JAŃA IDEIаLAR ALAŃY

III Astana ekonomıkalyq forýmy úlken oılar men usynystardyń ordasyna aınaldy Keshe elimizdiń elordasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen dástúrli sıpatqa ıe bolǵan III Astana ekonomıkalyq forýmy óz jumysyn bastady. Oǵan álemniń ár shalǵaıyndaǵy jetpiske tarta elden úsh júzden astam delegat jınaldy. Munyń syrtynda forým jumysyn kórsetý maqsatynda tórt júzden astam sheteldik jáne otandyq buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi kelip otyr. Osyǵan qarap-aq bul basqosýdyń halyqaralyq úlken mańyzǵa ıe ekendigin ańǵarýǵa bolady. Forým jumysyna Birikken Ult­tar Uıymy Bas hatshysynyń or­ynbasary, BUU Eýropa ekonomı­kalyq komıssııasynyń atqarýshy hatshysy Iаn Kýbısh, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymnyń (EQYU) Bas hatshysy Mark Perren de Brı­sham­bo, Kanadanyń burynǵy premer-mınıstri Jan Kreten, Eýropa ın­vestısııalyq banki prezıdenti Fı­lıpp Maıstatt, Azııa damý banki vı­se-prezıdenti Jao Shaoıý, No­bel syılyǵynyń laýreattary Fınn E. Kıdland, Robert A. Man­dell jáne basqa da attary álemge tanymal ǵalymdar men kórnekti tul­ǵalar qatysýda. Forýmnyń sal­tanatty ashylýyn jarııalaǵan birinshi plenarlyq otyrysty CNN telekompanııasynyń tanymal júrgizýshisi Djon Defterıos júr­gizip otyrdy. Ol forým bolatyn eki kúnniń ishinde 17 otyrys ót­kizilip, 20 saǵat ýaqyt pikirtalastar uıymdastyrylatyndyǵyn, júzde­gen baıandamalar tyńdalatyndyǵyn aıtty. Sonymen qatar, ol forým ótkizýshi el Qazaqstanda ekono­mı­kalyq damýdyń joǵary qarqyny kórinip otyrǵandyǵyn, sońǵy on jyldyń ishinde eldegi jan basyna shaqqandaǵy tabys kólemi on ese óskendigin eske saldy. “Bul jaǵdaı qandaı qurmetke bolsyn laıyq”, dep atap kórsetti Djon Defterıos. Ekonomıka salasynda osyndaı ta­bystarǵa jetip qana qoımaı, ózi­niń beıbitsúıgish syrtqy saıasa­ty­men kózge túsip, az jyldyń ishinde túrli halyqaralyq forýmdardyń ortaq mekenine aınalǵan, adam­zatty ortaq mámilege shaqyrǵan bastama­shy­lyq sıpatymen kózge túse bas­taǵan osynaý jas memle­kettiń n­e­gizin qalap, qazirgi kúni kóshbasshy­lyq qyrlarymen álemge tanylǵan elimizdiń Tuńǵysh Prezı­denti Nur­sultan Nazarbaevtyń alǵashqy ple­narlyq otyrystyń ashylý salta­na­tynda sóılegen sózin forým qo­naq­tary asa bir yqylas­pen tyńdady. “Eýrazııa keńistiginde Shyǵys pen Batysty jalǵap jatqan ásem As­tanaǵa qosh keldińizder! Barsha­ńyzdy búgingi mańyzdy shara – III Astana ekonomıkalyq fo­rýmynyń ashylýymen quttyqtaı­myn. Tarıhı Uly Jibek jolynyń boıynda ornalasqan Qazaqstanda ǵalamdyq ekonomıka jáne qarjy másele­lerin talqylaý ıgi dástúrge aına­lyp keledi”, – dep bastady sózin Elbasy. Munan keıin osymen úshinshi ret ótip otyrǵan bul fo­rým­nyń daǵdarystan keıingi álem­dik damýdaǵy ekonomıkalyq damý teńgerimsizdikterin eńserý baǵy­tyn­da neǵurlym oıly usynystar aı­­tylatyn alańǵa aınala bas­ta­ǵan­dyǵyn, búgingi tańda ekonomı­kalyq jáne saıası turaqtylyqtyń ózara baılanystylyǵyn jańasha jáne qaıtadan bir baıyptaýdyń qajet bolyp