Qaı memleket úshin de óz táýelsizdigi óte qymbat. Egemendik – kóptegen ulttar men halyqtardyń máńgilik asqaq armany da, maqsaty da boldy. Egemendik úshin áli de kúresip jatqan halyqtar bar. Babalarymyz da “Egemen bolmaı el bolmas, etekten kesken jeń bolmas” dep, osynaý ulan-ǵaıyr dalany ıemdengen halqynyń táýelsiz el bolyp, ózgelermen terezesi teń, jeke memleket bolǵanyn armandap ótti. Halqymyzdyń baqytyna oraı elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaevtyń tereńnen zerdeleı biletin saıasatynyń, keleshekti boljaı biletin kóregendiginiń arqasynda 1991 jyly 16 jeltoqsanda Qazaqstan egemendikke qol jetkizdi. Bul aıtýǵa jeńil, atqarýǵa kelgende ǵasyrlyq salmaǵy bar is boldy.
Keshegi úlken derjavadan jeke otaý bolyp shyqqan elderge álem nazar tikti. “Qaıter eken?” dep apyl-tapyl basqan qadamyn qadaǵalap turdy. Osyndaı jaǵdaı jahandyq tarıhta talaı ret kezdesken. Ár túrli joldarmen azattyq alǵan memleketterdiń el bolyp eńse tiktep, órkenıet kóshine erip ketýi árqalaı bolǵan.
Sosıalıstik qoǵamnyń tar qursaýynan shyqqan, endi ǵana táýelsizdigin alǵan Qazaqstandy birden naryq ekonomıkasyna baǵyttaýda Nursultan Ábishuly tarıhı sheshim qabyldap, táýekelge bel býdy. Sondyqtan bizdiń eldiń Tuńǵysh Prezıdenti zor aýqymdy mindetterdi atqara bildi, tyńnan túren salǵandaı el damýyna dańǵyl jol ashty.
Osy tusta Odaq kezinde negizinen tabıǵı shıkizatty óndirýshi bolyp kelgen Qazaqstan sekildi elder óte qıyn jaǵdaıǵa tap boldy. О́ıtkeni, birtutas tehnıkany qurastyrmaıtyn, belgili bir bólshekterin jasaýǵa beıimdelgen zaýyttar birden toqtady. Bir-birine tyǵyz baılanysty júıede berekesizdik oryn aldy. Tipti kommýnıkasııalyq júıeler, elektr jelileri, gaz ben munaı qubyrlary, temir joldar bólshektenip qaldy. Elde jumyssyzdyq kóbeıdi. Áleýmettik salalarǵa qajetti qarjynyń tapshylyǵy baıqaldy.
Jańa kezeńge kóshý úshin Qazaqstanda barlyq salada reforma jasaý qajet boldy. 1980 jyldardyń aıaǵynda KSRO kóleminde úlken bedelge ıe bolǵan Nursultan Nazarbaev Qazaq elin tezirek dańǵyl jolǵa salý maqsatynda álemdik tájirıbelerdi zerdelep, ony óz respýblıkamyzdyń tabıǵaty men halqynyń turmys-tirshiligine sáıkes kele me, joq pa dep saraptaýdan ótkizdi. Mine, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti sol tusta eski júıemen júre bersek, biraz ýaqyt jaqsy turǵandaı áserde bolsaq ta, keıin orny tolmas qatelikterge urynatynymyzdy kóregendilikpen baıqaı bildi. Sondyqtan Elbasy saıası-ekonomıkalyq, quqyqtyq jáne áleýmettik salada jańa reforma júrgizip, jas memlekettiń bolashaǵyn aıqyndap alýdy birden bastap ketti.
1991 jyly elimizde jekeshelendirý úderisi bastaldy. Jekeshelendirý – ekonomıkany kúrdelendirýdiń sońǵy maqsaty emes, ol jańa ekonomıkalyq júıege kóshkende bolatyn menshik qatynastaryn ózgertý tásili.
1990-jyldardyń basynda Kókshetaý oblysyn basqaryp júrgenimde Elbasy ózine shaqyryp, maǵan Memlekettik jekeshelendirý komıtetin basqarý mindeti júkteletinin aıtty. “Jekeshelendirý – tarıhı másele. Sondyqtan buǵan jetekshilik etý – óte jaýapty qyzmet”, – dedi Prezıdent.
