Aıryqsha akademııalyq jınaq

Keıinnen Abaı murasyn jınaqtap, sara­lap, júıelep basyp shyǵarýdaǵy óz kezin­degi belesti kóptomdyq eńbek 1995 jyly akademık S.Qırabaevtyń úılestirýimen, Q.Muhamedhanov, Z.Ahme­tov, J.Ysmaǵulov, t.b. ǵa­lymdardyń qurastyrýymen jaryq kórgen. Araǵa shırek ǵasyr salyp, 2020 jyly aqynnyń týǵanyna 175 jyl tolýyna oraı M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵalymdary, abaıtanýshy mamandar aqyn shyǵarmalarynyń úsh tomdyq akademııalyq tolyq jınaǵyn daıyndap shyǵardy. Degenmen sońǵy jınaqta uly Abaı murasyn akademııalyq sıpatqa saı daıarlaýǵa karantındik shekteýler múmkindik bermegen edi. Sondaı-aq ár basylym saıyn tolyǵyp, tekstologııalyq túzetýler engizilip kele jatqan Abaı murasynda áli de túp-tııanaǵyn tappaǵan saýaldar, zamannyń yrqymen qaltarysta qalǵan nemese ózgeriske túsken aqyn sózderi, kóshirmelerdi túrlishe oqýdan ketken jańsaqtyqtar, jazbaǵa túsirý, basyp shyǵarý kezinde ketken tehnıkalyq qateler joq emes. Instıtýt ǵalymdary osy olqylyqtyń ornyn toltyryp, bıyl uly Abaıdyń 180 jyldyq toıyna arnap, aqynnyń úsh tomdyq akademııalyq basylymyn tekstologııalyq turǵydan jan-jaqty saralap, tolyqtyryp, qaıta daıarlaǵan edi. Bul jańa akademııalyq jınaq «Atamura» korporasııasy JShS qoldaýymen jaryq kórip otyr.

Kez kelgen órkenıetti elderde klassık qalamgerdiń akademııalyq shyǵar­malar jınaǵynyń jaryq kórýi sol ulttyń rýhanı ómirindegi asa mańyzdy mádenı qubylys bolyp sanalady. Sebebi mátin­taný ǵylymy turǵysynan jete saraptalǵan, dáıekti derektermen, ǵyly­mı-anyqtamalyq túsiniktermen tolyqtyrylǵan akademııalyq basylym qalyń oqyrman qaýymnan bas­tap, mektep baǵdarlamalary men oqý­lyq­taryn daıyndaýshylarǵa, avtor shyǵar­mashylyǵyn nasıhattaýshylar men zertteýshilerge baǵdar retinde ustanatyn túpmátinge balanady. Osy turǵydan alǵanda, Abaı shyǵarmalarynyń akade­mııalyq basylymyn shyǵarý – jaı ǵana ádebı murany saqtaý áreketi emes, aqyn shyǵarmashylyǵyn qazaq ultynyń mádenı kody, jahandyq gýmanıstik oıdyń mańyzdy elementi retinde ǵyly­mı turǵydan túsiný, túsindirý jáne nasıhattaýdaǵy úlken qadam desek bolady. Demek Abaı shyǵarmalarynyń akademııalyq tolyq jınaǵyn jarııalaý tek kórkem mátinniń basylymy emes, bul, eń aldymen, ǵylymı, mádenı jáne rýhanı jaýapkershiliktiń kórinisi bolsa, ekinshiden, ulttyq gýmanıtarlyq bilimdi damytýdyń, qazaq klassıkasyn álemdik ıntellektýaldyq keńistikke engizýdiń quraly bolyp tabylady. Sondaı-aq Abaı – ulttyń ar-ojdany, rýhanı kósemi desek, aqyn shyǵarmalarynyń júıeli ári tereń zerttelip, jaryq kórýi ulttyq sanany qalyptastyrýdyń, qazaq halqynyń tildik jáne fılosofııalyq dástúrin saqtaý men damytýdyń, sonymen birge urpaqtar arasyndaǵy rýhanı sabaqtastyqty nyǵaıtýdyń baǵdaryn anyqtaıdy.