otyrǵandyǵyn, óıtkeni bir elde beleń alǵan turaqsyzdyq jaǵ­daıynyń bolashaqta bútin bir óńir­ge, qurlyqqa, tipti álemge jaıylýy aıqyn sıpatqa ıe bola basta­ǵan­dyǵyn eske saldy. Osy jolǵy daǵdarys adamzat qaýymy úshin óte úlken syn boldy. Biraq der kezinde sharalar qabyl­danyp, ekonomıkalyq jańǵyrýlar­dyń júıeli sıpatqa ıe bolýynyń ná­tıjesinde álem daǵdarys ahýa­lynan birte-birte shyǵyp keledi. Qazaqstan ótken jyl qorytyn­dysynda resessııaǵa jol bergen joq. Ekonomıkalyq ósimdi saqtap qala aldy. Al ústimizdegi jyldyń bi­rinshi jarty jyldyǵynyń qory­tyndysy boıynsha 8 paıyzdyq ósim­ge qol jetkizdi. Qazaqstanda ju­myssyzdyqqa jol berilmeı, qaı­ta ony tómendetýdiń, qarjy jáne qurylys salalaryn saýyqtyrýdyń sáti tústi. Osyǵan saı memleket ózi­niń áleýmettik mindettemelerin or­yn­daı aldy. Ústimizdegi jyldyń 1 qańtarynan zeınetaqy 25 paıyzǵa ósse,­ 1 sáýirden bastap bıýdjet qyz­­­met­kerleriniń jalaqysy da osyn­daı deńgeıge kóterildi. Elbasy óz sózinde qazirgi ha­lyq­aralyq ahýalǵa toqtala ketti. Qa­zirgi álemdik qurylymǵa yqpal etýshi geosaıası júıelerdiń jańa jaǵdaılarǵa qaraı bet alǵany baıqalady. Osydan jıyrma jyl burynǵy KSRO-nyń taraýymen eki polıarly álemniń bir polıarly júıege kóshkendigi aıqyndalsa, al búgingi kúni bir polıarly álem kóp po­lıarly júıege transforma­sııa­la­nýda. Munyń ózi iri kontınenttik birlestikterdiń qurylý úderisin jedeldete túsetindeı. Osy rette Elbasy álemniń bo­la­shaq damý baǵyttary jóninde qa­zirgi kúni ártúrli boljamdardyń ja­salyp jatqanymen, daǵdarystan keıingi álemniń naqty beınesin anyq bildiretin bútin bir kartına qalyptasa qoımaǵandyǵyn aıtty. Ekologııalyq, klımattyq proble­ma­lardyń ýshyǵýy, teńsizdik pen azyq-túlik qaýipsizdigi sekildi má­seleler jaǵdaıdy odan ári qoıýlata túsip otyrǵandaı. Osyǵan oraı Elbasy búgingi Astanalyq forýmda qazirgi zaman­nyń neǵurlym kúrdeli máselelerin talqylaý josparlanǵandyǵyn, alda ótetin úlken jıyrmalyq sammıtine naqty usynyspen shyǵý – jalpy ortaq iske qosylatyn úles retinde bul forýmnyń ózindik maqsaty bolyp tabylatyndyǵyn atap kór­setti. Sonyń ishinde qazir ja­han­dyq sıpatqa ıe bolyp otyrǵan bes má­­­­­­­­­­seleniń, atap aıtqanda, qarjy ry­­­­­­­noktaryn reformalaý, ekolo­gııa­lyq qaýipsizdik, azyq-túlik qaý­ipsizdigi jáne baǵa turaqtylyǵy, ke­­­­deılik pen elder arasyndaǵy teń­­sizdikti tómendetý, odan ári ın­te­grasııalanýdyń joldaryn qa­ras­tyrý máselesi de bar. Elbasy osy máseleler jónindegi óz kózqa­ra­syn forýmǵa qatysýshylardyń na­zary­na usyna ketti. Sonymen qatar, qazirgi kúngi Qazaqstan tóraǵalyq etip otyrǵan EQYU-nyń másele talqylaýdaǵy múm­kin­dikterine toqtala kele, daǵda­rys­tan keıingi álem máselesi bul uı­ymnyń aıa­synda tipti fakýl­ta­tıvtik deńgeı­de talqylanyp kórmegendigin aı­typ, osy uıym aıasynda jańa qu­jat­ty ázirleýge kirisýdiń qajet eken­digin, ony shartty túrde “Ma­astrıhıt-plıýs” dep ataýǵa bola­tyn­dyǵyn málim­de­di. Árıne, bul bir kúnniń máse­le­si emes. Ol úshin EQYU-ǵa qa­ty­sýshy memle­ket­ter­diń