Semeı kitaphanasy – ult arystarynyń amanaty

Otyz jyldan astam ýaqyt boıy eldik túzilimi joıylyp, záýlim ǵımarattary, saltanat saraılary – saýda ortalyǵyna, aspuzyl men qu­marhanaǵa, ultynyń taǵdyry men tarıhy­nyń uıytqysy bolǵan sana quty – kitap­hanalar men tarıhı úıler, mysaly, Semeıdiń «Semeı» atty bas qonaqúıi – «Semı­palatınsk» dep ózgertilip, ózgeleri kól­deneń kópesterdiń keńsesi men syraha­nasyna, ar-ojdan, rýh nysanasy bolǵan, Alashtyń táýelsizdigi jarııalanyp, aq týy jelbiregen qasıetti Alash keńsesi – monastrge aınalǵan kıeli uıanyń, sondaı-aq baǵzy zamannan bastap «aqtaban shubyryndynyń» taby qal­ǵan jerlerdegi úıindi tastardyń jermen-jeksen bolyp, kúltóbe qurly belgisi qalmaǵan «sormańdaı Semeıdiń» (halyqtyń qoıǵan ataýy) jáne eńsesi basylyp, telimge túsken Altaı, Tarbaǵataı, Shyńǵys taýlarynyń taǵdyry – meniń de janymdy janushyrta qınaıdy.

Osynshama tolqyndy, tegeý­rindi máselelerdiń ishinen ultymyzdyń ar-ojdany, aqyl-oıy, rýh qormaly Abaıdyń taǵdyry men tanymyna, qazaq ultynyń rýhanı oı besigine qatysty bir máselege toqtalǵym keledi. Biz Abaıdyń ómiri men tanym izin óshiretin eń talmaýytty masqaraǵa jol berdik.

Ol masqaranyń mánisi mynada. Týra 1997 jyly, kezinde Abaı «dúnıe men ǵylym esigin ashqan», Á.Bókeıhan, A.Baı­tur­­­synuly, M.Dýlatuly, Shákárim Qudaı­­berdiuly, R.Marsekov, H.Ǵabba­sov, M.Ju­ma­­baev, S.Toraıǵyrov, S.Dónen­taev, J.Aı­ma­ýytuly, Q.Sátbaev, M.Áýezov, Á.Mar­ǵulan, Sh.Aımanov, taǵy da basqa ult zııa­ly­lary men muqym semeılik shákirt­­ter bilimge sýsyndaǵan Semeıdegi N.V.Go­gol atyndaǵy kitaphana ǵımaraty salyn­dy taǵ­dyrǵa ushyrap, satylyp ketti. Dem­­de­riniń lebi qalǵan sóreler men kóz nury­ tamǵan kitaptar qoqys bólmege qat­t­alyp, dymqyl shalyp, zaman dertine ushy­rady. Onyń ústine oblys tarap, Semeıdiń sha­ńy­raǵy ortasyna (týra maǵynasynda) tústi.

Ádepsizderdiń eldiń, Abaı eliniń, Semeı óńiriniń atynan sóz aıtýǵa quqy joq. Mine, solar qasıetti kitaphana ǵıma­ratyn, sol arqyly búkil qazaq rýhy uıala­­ǵan uıany da satyp jiberdi. Burynǵy Semeı­diń súlderi ǵana qaldy. Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıynda IýNESKO minbe­sinen aıtylǵan madaq pen mara­pat, qazaqtyń ar-namysy, ojdany, tarıhı jady suqsyr nıettiń jemtigine aınal­dy. Qazirgi Máńgilik el kóshesindegi 22-úıdegi kitaphanany izdegen jurt, qazaq rýha­nııa­tynyń qormaly bolǵan ǵıma­rat­tyń ornyn sıpap, Abaıdy eske túsi­retin oryn tappaı, máńgirip qaldy. Al Abaı­dyń ómir tarıhy men tanym tarıhyn kitap­hanasyz qaldyrý aqynnyń ókpe-baýyryn qolqasymen qosa sýyryp alǵan­men birdeı.

