Jıyrma jyldan asa ýaqyttan beri Astana qalasynda rýhanı kóshbasshylardyń basyn bir múddege toǵystyryp, ortaq maqsatqa jumyldyryp kele jatqan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń kezekti VIII sezi óz jumysyn qorytyndylady. Sezdiń jabylý saltanatyna Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qatysyp, sóz sóıledi.
Syılastyqqa negizdelgen alań
Memleket basshysy birneshe kúnnen beri elordada túrli mádenıet pen órkenıet ókilderi bas qosyp jatqanyn aıtty.
– Meımandarymyzdyń dini men dili bólek bolsa da, tilegi men nıeti bir ekeni sózsiz. Sezdiń qorytyndy Deklarasııasy – sonyń aıqyn dáleli. Qujatta ortaq ıdeıalar men usynystar kórinis tapty. Jalpy, forýmnyń túpki máni de – osy. Biz qurmet pen syılastyqqa negizdelgen syndarly dıalogtiń kýási boldyq. Eń bastysy, dinbasylar ortaq múdde jolynda kúsh biriktirýge daıyn ekenin kórsetti, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, shyn máninde, salmaqty jáne syndarly dıalog – naǵyz danalyqtyń kórinisi.
– Sizder búkil álemge kóregendik pen parasattylyqtyń úlgisin kórsetip otyrsyzdar. Geosaıası turaqsyzdyq beleń alǵan kúrdeli kezde munyń mán-mańyzy aıryqsha. Forým búginde dinder men mádenıetter arasyndaǵy yqpaldastyqty damytýdyń, barsha adamzattyń jarqyn bolashaǵy úshin yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetti. Plenarlyq jáne seksııalyq otyrystarda, dinı oryndar men nyshandardy qorǵaý boıynsha arnaıy sessııalarda, sarapshylar dóńgelek ústelinde jáne jas dinı kóshbasshylar forýmynda kóptegen qundy ıdeıa men usynys aıtyldy. Sizder destrýktıvti aǵymdar men zorlyq-zombylyqty qatań aıyptap, qazirgi daǵdarystardy retteý múmkindikterin qarastyrdyńyzdar, áleýmettik teńsizdikti eńserý men ınklıýzıvti qoǵam qurý joldaryn talqyladyńyzdar. Ekologııa, ornyqty damý, jańa tehnologııalar men jasandy ıntellektiniń adam ómirine áseri máselelerine erekshe mán berildi. Sezdiń ashylýynda sóılegen sózimde dinı dıplomatııanyń halyqaralyq arenadaǵy dıalog pen senimdi nyǵaıtýda mańyzdy ról atqaratynyn aıtqan edim. Sizderdiń de bul ustanymmen kelisetinderińiz qýantady, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent jahanda túbegeıli ózgerister oryn alyp jatqan kezeńde din kóshbasshylary barsha halyqqa adamgershilik qasıetter men gýmanıstik qundylyqtardyń shamshyraǵy bolýǵa tıis dep sanaıdy.
– Eki kún ishinde sizder sezd jumysynyń basty baǵyttary men keleshek kún tártibi týraly ortaq uıǵarymǵa keldińizder. Ol birlesken qorytyndy Deklarasııada kórinis tabady. Barlyq forým qatysýshylaryn, sondaı-aq Izgi nıet elshilerin osy Deklarasııanyń ıdeıalaryn belsendi nasıhattaýǵa shaqyramyn. Sizderdiń klımat ózgeristerimen kúrestegi din basshylarynyń róli týraly qujat ázirleý, sondaı-aq din jáne gýmanızm turǵysynan jasandy ıntellektini jaýapkershilikpen paıdalanýdyń jalpyǵa birdeı qaǵıdattaryn qalyptastyrý týraly Sezd hatshylyǵyna bergen usynymdaryńyzdy tolyq qoldaımyn. BUU О́rkenıetter alıansynyń sessııasyn aıryqsha atap ótkim keledi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Budan keıin Memleket basshysy tarıhı eskertkishterdi, mádenı áralýandyqty jáne adamzattyń rýhanı murasyn saqtaý úshin dinı nysandardy qorǵaý óte ózekti ekenin jetkizdi.