yntasy men qoldaýy qajet. Elbasy Eýropa men Azııadaǵy yntymaqtastyqtyń tarıhı turǵyda saýda men adamdardyń qurlyq ishinde erkin qozǵalysy beınesinde qalyptasqandyǵyn, keshegi Jibek jolynyń Qıyr Shyǵys pen Batys Eýropany, qurlyqtyń soltústik jáne ońtústik bólikterin jalǵap jatqandyǵyn qaperge saldy. Alaı­da “temir shymyldyq” kezeńinde baılanystyń mundaı júıesi úzilip ketkenimen, jańa myńjyldyq bas­talysymen Eýropa men Azııadaǵy tikeleı saýda marshrýttaryn qa­lyp­tastyrý úrdisi qaıta qarqyn alý­da. Búgingi kúni Eýrazııa kon­tınenti álemdik ónimniń jartysy­nan astamyn beredi, munda álem ha­lyqtarynyń úshten eki bóligi turyp jatyr. Memleket basshysy óziniń Eý­ra­zııalyq ıntegrasııalyq úderis­terdiń senimdi jaqtaýshysy ekenin aıta kele, aldaǵy ýaqytta Eýrazııa qurlyǵynyń ıntegrasııalyq qa­ǵıdattary men baǵyttaryn ne­giz­deıtin biryńǵaı qujattyń qajet bolatyndyǵyn atap kórsetti. Osy­ǵan oraı nazar aýdarýǵa laıyqty je­ti baǵyt jaıynda áńgime qoz­ǵa­dy. Olar – saýda men shekaralar­dyń ashyqtyǵyn damyta túsý, kólik jáne kommýnıkasııalyq ınfra­qu­ry­lymdardy damytý, ózara ınves­tısııalar men tehnologııalar alma­sýyn yntalandyrý, kapıtaldyń jalpy rynogy, turaqty jáne jańa energııa kózderi, taza energetıka, adam resýrstaryn damytý men al­masý, sonymen qatar, azyq-túlik qaý­ipsizdigin qamtamasyz etý ar­qyly ómir deńgeıin teńestirý máse­leleri. Elbasy búgingi forýmda ne­ǵurlym tamasha ıdeıalar aıtylyp, olar serpindi sheshimderdiń qabyl­­danýyna áser etedi degen senimin bildirdi. Forýmda sóz alǵan BUU Bas hat­shysynyń orynbasary Iаn Ký­bısh osy halyqaralyq basqosýdyń Qa­zaq­stan jerinde ótip jatqan­dy­ǵy óte oryndy ekendigin, ol qa­zirdiń ózinde adamzat úshin paıdaly jar­qyn ıdeıa­lardy dúnıege alyp kelý alańyna aınalyp úlger­gen­digin, óıt­keni, munda saıasatker­ler­men qa­tar álemge tanymal oqymys­ty ǵa­lymdar men ekonomısterdiń bas qo­satyndyǵyn aıtty. BUU Bas hat­shysy Pan Gı Mýnnyń forýmǵa arnaǵan joldaýy men quttyqtaýyn oqyp berdi. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıym­nyń Bas hatshysy Mark Perren de Brıshambo óz sózinde Qazaqstan Pre­­zıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń aıtqan sózderi men jasaǵan usynystaryna qoldaý bildirdi. “Siz­diń búgingi Joldaýyńyz ha­lyqaralyq qoǵamdastyqtyń úlken qyzyǵýshylyǵyn týǵyzady dep oılaımyn”, dedi ol. Azııa damý bankiniń vıse-pre­zıdenti Jao Shaoıý osy qurylym­nyń 2008 jyly ótken Birinshi As­tanalyq ekonomıkalyq forýmyna qatysqandyǵyn, sol kezde aıtyl­ǵan oılar men eskertýlerdiń aqı­qa­ty álemdik daǵdarys tusynda dá­lel­dengendigin jetkize kele, endi daǵ­da­rystan keıingi álem jóninde aıty­la­tyn usynystar halyqaralyq qo­ǵam­dastyq úshin qajetti qundy­lyq­tarǵa aınalatyn bolar degen oıyn bildirdi. Qazaqstannyń qazir­gi damý jaǵdaıyna jaqsy baǵasyn berdi. Osy kúngi alǵashqy plenarlyq otyrysta Nobel syılyǵynyń laý­reattary Fınn E. Kıdland, Ro­bert A.Mandell jáne basqa da kór­nek­ti tulǵalar men oqymysty ǵa­lym­dar sóz alyp, ózderiniń