 * * *

Eger qala tarıhyna úńilsek, XIX ǵa­syrdyń ekinshi jartysynda Semeı sha­hary qazaq dalasyndaǵy rýhanı ordaǵa aı­naldy. Abaı ómir súrgen 1845–1904 jyl­d­ar men Mıhaelıs jer aýdarylyp kel­­gen 1869 jyl­dar aralyǵynda Semeıde 1883 jyly Sanaq komıteti úıinde ashylǵan jal­­ǵyz kitaphana bolǵan. Bas kitaphanashy – bel­gili ólketanýshy, etnograf, pýblısıst N.Iа.Konshın edi. Bul kitaphana – hakim Abaıdyń dúnıetanymyn keńeıtip, álem­dik ádebıetpen tabysýyna sebepker boldy.

 Tabıǵatyndaǵy ár nársege qulshyna kirisetin, bir berilse, qulaı beriletin minezimen Abaı basqa bir álemge qumar­lana umtylady. Bar yqylasy bilimge aýady. Medresedegi Shyǵys klassıkteri men oıshyldarynyń, din ǵulamalarynyń ilimine sýsyny qanǵan soń, qalalyq kitap­hanaǵa kóńili aýyp, onyń turaqty oqyr­many bolady. Bul tuńǵıyq jol ony Nurkeniń oqyǵan qyzynyń názik súr­leýimen qıystyrady. Sóıtip, 1879 jyl­dyń qysy, 1880 jyldyń kóktemin qala­da ótkizedi. Bolystyq Ysqaqqa kóshken soń, el isinen de sýyna bastaıdy. Qaladaǵy maz­mun­dy kúnderinen jubanysh tapqan Abaı, arpa­lyspen ótken jyldaryna ókinip:

О́kinishti bar ómir ketken ótip,

О́tkizdik bir nársege bolmaı jetik.

Oıshyldyń men de sandy birimin dep,

Talap, oısyz, maqtandy qaldym kútip, – degen oıǵa keledi.

Sondaı sátti, suranysty kúnderi kitap­ha­naǵa kelip, Tolstoıdyń bir kitabyn su­raı­dy. Qyr qazaǵynyń tilegine tańǵalǵan aq kire bastaǵan qaba saqaldy orys azamaty: «Tolstoıdyń kitaby sizge nege kerek?» dep tańdana suraıdy. Abaı Tolstoı men sol jyldary orys qoǵamynda úlken pikir ańysyn týdyrǵan «tolstoıshyldyq aǵym» týraly bilgisi kelgenin aıtady. «Sodan ekeýi kitaphanadan birge shyǵyp uzaq áńgimelesedi. Artynan jaqyn tanys, syılas, tatý adamdardyń haline jetedi» (M.Áýezov).

Bul adam Abaıǵa: «Meniń dúnıege kózimdi ashqan – Mıhae­lıs» degizetin Peterbýrg ýnıver­sıtetiniń jaratylystaný fakýl­tetiniń stýdenti, patshaǵa qarsy qozǵalysqa qatysqany úshin Semeıge jer aýdarylyp kelgen Mıhaelıs edi.

«Mıhaelıstiń aıtýy boıynsha Abaı kitap oqýdy tártipti retke keltirip: kórkem ádebıet, syn, falsafa, tarıh, tabıǵat ǵylymdary, áleýmettik áde­bıetter dep júıelep, belgili bir maqsatpen iriktep oqıtyn bolady. Zııalylardyń arasyndaǵy tanystar men pikirlesteri de kóbeıip, Gross, Dolgopolov sııaqty ǵalymdarmen etene aralasyp, «jańa bir dúnıeniń kókjıegi ashylady. Pýshkın, Lermontov, Nekrasov, Tolstoı, Týrgenev, Saltykov-Shedrın, Dostoevskıı, Belınskıı, Dobrlıýbov, Pısarev, Chernyshevskııdiń shyǵarmalaryn tańdap, taldap oqyp, pikir alysatyn deńgeıge kóteriledi. Gete men Baıronǵa, Mıskevıchke nazar salady. Jazda qyrǵa shyqqanda solardyń kitaptaryn ala ketedi. Sol 1880–1881 jyldardyń mól­sherinde Lermontovtyń «Keń jaılaý – jasyl besik jas balaǵa», «Borodıno» atty óleńderin qazaqshaǵa aýda­rady. О́zi de sol jyldary «Qansonarda búr­kitshi shyǵady ańǵa», «Shoqpardaı ke­kili bar qamys qulaq» atty óleńderin jazady. Bul onyń óleńdi óner dep túsinip, bet bura bastaǵan kezi edi. Ekinshi qysta, Spen­ser, Lýıs, Darvın sııaqty Eýropa oqy­mystylaryna aýysady. «Ásirese Dreper­diń «Eýropanyń eseıý tarıhy» ­degen fı­losofııalyq eńbegin den qoıa oqıdy (M.Áýezov).