– Qazaqstanda mundaı is-sharalardy ótkizý Ortalyq Azııa aımaǵynda atalǵan másele úlken mańyzǵa ıe ekenin kórsetedi. Jas dinı kóshbasshylar forýmy óskeleń urpaqtyń sabaqtastyqty saqtaýǵa, dıalog pen ózara túsinistik jolyn jalǵaýǵa umtylatynyn baıqatty. Iаǵnı álemniń keleshegi bar degen sóz. Sarapshylardyń dóńgelek ústeli rýhanı dıplomatııanyń áleýetin keńinen túsinýde ǵylym men dinı ilim sınergııasy mańyzdy ekenin tanytty. Bul baǵytty halyqaralyq yntymaqtastyqtyń quramdas bóligi retinde kúsheıtý qajet dep sanaımyn. Sezde din kóshbasshylarynyń beıbit qatar ómir súrýge shaqyryp, beıtarap, saıası reńk bermeı, ortaq ún qatý ıdeıasy talqylandy. Osy arqyly jańa, anaǵurlym ornyqty ári ádil álemdik tártipti qalyptastyrýǵa eleýli úles qosýǵa bolady, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan barlyq deńgeıdegi dinaralyq jáne mádenıetaralyq dıalogti tolyq qoldaıtynyn jáne sezdiń jahandyq pikirtalas alańy retinde yqpalyn arttyrýǵa tyrysatynyn atap ótti.
– Biz Sezd hatshylyǵynyń BUU ınstıtýttarymen jáne basqa da qurylymdarmen seriktestik jelisin keńeıtýdi jalǵastyramyz. Sezd ıdeıalaryn ilgeriletý úshin birqatar is-shara uıymdastyrylady. Oǵan halyqaralyq seriktesterimiz, jastar, sarapshylar, volonterlik uıymdar qatysady. Beıbitshilik – eń basty baılyǵymyz. Bul – barsha elge, halyqtar men dinderge ortaq asa mańyzdy qundylyq. Shyn máninde, tatýlyq pen turaqtylyq baıandy bolashaqtyń myzǵymas kepili sanalady. Sizder osy jolda aıanbaı eńbek etip júrsizder. Búgingi basqosýdy sonyń jarqyn kórinisi boldy deýge bolady. Bir sózben aıtqanda, sezd tabysty ótti. Barshańyzǵa zor alǵysymdy aıtamyn. Igi maqsat jolyndaǵy yntymaǵymyz odan ári nyǵaıa beredi dep oılaımyn, – dedi Prezıdent.
Sezd deklarasııasy qabyldandy
Jıynǵa moderatorlyq etken Sezd hatshylyǵynyń basshysy Máýlen Áshimbaev plenarlyq otyrys mazmundy boldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar ekenin atap ótti. Seksııalyq otyrystar aıasynda da jan-jaqty pikir almasýlar ótip, mańyzdy oılar aıtylǵanyna toqtaldy.
– Kezdesýler barysynda ashyq jáne syndarly dıalog boldy. Kóptegen mańyzdy ıdeıalar, naqty oılar men qundy usynystar aıtyldy. Din lıderleri qazirgi ózekti jahandyq syn-qaterlerdi birlesip eńserý jolyndaǵy rýhanı dıplomatııanyń rólin jan-jaqty talqylady. Sondaı-aq sezd aıasynda birqatar mańyzdy is-shara ótkizdik. Bul rette Birikken Ulttar Uıymynyń О́rkenıetter alıansymen birlesip uıymdastyrylǵan dinı nysandardy qorǵaý jónindegi arnaıy sessııany, jas dinı lıderlerdiń II forýmyn jáne saraptamalyq dóńgelek ústeldi erekshe atap ótýge bolady. Munyń bári sezdi mazmundyq jaǵynan damytýǵa jáne kóterilgen taqyrypty tereń ashýǵa úlken úles qosty dep senemiz. Sonymen qatar osy kezdesýler men jıyndar ózara qurmet pen senimdi odan ári nyǵaıtyp, úılesimdi ári órkendegen álem qurý jolyndaǵy dinderdiń ortaq mindetin aıqyndaýǵa múmkindik berdi. Sondyqtan sezimiz jalpy nátıjeli boldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar, – dedi M.Áshimbaev.
Qorytyndy jıyn barysynda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary VIII seziniń «Astana beıbitshilik deklarasııasy 2025» atty deklarasııasy qabyldandy. Qujat mazmunyna qysqasha toqtalǵan M.Áshimbaev deklarasııada toǵyzynshy sezdi ótkizý merzimi de qamtylǵanyn, ony 2028 jyly Astanada ótkizý usynylǵanyn aıtty. Bul usynysqa delegattar qoldaý bildirdi.