Atalǵan jınaqty daıarlaý barysynda abaıtaný tarıhyndaǵy mátinnamalyq tájirıbe barynsha eskerildi. Eń aldymen, osy ýaqytqa deıin jaryq kórgen basylymdar salystyrylyp, qaıta qaraldy. Ásirese 1933, 1957, 1961 jyldardaǵy jınaqtarǵa bas abaıtanýshy M.Áýezov engizgen jańa shyǵarmalar men túsinikter paıdalanyldy. Abaıtaný salasyna súbeli úles qosqan Q.Muhamedhanov, B.Baı­­ǵalıev, Z.Ahmetov, J.Ysmaǵulov, M.Myr­zahmetuly syndy kórnekti abaıta­nýshy-ǵalymdardyń ǵylymı oı-paıymdary nazarǵa alyndy. Árıne, keńeıtilgen tekstologııalyq salystyrýlar negizinde shyǵarmalardaǵy qarasózderdiń M.Áýezov túzgen júıesi saqtaldy. Túsinikter túgelge jýyq qaıta jazyldy.

Bul jańa basylymda Abaı murasy­nyń jarııalaný tájirıbesinde alǵash ret tynys belgileri boıynsha arnaıy, túbegeıli túzetýler jasaldy. My­saly, «Taıǵa mindik» óleńiniń ekinshi shý­maǵynyń tórtinshi, besinshi tarmaqtary:

«Art jaǵynda,

Biz soǵan zar,

Bolamyz dep bilmedik»,

bolyp aldyńǵy basylymdarda árbir óleń joly útirmen bólinip jazylady. Osy sııaqty «Ábdirahmannyń áıeli Maǵyshqa Abaı shyǵaryp bergen joqtaý» týyndysyndaǵy:

«Júrektegi jazylmas,

Taǵdyrdyń saldyń syzyǵyn»,

deıtin qos tarmaq ta útirmen berilip keledi. Bul jınaqta osyndaı bir demmen (ıntonasııamen) aıtylyp, bir ǵana oıdy bildiretin sıntaksıstik oralymdar óleńniń maǵynalyq-qurylymdyq tutastyǵyna sáıkes tynys belgileri boıyn­sha tómendegideı túzetildi:

«Art jaǵynda

Biz soǵan zar

Bolamyz dep bilmedik».

«Júrektegi jazylmas

Taǵdyrdyń saldyń syzyǵyn».

Bul jańa jınaqta Abaı shyǵarmala­rynyń barlyǵyna derlik osyndaı pýnktýasııalyq túzetýler jasaldy.

Osy oraıda, atap aıta keterlik taǵy bir jańalyq ‒ Abaı shyǵarmalarynyń bul basylymyn daıyndaý barysynda tekstologııalyq turǵydan ázirge bir izge túse qoımaǵan nemese áli kúnge deıin sheshimin tappaǵan máselelerge de nazar aýdaryldy. Aıtalyq, Abaıdyń 1945 jylǵy jınaǵynda alǵash basylǵan «Oıǵa tústim, tolǵandym» óleńinde sol jarııalanǵan kezinen bastap maǵynasy men qoldanylýyna M.Áýezovtiń ózi de kúmán keltirgen «naz» degen sóz bar («Bári boldy ózimnen// Táńirim salǵan naz emes»). Sol basylymda shyǵarýshylar tarapynan: «Muny Qaıym (Muhamedhanov ‒ red.)» «naz» ba eken, joq, «aza» ma eken» dep jazady. Muhtar Áýezov «aza» bolmas pa dep belgi qoıady, ázirge «naz» dep jiberdik» degen túsinik berilgen. Sodan bergi basylymdardyń bárinde bul sóz sol túzetilmegen qalpynda «naz» bolyp basylyp keledi. Osy sózdiń ornynda turýǵa tıis boljaldy nusqalardy shyǵarmanyń jalpy konteksimen baılanystyra eksheı kelip ári olardyń leksıkalyq maǵynasy men stılıstıkalyq qoldanylý yńǵaıyna, qala berdi, aıtýshynyń aýzynan jazyp alynǵan mátindegi sózderdiń orfoepııalyq turǵyda ózara tirkesý josynyna da súıene otyryp (naz(a) emes), redaksııa alqasy abaıtanýshy T.Shapaı usynǵan «naza» nusqasyn qabyldady. Iаǵnı budan bylaı joǵarydaǵy tarmaq «Táńirim salǵan naza emes» dep oqylýǵa tıis. Naqty qoljazba, kóshirmesi joq bul óleń mátini, jarııalanǵan kezinen beri, alǵash ret túzetý kórip otyr.