Bul týraly Amerıkanyń saıahatshy ǵalymy Dj.Kennan 1891 jyly Nıý-Iorkte jáne Londonda qatar shyq­qan, keıin dúnıeni aralap ketken óziniń «Sibir jáne jer aýdyrylý» atty ataqty kitabynda Abaı Qunanbaıulynyń (Kononbaıdyń) bilim deńgeıinen maǵlumat beretin mańyzdy derek bar. Saıası jer aýdarylǵandardyń hal-ahýalymen tanysý úshin Dj.Kennan Semeıde 1885 jyly, shamamen 14–19 shilde aralyǵynda bolǵan. Gýbernator Seklınskıı oǵan qalada saıası qýǵynǵa ushyrap, jer aýdarylyp kelgen qyryqqa jýyq adamnyń bar ekenin jáne olardyń óte saýatty, zııaly, ımperııaǵa paıdaly adamdar ekenin aıtyp berip, ony keńse qyzmetkeri Lobanovskıımen tanystyrady. Lobanovskıı óz kezeginde Dj.Kennandy saıası mátippen jer aýda­ryl­­ǵandarmen tanystyrady, qazaq aýylyn kórsetedi. Sodan keıin gýbernatordyń keńsesinde qyzmet etetin «óte talantty jas ǵalym, antropologııa murajaıyn uıym­dastyrýǵa talpynyp júrgen Leontevpen» júzdestiredi. О́zara til tabysqan soń, onyń óte bilimqumar ekenine tánti bolady.

Sodan keıin Dj.Kennandy saıası senimsizdermen suqbattastyrý úshin Leontev jeke páterde arnaıy kesh uıym­das­tyrady. Áńgime kitap pen kitaphana týraly bolǵanda, Leontev oǵan mynadaı derekti aıtyp beredi. Ol áńgime týraly Dj.Kennan óziniń ataqty eńbeginde: «Me­niń qoıǵan suraǵyma baılanysty, Leontev maǵan Cemeı kitaphanasynyń tarıhy týraly aıtyp berdi. Ol:

– Kitaphana tek qana saıası jer aýda­rylǵandar úshin ǵana úlken ıgilikti is atqaryp otyrǵan joq, sonymen qatar ol qala turǵyndarynyń oı-óris tirshiligine de jan bitirdi. Tipti qazaqtar da (Túpnusqada: qyrǵyzdar da – T.J.), – dedi ol, – ara-tura onyń qyzmetin paıdalanyp turady. Men bir bilimdi qazaqtyń qarııasyn (starıka-kırgıza) bilemin, onyń aty-jóni Ibragım Qunanbaı (túpnusqada – Ibragım Konobaı), ol kitaphanaǵa tek qana kelip qoımaıdy, sonymen qatar ondaǵy Bokl, Mıll jáne Dreper sııaqty avtorlardyń da kitabyn oqıdy.

– Sonda siz, – dep daýystady bir stýdent, – Semeıde Mıll men Dreperdiń shyǵarmalaryn oqıtyn kári qazaq turady dep aıtqynyz kelip tur ma?!