Odan ári Elbasy óz oılaryn ortaǵa saldy. “Barlyq josparlardy, baǵdarlamalardy jasaýǵa bolady. Eń basty másele – adamdardyń psıhologııasyn ózgertý. Halyqtyń oılaý júıesi 70 jyldan astam ýaqyt boıy basqasha baǵytta qalyptasyp qaldy. Jekemenshik degendi bilmeıtin urpaqtyń ókilderi ómir súrip jatyr. Sondyqtan bul óte kúrdeli másele”, – dedi Nursultan Ábishuly.
Qazaqstandaǵy jekeshelendirý baǵdarlamasy 1991 jyly qabyldanǵan bolatyn. Sol jyly qabyldanǵan jekeshelendirý týraly zańda eńbek ujymdarynyń mekemelerdi birtindep satyp alýy, aýksıon jáne tender arqyly satylýy qarastyryldy.
Jekeshelendirýdiń alǵashqy jyldary naǵyz qaıshylyqqa toly kezeń boldy. Sol ýaqyttaǵy ekonomıkalyq jaǵdaıǵa tán qıynshylyqtar – kásiporyndardyń óz jumysyn toqtatýy, tólemderdiń tólenbeýi, dúken sóreleriniń bosaýy, ınflıasııanyń bastalýy oryn aldy. Bul rette, kóp deńgeıli naryqtyq ekonomıkanyń negizin quraıtyn úderisti jedel bastaý qajet boldy.
Osy daǵdarys kezeńinde qoǵamdyq progresti damytý úshin el Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń jeke batyldyǵy, saıası danalyǵy, qaıtpas jigeri respýblıkamyzda memleket ıeliginen alý men jekeshelendirýdiń josparly, kezeń-kezeńdi úderisin bastaýǵa múmkindik berdi.
1991 jyldan bastap memlekettik múlikti basqarý tıimdiligin qamtamasyz etý úshin respýblıkadaǵy memlekettik menshikti qaıta qurýdyń quqyqtyq negizderin, erejesi men resimderin anyqtaıtyn birqatar zańnamalyq aktiler qabyldandy. Osy qujattardy iske asyrý maqsatynda memlekettik menshikti memleket ıeliginen alý men jekeshelendirý baǵdarlamasy bekitildi.
Jekeshelendirý úderisi tikeleı el Prezıdentiniń qadaǵalaýynda boldy. Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń birinshi orynbasary – Memlekettik múlik jónindegi memlekettik komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan kezimde semınarlar men keńester uıymdastyrylyp, sondaı mańyzdy forýmdardyń barlyǵyn Prezıdentimizdiń ózi basqaryp, jekeshelendirýdiń ózekti máselelerin túsindirip, aldymyzǵa san túrli talaptar qoıyp, tapsyrmalar berdi.
Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy salasynyń naryqtyq qatynastarǵa kóshýi óte qıyn júrgen úderis edi. Odan basqa tańdaıtyn jol da bolmady. Memleketten sýbsıdııa alyp kelgen, taza paıdasy arqyly óz shyǵyndaryn aqtaı almaıtyn sharýashylyqtardy naryq ekonomıkasy kezinde ustap turýdyń eshqandaı tıimdiligi joq ekendigi barshaǵa aıan. Ujymshar men keńsharlardy saqtap qalýdy ári qaraı jalǵastyra bersek, el de, óz úlesin almaǵan halyq ta múldem kedeılene túser edi. Sondyqtan áýeli jekeshelendirip, odan keıin usaq sharýashylyqtardy jańa turǵyda irilendirý mindeti turdy.
Qıyndyqtar óte kóp boldy. Onyń qandaı qajyr-qaırattyń arqasynda júzege asqanyn bilmeıtin adamdar ár túrli pikirler aıtady. Elbasy bul úderistiń bárin kóp oılanyp baryp jasady. Mysaly, aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etip júrgen adamdarǵa jer ýchaskesi men múliktiń paıy berildi. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin kásiporyndardyń 51 paıyzyna agrarlyq salada isteıtin azamattar ıe boldy.