– Forým qatysýshylarynyń nazaryna osy qujattyń jobasy usynyldy. Deklarasııa jobasy jumys tobynda jáne Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sezi hatshylyǵynyń otyrysynda egjeı-tegjeıli talqylandy. Osy oraıda kelip túsken usynystar eskerildi. Deklarasııanyń negizgi erejeleri mádenıetaralyq jáne dinaralyq dıalogti nyǵaıtýǵa tyń serpin beretinine, sondaı-aq qazirgi álemdegi syn-qaterler men problemalarǵa qatysty is-qımyl jasaý aıasynda biryńǵaı qadamdardy pysyqtaýǵa negiz bolatynyna úmittenemiz, – dedi Senat tóraǵasy, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sezi hatshylyǵynyń basshysy M.Áshimbaev.
Al deklarasııanyń mátinin sezd qatysýshylaryna Vatıkannyń Qasıetti taǵynyń Dinaralyq dıalog boıynsha dıkasterııa prefektisi Kardınal Djordj Djeıkob Kývakad oqyp berdi. Cezd qatysýshylary qabyldaǵan bul qujat BUU Bas Assambleıasy 80-sessııasynyń resmı qujaty retinde álemge taratylmaq.
«Biz beıbitshilikke, áleýmettik turaqtylyqqa jáne jahandyq yntymaqtastyqqa qol jetkizýge baǵyttalǵan kúsh-jigerdiń mańyzdy quraly bolyp otyrǵan dinaralyq jáne mádenıetaralyq dıalogti tereńdetýge degen adaldyǵymyzdy bildiremiz. Qaqtyǵystar men geosaıası qarama-qaıshylyqtardyń kúsheıýi jaǵdaıynda dıalog adamzattyń ómir súrýiniń negizi sanalatyn beıbitshilik pen damýǵa jol ashady. Biz ulttyq úkimetterdi, halyqaralyq uıymdardy, dinı lıderlerdi, saıasatkerlerdi, sarapshylardy, ÚEU, BAQ ókilderin jáne barlyq izgi nıetti adamdardy adamzat birliginiń negizi retinde mádenıetaralyq jáne dinaralyq dıalogti belsendi túrde ilgeriletýge, tózimdilikti, adam quqyqtaryn qurmetteýdi, ınklıýzıvtilikti jáne beıbit qatar ómir súrýdi dáripteýge, halyqtar men memleketter arasyndaǵy beıbitshilik pen ózara túsinistikti nyǵaıtý úshin óshpendilik pen zorlyq-zombylyqtan bas tartýǵa shaqyramyz», delingen deklarısııa mátininde.
Buǵan qosa sezd qatysýshylary deklarasııa arqyly jańa tehnologııalardy, sonyń ishinde sıfrlyq tehnologııalardy, jasandy ıntellekt pen bıoınjenerııany jaýapty túrde paıdalanýǵa shaqyrady. Qujatta jasandy ıntellektini kemsitý, óshpendilik nemese adamnyń qadir-qasıetine nuqsan keltirý maqsatynda qoldanýǵa jol berilmeýi kerektigi aıtylǵan. Adam quqyqtary men etıka qaǵıdattaryna súıene otyryp jasalǵan jasandy ıntellektini paıdalaný jónindegi halyqaralyq normalardy ázirleýdiń qajettiligin atap kórsetedi. Jasandy ıntellektini damytýdaǵy progresske qaramastan, shynaıy janashyrlyq pen súıispenshilik tanytý tek adamǵa ǵana tán qabilet ekenin jáne osy qasıetterge baýlý adamzattyń gýmanıstik ári rýhanı-adamgershilik turǵydan damýynyń arqaýyna aınalýǵa tıis ekenin málimdeıdi.
«Biz Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń kelispeýshilikter men qaqtyǵystardy eńserýge, halyqtar arasyndaǵy senimdi nyǵaıtýǵa jáne beıbitshilik pen ádildik murattaryn ornyqtyrýǵa umtylatyndardyń kúsh-jigerin biriktirý maqsatynda beıbitshilik jolyndaǵy jańa jahandyq qozǵalys qurý jónindegi úndeýin qoldaımyz. Biz basqa jahandyq jáne óńirlik alańdarmen seriktese otyryp, beıbitshilik pen kelisim mádenıetin ilgeriletýdiń tıimdi joldaryn izdeý úshin beıbitshilik jolyndaǵy jahandyq qozǵalystyń maqsattaryn ilgeriletý jónindegi halyqaralyq dıalogti jandandyrýǵa jáne halyqaralyq is-sharalar legin – dóńgelek ústelder, konferensııalar men saıd-ıventter uıymdastyrýǵa nıettimiz», delingen sezd delegattary qabyldaǵan basty qujatta.