Taǵy bir mysal: kóp jyldardan beri, aqynnyń qaısybir basylymdarynda, tipti 1995 jylǵy eki tomdyq akademııalyq tolyq jınaǵynda da Abaı­dyń Lermontovtan aýdarǵan «Shaıtan» degen óleńiniń «Túgel bilem qaıda bar dep izdegen», sondaı-aq «Onegın sóziniń» (Pýshkınnen tárjimalaǵan) «Jamandyǵym jaqsym­nan eki eseden» dep basylyp kelgen tarmaqtaryndaǵy qate tirkester («túgel bilem», «eki eseden») osy basylymda joǵarydaǵy ustanymdarǵa jáne erterekte shyqqan (mys., 1945) keıbir basylymdarǵa súıenip, túzetildi: «túgel bilim» jáne «eki ese den». Iаǵnı aldyńǵy tirkes eýropa, orys romantıkalyq ádebıetiniń biraz úlgilerinen belgili shaıtan beınesiniń bir oqshaý belgisine nusqasa, ekinshisi Onegınniń ózine-ózi bergen minezdemesine qatysty sóz ‒ keıipker óz boıyndaǵy jamandyqtyń jaqsylyǵynan eki ese den (basym, kóp, artyq degen maǵynada) ekenin aıtyp otyr. Atalǵan óleń joldary bul basylymda «Túgel bilim qaıda bar dep izdegen» jáne «Jamandyǵym jaqsymnan eki ese den» dep túzetildi. Taǵy osyndaı birqatar mátindik túzetýler men retteýler osy jınaqtyń ózindik jáne bir ereksheligi desek bolady.

Al akademııalyq basylymnyń ekin­shi tomynda berilgen Abaıdyń «Qara sózder» atalyp ketken ǵaqlııalyq shyǵar­ma­lary da buryn ár jerde jaryq kórgen nus­qalarymen salystyrylyp, qaıta qaraldy. Jıi ushyrasatyn arab-parsy sózderi men dinı termınderdiń túsinikteri berilip, transkrıpsııalyq, translıterasııalyq sózdikteri jasaldy. Ásirese Abaı qarasózderiniń ishindegi eń kúrdelisi sanalatyn 38-qarasózi («Kıtabı tasdıq» – «Iman kitaby») qaıta aýdarylyp, túpnusqa translıterasııasymen qosa berilip, aýqymdy túsinik jazyldy. Abaıdyń poemalary da osy tomǵa endi.

Sondaı-aq jınaq qurylymy mýzyka zertteýshisi, ánshi E.Shúkiman mu­qııat saralap, ǵylymı túsinikterimen daıyn­daǵan Abaıdyń mýzykalyq murasy­men tolyqtyryldy. Ásirese Abaıdyń mýzykalyq murasyna qatysty sońǵy úsh jyldaǵy tyń derekter, máselen, keńestik kezeńde orys áninen alynǵan delinetin «Qor boldy janym» jáne «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da», «Kózimniń qarasy» ánderi jónindegi buryn-sońdy aıtylmaǵan maǵlumattar men olardyń basqa mátinmen berilgen nusqalary, ondaǵy notalyq úlgiler, sonymen birge orkestrlik úlgide halyq arasyna keń taraǵan «Aıttym sálem, qalam qas», «Jelsiz túnde jaryq aı» sekildi ánderdiń dástúrli oryndaýshylarǵa arnalǵan nusqasy engizildi.

Sonymen qatar osy ekinshi tomǵa «Biraz sóz qazaqtyń túbi qaıdan shyqqany týraly», «Senatqa hat», Abaı belsendi qatysyp, qolyn qoıǵan «Qaramola sezinde qabyldanǵan Ereje» men aqyn­nyń týysqandaryna joldaǵan birer haty túpnusqalarymen salystyrylyp, faksımılesimen qosa berildi.

Akademııalyq tolyq shyǵarmalar jınaǵynyń úshinshi tomyna aqynnyń tuńǵysh basylymynyń (1909) lıtogra­fııa­lyq kóshirmesi men qazirgi qazaq jazýyna túsirilgen nusqasy, on eki kóshirme qoljazbanyń keńeıtilgen sıpattamasy berildi.

Jınaq aýqymyna syımaı qalǵan materıaldar tolyǵymen ınstıtýt saıtyndaǵy «Abaıtanýdyń kóptomdyq elektrondyq kitaphanasyna» jınaqtaldy.

Túıindep aıtqanda, ulttyq sana­nyń reformatory bolǵan Abaı shyǵar­ma­larynyń akademııalyq tolyq jınaǵy­nyń jaryq kórýi ǵylymı-tanymdyq turǵydan ǵana emes, mádenı mańyzy zor, ulttyq rýhanııatqa qosylǵan ólsheý­siz úles dep sanaımyz. Bul – uly oıshyl­dyń adamzattyq ıdeıalaryn túsiný, saqtaý, tereńdetý jáne bolashaq urpaq­qa jetkizýdegi ǵylymı dáldik pen ın­tellektýaldyq shynaıylyqty qamtama­syz eteri sózsiz.

Kenjehan MATYJANOV,

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas dırektory