Sol tustaǵy qoǵamdaǵy jaǵdaı týraly bile túskimiz kelse, Elbasynyń “Qazaqstan joly” kitabynan: “Jeke menshik qoǵamdaǵy saıası turaqtylyqtyń irgetasy boldy jáne áli de bola bermek. Jer reformasy naryqtyq ınstıtýttardyń damýy men nyǵaıýyna baǵyttalǵan. Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerge jeke menshikti engizýge qarsy bolǵandardyń boljamdary, jerdi “latıfýndıster” jappaı satyp alyp qoıady degen sáýegeılikteri aqtalmady” degen oılaryn oqýǵa bolady.
1993-1995 jyldary, tutastaı alǵanda, 1490 memlekettik aýyl sharýashylyǵy kásiporyndary jekeshelendirilgen. Shartty jer úlesteri men múliktik jarnalar ıeleriniń erikti túrde birigýi arqyly azamattarymyz zańdy tulǵa quqyǵyna ıe bolyp, shaǵyn kásiporyndardy, óndiristik kooperatıvterdi, sharýa qojalyqtaryn basqarý múmkindigine qol jetkizdi. Bul sharalar aýyl sharýashylyǵy uıymdary músheleriniń jerde sharýashylyq júrgizýdi erikti túrde erkin tańdaı alýyna jaǵdaı jasady.
Tıimdi sharýashylyqty qalyptastyrýdyń úlgisi retinde Elbasy mynadaı mysaldy alǵa tartty. Aıtalyq, AQSh-ta bir fermer jylyna 38 myń dollar ónim óndiredi eken. Bul kórsetkish Avstralııada – 22 myń AQSh dollaryna, Kanadada 17 myń AQSh dollaryna teń kórinedi. Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵynyń bir qyzmetkerine ázirge jylyna 900 AQSh dollarynan keledi. Sondyqtan memlekettiń taıaý aradaǵy negizgi maqsaty – memlekettiń eshqandaı tikeleı aralasýynsyz, eńbek ónimdiligi joǵary jáne básekege qabiletti jeke menshik agroónerkásibiniń qyzmet isteýi úshin qolaıly jaǵdaılardy qalyptastyrý. О́ıtkeni, Elbasy N.Á.Nazarbaev atap kórsetkenindeı, agroónerkásip salasyn damytý arqyly da “memleketimiz álem tanyǵan, aldyńǵy qatarly elder qataryna qosylýy tıis”.
1994 jyly 6 shilde kúni Almaty qalasynda Joǵarǵy Keńestiń depýtattary Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń batyl sheshiminiń kýási boldy. Ol sheshim astanany Alataý baýraıynan Saryarqa tórine kóshirý ıdeıasy edi.
Al 1997 jyldyń 20 qazanynda “Aqmola qalasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy etip jarııalaý týraly” Elbasynyń tarıhı Jarlyǵy shyqty. Onda 1997 jyldyń 10 jeltoqsanynan bastap Aqmola Qazaqstannyń astanasy bolatyny, al astananyń resmı tusaýkeseri 1998 jyldyń 10 maýsymynda ótkiziletini jazyldy.
El kindigin aýystyrýdyń saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı mazmuny asa mańyzdy boldy. Toǵyz joldyń torabyndaǵy Aqmola Qazaq eliniń sonaý ǵasyrlar boıy burynǵy handary tý tikken jer.
Prezıdentimiz Aqmola qalasyna muqııat saralap-taldaýdan soń, astanalarǵa qoıylar 32 túrli talap turǵysynan paıymdap-zerdeleýden keıin ǵana toqtaǵan. Táýelsizdik alǵan tusta elimiz jańa qoǵamdyq qurylymǵa aýysyp, naryq ekonomıkasyna negizdelgen bolsa, astanany kóshirý Elbasynyń taǵy bir mańyzdy qadamy edi. Osyndaı úsh tarıhı jáne kúrdeli máseleniń basyn biriktire otyryp, nátıjeli oryndap shyǵý – buryn-sońdy eshbir elde bolmaǵan bastama.