– Iá, dál solaı, – dep senimmen qasqaıa jaýap berdi Leontev. – Men ony alǵash kórgenimde, onyń menen: ındýk­sııa men dedýksııanyń arasyndaǵy aıyrma­shy­lyqty suraǵany qatty tańǵaldyrdy. Keıin­nen kózim jetkenindeı, ol shynynda da, aǵylshyn fılosofııasyn jaqsy biledi eken jáne sodan keıin men ataǵan kitaptardyń barlyǵynyń da orys tilindegi aýdarmasyn oqyp shyǵypty.

– Siz ol oqyǵandarynyń bárin túsindi dep oılaısyz ba? – dep surady álgi ­stýdent.

– Men eki kesh boıy odan Dreperdiń «Eýropanyń aqyl-oıynyń damýy» atty shy­ǵarmasy boıynsha emtıhan aldym, – dep jaýap berdi Leontev, – shyndyǵyn aı­týym kerek, ol muny óte ornyqty túsinipti.

– Meniń nazarymdy myna másele aýdardy, – dedim men, – kitaphanadaǵy kitaptardyń kópshiligi, sonyń ishinde aǵylshyn ǵalymdarynyń shyǵarmalary senzýranyń baqylaýynan ótse de, qolǵa berýge tyıym salynǵan eńbekter eken.

– Nege bulaı: áýeli kitapty oqýǵa ruqsat beredi de, artynan tyıym salady?

– Bizdiń senzýramyzdyń ustanymy ózgeshe, – dedi jer aýdarylǵandardyń bireýi, – siz mynany qalaı túsindirgen bolar edi­ńiz: mysaly Adam Smıttiń «Adam­zat baılyǵy» sııaqty kitaptarǵa tyıym salynǵan, al, Darvınniń «Tekterdiń tarı­hy» men «Adamzattyń shyǵý tegi» atty shy­ǵarmalaryna ruqsat berilgen. Sońǵy shyǵarmalar aldyńǵysyna qaraǵanda álde­qaıda qaýipti emes pe» [Kennan Dj., 1 t., B198-199], – dep jazdy.

Mine, Leontevtiń Dj.Kennanǵa aıtyp bergen bul deregi ilgeride aıtylǵan Abaıdyń Mıhaelıspen kitaphanada kezdesýin eske túsiredi. Abaı kitaphanada Mıhae­lıspen tanysty ma, joq, Leontev­pen tanysty ma, qaısysy shyndyq, álde ekeýimen de kitaphanada kezdesti me, ony anyqtaý – basqa áńgimeniń arqaýy.

Al úzindini uzaq keltirýimizdiń sebebi, birinshi, munda Semeı kitaphanasynyń kitap qory týraly tolyq maǵlumat kelti­rilgen. Sondaı-aq atalǵan kitaptardy Abaı­­dyń oqyǵandyǵynan nemese oqýy múm­kin ekendiginen habardar etedi. Úshinshi, bul – Kókbaı sııaqty molda­lar­dyń ózi aıtyp bergen, Abaıdyń Darvındi den qoıyp oqy­ǵan­dyǵy týraly esteliginiń rastyǵyn bu­l­jyt­paıtyn bir dálel bolyp tabylady.

Al Abaı týra sol kúnderi, ıaǵnı Djordj Kennan Semeıge kelgende, Shar ózeni boıyndaǵy Qaramola sııazyna tóbe bılik etip qaıtyp, ile sońynan jazylǵan aryz-shaǵymdarǵa baılanysty tergeý astynda júrgen edi.

Bul kitaphananyń kitap qory jáne soǵystan keıingi kú­tim­­siz kúıi týraly bel­gili ǵalym Q.Muhamedhanuly 1947 jyly 27 qarashada SSRO­ Ǵylym akademııasynyń Qa­zaq fılıa­lynyń basshysy Q.Sát­baevqa jazǵan:

 «Sizge Semeı qalasyndaǵy kitaphana­lardyń sapasy tózbestik aıanyshty halin az sózben baıandap ótýdi maqul kórdim. 1. Gogol atyndaǵy kitaphana...» dep basta­latyn hatynda arap hárpimen jazyl­ǵan kóptegen sırek qoljazbalar men kitap­tar­dyń talan-tarajǵa túskenin baıan etip, bul kitaphananyń mańyzyn atap kórsete kelip:

«Qazirgi kezde Semeı qalasyndaǵy Abaı atyndaǵy ámbebap-ǵylymı kitap­hananyń sırek basylymdarynyń altyn qoryn qurap otyrǵan: Pýshkın A.S. Sochınenııa. SPB., 1887; Tolstoı L.N. Sochınenııa. M., 1889; Ýevell V. Istorııa ındýktıvnyh naýk. SPB., 1867; Sochınenııa Platona. SPB., 1863; Baıron Sochınenııa. SPB., 1884; Heraskov M. Epıcheskıe tvorenııa. ch.1.-M., 1786; ch.2. 1787; Kantemır A.D. Sochınenııa. SPB., 1868; Spenser G. Osnovanııa psıhologıı. SPB., 1876 Dal V.I. Sochınenııa. 1883; Bekker K. Vsemırnaıa ıstorııa. SPB., 1846; Karamzın N.M. Istorııa gosýdarstva Rossııskogo. SPB., 1845; Ilıada Gomera.-/ Per. Gnedıcha N. SPB., 1829, taǵy basqalary – sonyń aıqyn aıǵaǵy. Bul kitaptar XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XX ǵasyrdyń basynda ómir súrgen, álemdik mádenıetten shalǵaıdaǵy qazaqy aýyldyń tól perzenti Abaı Qunanbaıulynyń bilimge qumarlyq shólin basqan rýhanı bulaq bola aldy... Semeıdiń qoǵamdyq kitaphanasynyń orys jáne álem ádebıeti klassıkteri shyǵarmalary, ártúrli ǵylym salalarynan kitap qory mol. «Vestnık Evropy», «Rýsskıı vestnık», «Rýsskaıa mysl», «Istorıcheskıı vestnık», t.b. Reseı merzimdi basylymdaryn alyp otyrǵan sol zamandaǵy Sibir kitaphanalarynyń ishindegi eń baı kitaphana», dep Semeı kitaphanasynyń Abaı ǵumyrnamasy men shyǵarmashylyq zerthanasynyń qalyptasýynda asa mańyzdy oryn alatynyn, ony saqtap qalýdyń ult rýhanııaty úshin qurmetti paryz ekenin, kitpaphana úıin qalaıda kúrdeli jóndeýden ótkizý qajettigine nazar aýdarady.

Bul ǵımarat Abaı kitap oqyǵan jaı ǵana jaǵyrapııalyq núkte, meken-jaı emes, qazaq rýhanııatynyń alyby Abaıdyń Abaı bolyp, ult tulǵasy retinde qalyptasýyna áser etken rýhanııat mektebiniń kıeli mekeni. Kezinde Gogol atyn ıelenip, keıinnen Abaıdyń aty berilip, basqa ǵımaratqa kóshirilgen, Semeı qalasyndaǵy Máńgilik el kóshe­sindegi 22-úı toqsanynshy jyldary «SentrKredıt bankke», odan úshinshi qol arqyly jeke menshikke satylyp ketken (qazir onda tatar óner mektebi ornalasqan). Al osy ǵımaratty qaıtarý týraly qozǵaý salyna bastaǵan tusta, ıaǵnı 2020 jyldyń 31 qańtaryndaǵy №1 kelisim (dogovor) boıynsha «Qazaqstan Respýblıkasyn­daǵy Tatarstan Respýblıkasynyń tolyq ókiletti ýákildigi» «jyljymaıtyn bul múlikti» eshqandaı nesıesiz (bezvozmedno) «Tatar óner mektebine» («KGKP «Tatarskaıa shkola ıskýsstv) paıdalanýǵa bergen» bul kitaphana – ultymyzdyń rýhanı tarıhynyń qasıetti eskertkishi. Bul kitaphana Abaıdyń rýhanı ýnıver­sı­teti bolyp tabylady. Abaı – sol bilim ordasynyń máńgilik oqyrmany. Sol ǵıma­rattyń mańdaıshasyna «Abaı Qunan­baıuly kóp jyldar boıy osy kitap­ha­na­nyń oqyrmany boldy» dep eki tilde jazylyp edi. Halyqtyń júregine jazylyp, janaryna bir ǵasyr boıy kózaıym bolǵan bul taqta da ókiletsiz ókilderdiń nazaryna ilikpedi. Ashyǵyn aıtqanda, qaı ákim, qaı basshy kimge, nege, qandaı mezireti úshin satty? Munyń barlyǵy zańdyq quqyq turǵysynan anyqtalyp, shyndyq qalpyna keltirilýi kerek. Tatar Respýblıkasy da qazaq rýhanııatynyń tarıhyn joıýǵa jáne zańsyzdyqqa jol bere qoımas.

