saldy. Is-shara sońynda S. Káripbaev «Aqsaı sheri» tolǵanysyn oqyp, sol bir jylaǵan jyldardaǵy babalar erligin jyrmen sýrettep jetkizdi.
Aıtýly oqıǵa sońynda Qaınar aýylyndaǵy meshit hatymhanasynda arnaıy as berilip, 1931 jylǵy qurbandarynyń rýhyna quran baǵyshtalyp, as berildi.
Aqsaı bıigindegi eskertkish – ádiletsizdikke qarsy bas kótergen Abyraly azamattarynyń erligine qoıylǵan máńgilik belgi. Búginde bul oryn Abaı oblysyndaǵy kıeli mekenderdiń birine aınalýǵa tıis. О́ıtkeni, ol – jaýyzdyq pen zorlyqqa qarsy kórsetilgen qaısar rýhtyń sımvoly ekeni daýsyz.
Abaı oblysy
Abyraly