Árbir isker basshynyń basty qasıetiniń biri atqarylýǵa tıisti jumysty ret-retimen, júıe-júıesimen bólip, jaýapty adamdarǵa júkteı bilýinde jáne onyń oryndalýyn talap etýinde. Mine, osyndaı sheber uıymdastyrýshylyqty el Prezıdenti astanany kóshirý kezeńinde de iske asyrdy. Memlekettik komıssııaǵa mınıstrlikter men vedomstvolardyń qalaı kóshetinin, qaı ǵımaratqa ornalasatynyn, ony daıyndaý máselelerin júktedi. Al jergilikti basqarý organdaryna ózderine mindettelgen negizgi jumystarynan bólek, qalanyń ınfraqurylymdyq jaǵdaıyn jaqsartý máselelerin tapsyrdy. Sonyń arqasynda jańa elordamyzǵa kóshý úderisi álemdik tarıhı oqıǵalarmen salystyrǵanda óte jedel ári nátıjeli oryndaldy.
Astananyń meniń ómirimde alatyn orny zor. 1997 jyly 3 shilde kúni meni Prezıdent oblysqa ákim etip taǵaıyndady. Sol kúrdeli kezeńde el Prezıdentiniń senimi maǵan úlken jaýapkershilik júktedi.
Eń aldymen jazda sý, qysta jylý jetpeıtin Esildiń jaǵasyndaǵy qalanyń jylý júıesin qolǵa aldyq. Ekinshiden, 13 jyl boıy kúrdeli jóndeý kórmegen jylý ortalyǵyn qalypqa keltirdik. Kóshelerdi jóndedik, ǵımarattardy abattandyrdyq. Úlken ushaqtardy qabyldaý úshin áýejaıdy jóndeýge kiristik. Jigitter kóp jumys istedi, qaýyrttyǵyn aıtaıyn, saǵat qana emes, mınót sanap otyrdyq! 10 qazan kúni tańsáride bárin bitirdik, sol kúni Aqmola áýejaıyna Prezıdenttiń úlken ushaǵy kelip qondy.
Aqmola jazyq dalada ornalasqandyqtan, qalanyń mańaıy túgili, óz ishinde aǵash az edi. Búgingi jaıqalǵan jasyl jelek pen ádemi gúlderdiń negizi sol jyldary qalandy. Prezıdent tapsyrmasymen Aqmolanyń ishine de, qalanyń syrtqy aýmaǵyna da jappaı aǵashtar otyrǵyzyldy.
Oblysqa basshy bolyp kelgendegi alǵashqy oılarymnyń biri aýdandar men kóshelerdiń ataýyn ózgertý boldy. “Erteń astana bolǵanda, alǵash kórgen adam sol kezdegi ataýlarymen tursa, bul qaı eldiń astanasy?” – dep oılamaı ma. Sol kezde Elbasy bizge múmkindiginshe adamdardyń emes, eldi mekenderdiń baıaǵy eski ataýlaryn qaıta berýimizdi tapsyrǵan bolatyn. Alaıda halqymyzdyń tarıhynda erekshe orny bar babalarymyz da umyt qalmasyn degen eskertý de jasalǵan bolatyn. Atap aıtqanda, Balkashın – Sandyqtaý, Makınka – Bulandy, Alekseevka – Aqkól, Krasnoznamenka – Egindikól, Vıshnevka – Arshaly bolyp tarıhı ataýlary qaıtarylyp, egemen Qazaqstannyń jańa jylnamasyna endi.
Aqmola qalasynyń Qaraǵandy tas jolyna jalǵasatyn Stýdencheskıı kóshesi – Abylaı han dańǵyly, Selınnıkter kóshesi Respýblıka dańǵyly bolyp ózgerdi. Karl Marks kóshesi – Kenesary, Revolıýsıonnaıa – Sáken Seıfýllın, Oktıabrskaıa – Muhtar Áýezov, Lenın kóshesi Abaı dańǵyly ataldy. Basqa da 30-ǵa jýyq ataýlar ózgertildi. Bul bastamany jergilikti turǵyndar qýana qabyl aldy. Qazaq jáne orys tilinde shyǵatyn gazetter, qaladaǵy telearnalar jańa ataýǵa ıe bolǵan kósheler kimniń esimine berilgendigi jóninde arnaıy maǵlumattar taratty.