Keıbir tyrnaq astynan kir izdegen adamdar qazirgi tatar mýzykalyq mektebi bolyp turǵan sol eski ǵımarattyń 1902 jyly salynǵanyn alǵa tartyp, bul ǵımaratta Abaıdyń bolmaǵanyn ózeýreı dáleldeýge tyrysyp júrgenin baıqaımyz. Bul – eldiń kóńiline qaıaý túsiretin tirlik. Kezinde Abaı sýsyndaǵan rýhanı bastaý Semeıdiń qoǵamdyq kitaphanasy negizinde jasaqtaldy. Abaıdyń aınymas dostary bolǵan sol eski kitaptar osy kitaphananyń sóresine jaıǵasty. Endeshe, Abaı munda bolmady dep kim aıta alady?

Hakimniń ǵazız saýsaǵy tıip, kóz nury sińgen sol kitaptar 1930 jyly osy ǵımarat kitaphanaǵa aınalǵanda, sonda kóshti. Demek Abaıdyń tabany tıgen Semeıdiń qoǵamdyq kitaphanasynyń murageri – osy ǵımarat. Biz bul ǵımaratty Abaı kitap oqyǵan ǵımarat dep sanaıtyn sebebimiz osy. Sondyqtan bul ǵımaratty Abaı orta­lyǵy etip ashý – danyshpannyń kemel ilimin jastar sanasyna sińirip, rýhanııat­ty damytý jolyndaǵy irgeli qadam bolary sózsiz. Kóptiń kókeıinde júrgen bul qas­ter­li nysan sonda ǵana óziniń tıisti ornyn alar edi.

«Ǵylym tappaı maqtanba» degen aqynnyń bar úmiti – ǵylymdy el bolý. Bıylǵy mereıli tusta Semeı qalasyndaǵy Máńgilik el kóshesi, 22 mekenjaıynyń ta­rı­hı mańyzy men qundylyǵy baǵamdalyp, ar­naıy Abaı ortalyǵy bolyp ashylsa, tarıh tápsirinde durys sheshim bolar edi. Abaıdyń artyna qaldyrǵan mura­la­ryndaǵy júrek, qaırat, aqyl usta­ny­my qazirgi qazaq qoǵamynda da óz rólin jo­ǵalt­­paq emes. Al onyń basqan ár izi de qazaq jurty úshin qadirli bola bermek. Jahan­daný dáýirinde de Abaı qozǵaǵan asyl ıdeıa­lar oıymyzǵa qaıyra oralady. Endigi biz­diń mindetimiz – Abaı ıdeıalaryn zaman talabyna saı jańartý hám júzege asyrý.

Sońǵy bes jylda Semeı óńirin ser­piltip tastaıtyn, eldiń qýanyshy men ju­­ba­nyshyna aınalǵan eki aıtýly, úmitti oqıǵa boldy. Birinshisi – oblystyń qaıta ashylýy, ekinshisi – Prezıdent Qasym-Jomart Kemelulynyń Semeı qalasyn qazaqtyń tarıhı-mádenı astanasyna aınaldyrý týraly aıtýly usynysy. Bir ulttyń tarıhı-mádenı astanasy bolý – sol memlekettiń qasıetti mekenine aınalý degen sóz. Al soǵan saı bolý úshin týǵan qalamyzdy qasıettendirý baǵytynda ne istelip jatyr? О́zgeni bylaı qoıǵanda, Abaıǵa qatysty burynǵy Gogol atyndaǵy kitaphana qaıda? Mańdaıǵa basatyn birden-bir tarıhı ǵımarat emes pe edi? Alash úkimeti jarııalanǵan ǵımarat qaıda? Ulttyq táýelsizdigimiz­­­diń kıeli shańyraǵy emes pe edi ol? «Abaı joly» romanynda sýrettelgen tarıhı ǵımarattar saqtaldy ma, saqtalsa qaıda jáne qandaı jaǵdaıda?