oı-pikir­lerin ortaǵa saldy. Tústen keıin III Astana eko­nomıkalyq forýmynyń alǵashqy plenarlyq otyrysynyń qorytyn­dysy esebinde baspasóz konferen­sııasy bolyp ótti. Onda jýrnalıs­ter qatysýshylarǵa plenarlyq otyrys­ta aıtylǵan tyń oılar men pikir­lerge baılanysty suraqtar qoıdy. Mysaly, jahandyq ortaq va­lıýta týraly usynys aıtqan El­basy oıy tóńireginde pikirler al­ma­syldy. Budan soń forým aıasyn­da shaǵyn jáne orta bıznes sala­syn­daǵy ın­no­vasııalyq jobalarǵa aqpa­rattyq jáne jarnamalyq qol­daý kórsetý, sondaı-aq qoldanysqa engizilýge daıyn ınnovasııalyq sheshimderdi kórsetý, olarǵa ınves­tı­sııa tartý maq­satynda kórme uı­ym­dasty­ryl­dy. Innovasııalyq zert­teýler kór­mesiniń ótýi bary­syn­da Indýstrııa jáne jańa tehno­lo­gııalar mınıs­tr­liginiń ınvestı­sııa­lar boıynsha ko­mıteti áleýetti ın­vestorlarǵa búkil elimiz boıyn­sha júzege asyrylatyn daıyn jo­ba­lar tizimin usyndy. Olardyń qa­ta­rynda óndiris qýat­tylyǵy jy­ly­na 552 000 tonna se­ment óndiretin “BI-Cement” zaýytynyń qury­ly­sy, kishi sý elektr stansalarynyń kaskadyn salý qurylysy, bekire tu­qymdas taýarly balyq ósirý boı­ynsha sý-balyq sharýashylyǵy ke­sheni jáne sýmen qamtamasyz etý­diń jabyq júıesinde taǵamdyq ýyl­dyryq alý jobasy, taýarly-be­kire tuqymdas balyq fermasy, ká­sip­oryndardyń óndiris qýatyn ja­ńartý, óndiriletin ónim birligin ke­ńeıtý sekildi birqatar jobalar bar. Respýblıkamyzdyń 16 aıma­ǵynan ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq kásiporyndardyń qatysýy kórme deńgeıiniń joǵary túrde ótkendigin aıǵaqtaıdy. Kórmege qatysqan keıbir jobalarǵa qys­qa­sha toqtalyp ótsek. Eger Ulttyq bıo­tehnologııalyq ortalyqtyń ne­gizinde kartoptyń vırýssyz mını­túınekterin alý úshin óndiristik ke­shen salý jobasy júzege asyryla­tyn bolsa, IFA jáne PTR ádis­te­rimen vırýsty anyqtaıtyn ba­qylaý jáne apıkaldyq merıstema ádisimen alynǵan kartoptyń saý­yqtyrylǵan materıaly alynady. Jobanyń oryndalýy barysynda ha­lyq jumyspen qamtamasyz eti­lip, al kartoptyń saýyqtyrylǵan tuqymdyq materıaly negizinde ekologııalyq taza ónim alynady. Innovasııalyq zertteýler kór­mesinde nazardan tys qalǵan bir de bir sala joq. Kórmede Qazaq­stan­nyń ındýstrııalyq jáne ınnova­sııalyq áleýeti tolyq kórsetilip, forýmda aıtylǵan ınnovasııalyq jańarýlardyń ekonomıkanyń sa­ýy­ǵýy men damýynyń negizgi kór­set­kishi bolyp sanalatyndyǵy taǵy da bir dáleldengendeı boldy. In­dýs­­trııalyq-ınnovasııalyq baǵyt­ta­ǵy kórmeniń tájirıbelik mańyzy jo­ǵary ekendigi belgili. Ol qyz­yq­ty jobalarǵa qosymsha ınvestısııa tar­tý maqsatynda uıymdasty­ryl­dy. Bul kórme daǵdarystan keıingi kezeńde ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq jobalardy iske asyrýdyń jaq­sy kórsetkishi bolyp otyr. Táý­el­sizdik saraıynyń keń holynda ótken kórme qatysýshylarǵa forým aıaqtalǵansha qyzmet etpek. Forýmnyń alǵashqy kúngi oty­rystary men onyń aıasynda ótki­zilgen sharalar tartymdylyǵymen este qaldy. Forým búgin taǵy jalǵasady. Suńǵat ÁLIPBAI, Venera TÚGELBAI.