Elbasynyń tańdaý kóregendiginiń jemisti nátıjeleriniń biri bolǵan, qurylysy qarqyn alyp, kúnnen-kúnge qulpyra túsken Astana qalasy – qazir sán-saltanaty kelisken, ózge elder sanasatyn, álem nazaryndaǵy kórikti shahar. Eýrazııanyń kindik tusynda qonys tepken, Elbasynyń eýrazııalyq ıdeıasy ómirsheńdiginiń jarqyn kórinisi de osy Astana.
Prezıdentimiz Astananyń bas arhıtektory da bola bildi. Ol Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń, Otan-Ana monýmentiniń, Báıterektiń jáne de basqa ǵajap ǵımarattardyń jobalyq nusqasyn ózi syzdy.
1998 jyly jańa elordanyń ataýy Astana bolyp ózgertildi. Sol jyly IýNESKO-nyń sheshimi boıynsha Astana qalasyna “Beıbitshilik qalasy” joǵary ataǵy berilip, medalmen marapattaldy. Búgingi tańda Otanymyzdyń júregi, táýelsizdigimizdiń tiregi, jerimizdiń kindigi – Astana Qazaqstannyń jańa beınesi, jarqyn kelbeti, táýelsizdik besigine aınaldy. Eń bastysy – elimizdiń ekonomıkalyq, áleýmettik-mádenı jańa ortalyǵy, kóshbasshy qalasy bolyp otyr. Bul halqymyzdyń aýyzbirligin áıgilegen, tatý-tátti turmysyn kórsete bilgen, sol bir asyl qasıetin álem tanyǵan astana bolyp keledi.
Álem jurtshylyǵy qazir Qazaqstan dese – Astanany, Astana dese – Qazaqstandy aıtatyn boldy. Sheteldik basylymdar Qazaqstan men onyń Elbasynyń ustanymyn “Astana bylaı dep otyr” dep málimdeıtinin kún saıyn kórip júrmiz.
Elimizdiń keleshegi Astanaǵa baılanysty. Astananyń arhıtektýrasy, ondaǵy jasalyp jatqan jumystardyń legi, jınaqtalyp jatqan tájirıbe, bilim, ǵylym, jańa tehnologııalar elge úlgi elordanyń jańarý úlgisi oblystarda, qalalarda qaıtalanyp jatyr. Olar Astanaǵa qarap boı túzeýde. Astana táýelsiz Qazaqstanǵa rýhanı kelisim men ultaralyq baılanys ortalyǵy retinde moıyndaldy. Astananyń boı kóterýi ómirimizge jańa serpin berdi.
Qandaı memlekettiń de qarjy, bank jáne bıýdjet júıesin retke keltirip almaı, el ekonomıkasy turaqty damý jolyna túspeıtini anyq. Osy oraıda Qazaqstandaǵy ulttyq qarjy júıesiniń reformalanýy men onyń damý evolıýsııasyn shartty túrde eki kezeńge bólýge bolady.
Birinshi kezeń – 1991 jyldan 1997 jylǵa deıingi merzimdi qamtıdy. Bul jyldary bizdiń aldymyzda ekonomıkany yryqtandyrý jáne makroekonomıkalyq turaqtanýǵa jetý máseleleri turdy.
Ekinshi kezeń – Qazaqstannyń qarjy júıesiniń turaqtanýdan keıin nyǵaıyp, odan ári qarqyndy damýy 1998 jyldan bastaldy.
Bul kezeń týraly Elbasy “Qazaqstan joly” kitabynda: “Ashyq naryqtyq qatynastardy qurý bizden ekonomıkanyń negizderin túbegeıli ózgeristerge aparatyn qadamdar jasaýdy talap etti. Naryqqa barar joldaǵy osy qadamǵa biz taýar tapshylyǵy men ósip otyrǵan gıperınflıasııa jaǵdaıynda bardyq. Yryqtandyrýdy iske asyrýdyń bastalýymen birge ár túrli qarjy uıymdarynyń jyldam ósýi bastaldy”, – dep jazdy.