1997 jyly M.Áýezovtiń 100 jyldyǵy mereıtoıy kezinde Á.Bókeıhan, A.Baı­tursynuly, M.Dýlatuly, S.Toraıǵyr­uly, J.Aımaýytuly, eń sońynda M.Áýe­zovtiń ózi Kámılaǵa úılengen­nen keıin turǵan, «Qarakóz» pesasy men áńgimeleri jazylǵan burynǵy «Aka­demık Pavlov atyndaǵy kóshedegi ­ ­4-úıdi» (sol kezdegi mekenjaıy) degdar Qaıym Muhamedhanov arnaıy aparyp kórsetip edi. Tereze jaqtaýlary, tóbe jıegi aǵashpen órnektelgen úı bolatyn. Janyǵyp júrip murajaı jasaý týraly Úkimet qaýlysyna engizip em. Qaýly qabyldandy. Biraq qarajattyń qıyn kezinde «Alash ardagerleri» murajaıy Á.Moldabaevtyń úıine jasaqtaldy. Dál qazir bir úıdi ­aýla­symen qosyp satyp alýǵa úkimetim­­niń qaýqary jetedi ǵoı.

Tarıhı-rýhanı eskertkish retinde kútim tilep turǵan ǵımarat – Tinibaı meshiti. Bul meshittiń tabaldyryǵynda Qunanbaı, Táttimbet, Kempirbaıdan bas­tap Abaı men Shákárimniń, Álekeń-Álıhan Bókeıhan bastatqan Alash degdar­lary­nyń – Aqańnyń-Ahmet Baıtursynuly­nyń, Jaqań­nyń-Mirjaqyp Dýlatuly­­nyń, Muhamedjan Tynyshbaevtyń, Sul­tan­mahmut Toraıǵyrulynyń, Raıymjan Marse­kovtiń, Maǵjan Jumabaevtyń, Júsip­bek Aımaýytulynyń, Qanysh Sátbaevtyń, Muhtar Áýezovtiń, Álkeı Mar­ǵulannyń, eń sońǵy tuıaq Qaıym Muha­medhanov tabanynyń izi jatyr. Al Abaı paıdalanǵan, ańyzǵa aınalǵan Gogol atyndaǵy kitaphana áldebir kópestiń qolynda. Ony qaıta óńdep, ózgertýge kezinde jurt qarsy bolyp toqtatqan edi. Qalaıda qoldan jasandy kósem, jasandy sheshen, jasandy kóshe, jer attaryn jasamaı, tozǵan eski Semeıdi – qasıetti qart Semeıdi qalpyna qaıta keltirýdiń qamyna shuǵyl ári tabandy túrde kirisken lazym. Ol úshin jekelep emes, muqym Semeı qalasyndaǵy tarıhı oryndardy anyqtap, tizimge alyp, tarıhı sıpattama jasap, pármendi sheshim shyǵara alatyn memlekettik dárgeıi bar arnaıy komıssııa qurý qajet. Sonda ǵana árkimniń jalǵan jalasy men syltaýyna, bultaǵy men buqpantaıyna jol berilmeıdi.

Qatý da, batý da aıtylǵan tustar bolsa, kóńilińe alma, aǵaıyn, ǵafý et. Biraq shyn sózim, jan sózim osy.

Týǵan jerdiń osyndaı taǵdyry ákimdik emes, perzenttik ar-namysyn oıatyp, ulan-ǵaıyr elińe úndeý tastaǵan áleýetti ákim Berik Ýálıulynyń salaýat-saýynyna, sol eldiń bir perzenti retinde óz mamandyǵyma sáıkes osy rısala arqyly ún qosqym keldi.

Tursyn JURTBAI,

jazýshy-ǵalym