Degenmen, jetildirýdiń shegi joq ekeni jáne belgili qaǵıda. Álemdik qarjy daǵdarysy kezinde birqatar bankterdiń “eseńgirep” qalǵany jasyryn emes. Qarjy júıesiniń áli de bolsa qorǵaný jaǵyn nyǵaıta túsý kerek ekeni anyq baıqaldy. Sondyqtan bank kapıtalyn saqtaýda qandaı jaǵdaıǵa da tótep bere alatyndaı negiz qalyptasýy qajet. Bıylǵy Joldaýynda Memleket basshysy N.Nazarbaev qarjy júıesin jetildirý jaǵyn basa aıtty.
Jas elimizdi álemdik qarjy daǵdarysynyń aýyr soqqysynan Ulttyq qorymyz saqtap qaldy. Bastapqyda Elbasy bastama kóterip, Ulttyq qor qurý týraly sheshim qabyldanǵanda qoǵamda qarsy pikirler de az aıtylǵan joq bolatyn. Ulttyq qorǵa jiberiletin qarajatty halyqqa, ár adamǵa 16 myń teńgeden bólip berý kerek degen usynystar da aıtylǵan.
Memleket basshysy Ulttyq qor qurý týraly sheshim qabyldaý úderisinde álemdegi qoldanystaǵy barlyq munaı qorlarynyń tájirıbelerin zerttep shyqqanyn málim etti.
El túgili, ár otbasy erteńgi kúni úshin qor jınaıtyny belgili. Sondyqtan tańmen tapqanyńdy keshke azyq etýmen alysqa barmaıtynyń anyq. Keleshegin oılaǵan memleket halyqtyń turmysyn da jaqsartady, oıda joqta bolatyn apattardan eldi aman alyp qalý úshin qarjylyq qory turýy kerek. Qarjy daǵdarysy kelgende Elbasynyń bastamasymen shuǵyl is-sharalar júzege asyryldy, Úkimetke naqty tapsyrmalar berildi. Parlament daǵdarystyń aldyn alýǵa qajetti zańdardy jedel qabyldady.
“Jumyla kótergen júk jeńil” degendeı, bul qıyndyqtan da halyq bolyp birigýdiń arqasynda aman shyǵyp kele jatqanymyz anyq. Osy tusta el ekonomıkasyn turaqty saqtap qalý úshin qomaqty qarjy bólgen Ulttyq qor da óziniń ómirsheńdigin dáleldep berdi.
Qaı eldiń de jeke-dara ómir súrmeıtini belgili. Qazaqstan da álemniń kóptegen elderimen yntymaqtastyq baılanys ornatty. Sonyń ishinde Amerıka, Reseı, Qytaı sııaqty alyp memlekettermen, basqa da alys-jaqyn eldermen tyǵyz qarym-qatynas jasap keledi.
Alyp elderdiń biri – Qytaı. О́zim 2001-2007 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolǵan kezimde qos memlekettiń yntymaqtastyq jáne ekonomıkalyq baılanysy qalaı damyǵanyn kózben kórdim. Jalpy, Qytaı – syrtqy saıasat máselesine óte saqtyqpen, asa talǵampazdyqpen qaraıtyn el. Onyń tájirıbesi birneshe ǵasyrlardan beri qalyptasqan. Birinshiden, Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy memlekettik shekara máselesi sheshildi. Sondaı-aq transshekaralyq ózender máselesi de oń sheshimin taýyp, kelisim-shart jasaldy. Osy tusta aıta ketý kerek, Qytaı Qazaqstannan basqa birde-bir elmen transshekaralyq ózender týraly kelisim-shartqa qol qoıǵan joq. Sol sekildi eki el dostyq qarym-qatynas týraly kelisim-shartqa qol qoıdy. Mundaı kelisimdi budan buryn tek Keńes Odaǵynyń zańdy jalǵasy retinde Reseımen jasasqan eken. Sóıtip, Qytaı elimen strategııalyq áriptestik baılanys ornatyldy. Qazaqstan men Qytaı memleketteri arasyndaǵy qarym-qatynas týraly baǵdarlama jasalyp, qol qoıyldy. Bul Qytaı tarıhynda birinshi ret bolǵan oqıǵa. Odan keıin ekonomıkalyq áriptestik jaıly baǵdarlama jalǵasyn tapty. Bizden keıin Reseımen, Amerıka Qurama Shtattarymen, taǵy bir-eki elmen QHR osy tárizdes qujattarǵa qol qoıdy.
Qazaqstan men Qytaıdyń yntymaqtastyq jónindegi komıteti quryldy. Onyń quramynda 12 úkimetaralyq komıssııa bar. Bul da buryn bolmaǵan jáıt edi.
Qytaıdyń hattamasy óte qatań tártippen júrgiziledi. Ol dástúrdi basshylary buzbaıdy. Alaıda, 2005 jyly bizdiń Elbasymyz memlekettik saparmen barǵan kezde óz dástúrlerin ózgertkenine kýá boldym. Qytaı basshysy Hý Szıntao Qazaqstan Prezıdentin dostyq as berý rásimine shaqyrdy. Mundaı joǵary laýazymdy mártebeli qonaqtarǵa kórsetiletin qurmetke tek D.Býsh pen V.Pýtın ǵana ıe bolǵan.
Osynyń barlyǵy Nursultan Ábishulynyń álemdik deńgeıdegi abyroıy, Memleket basshysy retindegi róli. Qytaı eli basshylarynyń Qazaq eli Prezıdentine degen iltıpaty, erekshe qurmeti arqasynda joǵaryda aıtylǵan jan-jaqty yntymaqtastyq kelisimderge qol jetkizildi.
Ústimizdegi jyly kórshi Qyrǵyz elinde bolǵan sáýir dúrbeleńi álem nazaryn aýdarǵan oqıǵa boldy. Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Is basyndaǵy tóraǵasynyń arnaıy ókili retinde baryp, jaǵdaıdy óz kózimmen kórdim. Saıası kúshterdiń shıelenisi basylmaı, birtutas Qyrǵyzstan úlken qaqtyǵystar bastalýynyń az-aq aldynda turdy. Álemge áıgili tulǵa retinde Nursultan Nazarbaev AQSh Prezıdenti Barak Obamamen, Reseı Prezıdenti Dmıtrıı Medvedevpen kelisip, Qyrǵyzstandaǵy kúrdeli jaǵdaıdyń oń sheshilýi úshin atsalysty.
Sóıtip Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń aralasýynyń arqasynda Qyrǵyz eli azamat soǵysynyń bastalyp ketýinen aman qaldy. Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha Qazaqstan Qyrǵyz eline birinshi bolyp gýmanıtarlyq jáne materıaldyq kómek berdi. Iаǵnı, janar-jaǵar maı, kóktemgi egiske qajetti tuqym berý máseleleri jedel sheshildi. Al ári qaraı baýyrlas eldiń taǵdyry búginderi bılik basyna kelgen jańa basshylar men qaıtsek el bolamyz dep es jınaýǵa umtylar týysqan halyqtyń ózderine baılanysty bolmaq.
Qazirgi álemniń damý qarqyny qoǵamdyq úderisterdiń kelbeti men mánin shapshań ózgertýde. 2010 jyl Qazaqstan úshin asa jaýapty isterdiń atqarylýymen erekshelenip otyr. Elimiz Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etip, álemdik mańyzy zor máselelerdiń joǵary deńgeıde sheshilýine atsalysýda. Bul mıssııa Qazaq eliniń aıbyny men abyroıyn asyra tústi.
Osy bir mańyzdy mıssııany atqarýda elimizdiń álemdik qaýymdastyq aldyndaǵy bedelin arttyrý úshin kóptegen is-sharalar júzege asyrylyp jatyr. Qazir álem nazary – Qazaqstanda! El bedeline nuqsan keltiretin qandaıda bir áreketke jol bermeý – árbir azamattyń paryzy.
Qazaqstan óz aldyna ekonomıkalyq, áleýmettik damýdyń jańa kezeńine aıaq basý maqsatyn qoıyp otyr. El birligi men Elbasynyń júrgizip otyrǵan kóregendik saıasatynyń arqasynda aldaǵy kezeńde de úlken jetistikterge qol jetkizerimiz anyq.
Qazaqstan memleketi men halqymyz úshin qajyrly qyzmet atqaryp júrgen, álemdik qaýipsizdik úshin izgi bastamalar kótergen, bedeldi alpaýyt elderdiń ustanymyna oń yqpal etken iri saıası tulǵamyz bar. Ol – sarabdal saıasatty ustanǵan kóregen kóshbasshy, Qazaq elin dúnıe júzine tanytqan Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev.
Jánibek KÁRIBJANOV, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary.
____________________________________
MÁŃGILIKKE TURǴYZYLǴAN KО́PIRSIŃ
О́lkeme baq, bereke, yrys toldy,
Jatsynǵan joq eshqashan jumys qoldy.
Qazaq degen halyqtyń baqyty úshin,
Qazaq bolyp týǵanyń durys boldy.
Qanat jazdy qııada eliń erkin,
О́rsheletti, órletti kóńil órtin.
Atalaryń at minip toıǵa bardy,
Alshysynan kıip ap qońyr bórkin.
Keshe tikken alma aǵash kóktep qaldy,
Esirkeıdi esken jel eptep taldy.
Jibek kóılek kıip ap ájeleriń,
Nemeresin jetektep mektep bardy.
Baqyt taýyp úı bolǵan inileriń,
Qanattaryn jaıady bilip órin.
Atym shapsa alysqa báıge tilep,
Jan baýyrym, ózińsiń júginerim.
О́negeńdi tyńdaımyn jeke qalyp,
Júrgem joq uly jolda beker aryp.
Maǵan aıtqan bir aýyz jyly sóziń,
Meni alys juldyzdarǵa ketedi alyp.
* * *
Qansha meni maqtama dep zar qyldyń,
Biraq tilin alý kerek taǵdyrdyń.
Tiri júrgen pendesine tirliktiń,
О́zi shaqtap bereri bar ár kúnniń.
Kimdi maqtaý kerek seni maqtamaı,
Tas tóbeńnen ushyp ótti baq talaı.
Túsinýge seniń uly janyńdy
Baýyrlardyń olqy soǵyp jatqany-aı.
Qanaty bar qazaqtarmen teńestim,
Keleshekti kelelimen keńestim.
Aıdy áper dep, kúndi áper dep qınaıtyn
Aqymaqtardyń aýylynan emespin.
Barsha halyq – týysqanyń, san baýyr,
Basyp ótip kele jatsyń joldy aýyr.
Kóńilińdeı kóterildi qalalar,
Qýanyshqa seni ósirgen toldy aýyl.
Búgin taǵy elińdi oılap otyrsyń,
Qaýlap óser egindi oılap otyrsyń.
Ǵasyrlardyń aralaryn jalǵaıtyn
Máńgilikke turǵyzylǵan kópirsiń.
О́tti ótkender bir ózińnen ot alar,
Sendi saǵan ájeler men atalar.
Uly jolsyń óziń týǵan elińdi
Erteńine adastyrmaı aparar.
Alǵa zýla, arǵymaǵyń arqyrap
Arystanǵa bitken sende bar qýat.
Elbasym meniń, baqyt degen ózińsiń
Kele jatqan aq mańdaıy jarqyrap.
* * *
Aq bulttardy aıalap, erke kúndi,
Mıllıondardy sońyna erte bildi.
“Qazaq jetsin baqytqa” deıtin kisi,
Adamdyqtyń atyna erte mindi.
Sezimtalym, sergegim, serme qanat,
Shyqsań kókke janyńdy terbedi alap.
Kómektesken qazaqqa qadirlimdi
Men erekshe súıemin erge balap.
Tosty baqyt qashannan kúnge betin,
Ádetimiz jeńgenge gúl beretin.
Elin nurǵa bólegen Nurekemniń
Kúnde kórgim keledi nur kelbetin.
Aman júrsin sol batyr elin bastap,
Ol barynda jerim baq, erim de asqaq.
Jarqyraǵan shyńdarǵa bet túzeımiz,
Jyljyp jatqan jyldardy keıin tastap.
Tumanbaı MOLDAǴALIEV, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.