Sezdiń qorytyndy otyrysynda Máskeý jáne búkil Reseı patrıarhy Kırıll sóz sóılep, din kóshbasshylary shynynda da búkil álemdik deńgeıde mańyzdy ári sheshýshi sıpatqa ıe alań ashyp otyrǵanyn, bul alańda túrli kózqarastaǵy adamdar birlese eńbek etip, beıbitshilik pen órkendeý jolyna úles qosýǵa tıis ekenine toqtaldy.
– Eń mańyzdysy – búgin biz ártúrli dinder men konfessııalarǵa jatatyn dinı kóshbasshylardyń, rýhanı jetekshilerdiń bir-birimen ıyq tirestire, bir otbasynyń múshesindeı eńbek etkenin kórip otyrmyz. Bul qubylys bizdiń aramyzdaǵy dinı-teologııalyq aıyrmashylyqtarǵa qaramastan, ustanymdarymyzdyń jaqyndyǵyn taǵy da aıǵaqtaıdy. Osy sátti paıdalana otyryp, barshamyzdyń atynan jáne óz atymnan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, qurmetti Qasym-Jomart Toqaevqa shyn júrekten alǵysymdy bildirgim keledi. Ol kisi bul jıynnyń joǵary deńgeıde ótýine úlken mán berip, jeke ýaqytyn bólip, erekshe kúsh-jigerin saldy. Sonymen qatar osy mańyzdy is-sharany uıymdastyrýǵa tikeleı atsalysqan Qazaqstannyń dinı jetekshilerine de alǵysymdy jetkizgim keledi. Olar barlyǵymyzǵa qonaqjaılylyq tanytyp, keńpeıildilik kórsetti, – dedi patrıarh Kırıll.
Ál-Azhar Joǵarǵy ımamynyń orynbasary, sheıhy Muhammed Abdýrahman ál-Dýaını de óz sózinde Memleket basshysyna, uıymdastyrýshylarǵa osyndaı asa mańyzdy mıssııany arqalaǵan sezd jumysyn sátti ótkizgeni úshin aıryqsha alǵysyn bildirdi. Sonymen qatar barsha din ókilderin beıbitshilikti barynsha nasıhattaýǵa shaqyryp, álem halqyn qantógissiz qarym-qatynasta ómir súrýge úndedi.
Izraıldiń Bas Sefard ravvıni Devıd Iosef te sóz sóılep, Memleket basshysyna, eń aldymen, osy sezdi uıymdastyrǵany úshin zor alǵys bildirdi. Jáne de adamzat balasyn terrorızm men qantógisti toqtatýǵa shaqyrdy, beıbitshilikti eń basty qundylyq dep atady.
Jıyndy qorytyndylaǵan M.Áshimbaev hatshylyq atynan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa jáne barlyq qatysýshylarǵa alǵys bildirip, barshamyzdyń ortaq múddemizge jumyldyrylǵan kúsh-jigerimizdiń arqasynda álemniń ashyq dıalogke, ózara túsinistikke jáne beıbit ómirge degen umtylysy nyǵaıa túsedi degen senimimen sezd jumysyn jabyq dep jarııalady.
Beıbitshilik jáne kelisim saıabaǵy ashyldy
Búginde elimiz beıbitshilik pen kelisimniń halyqaralyq ortalyǵyna aınalǵan. Eki kúnge jalǵasqan sezd aıasynda aıtylǵan pikirler osyǵan saıady. Din kóshbasshylarynan bólek álemniń ár buryshynan kelgen halyqaralyq uıym ókilderi, bedeldi sarapshylar men saıasatkerler almaǵaıyp kezeńde adamzatqa eń qajetti tatýlyq pen ózara túsinistik qundylyqtarynyń jarqyn kórinisin qazaq dalasynan baıqaǵandaryn jetkizdi. Sol ıgiliktiń jalǵasy retinde Astanada Beıbitshilik jáne kelisim saıabaǵy ashyldy.
Bul – Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi aıasynda dinaralyq jáne mádenıetaralyq dıalogti nyǵaıtý maqsatymen qolǵa alynǵan biregeı bastama. Saltanatty is-sharaǵa VIII sezd delegattarymen birge Senat tóraǵasy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezi hatshylyǵynyń basshysy Máýlen Áshimbaev qatysty.
Hatshylyq basshysy mártebeli meımandarǵa iltıpat bildire kelip, Beıbitshilik jáne kelisim saıabaǵynyń negizin 2022 jyly Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VII sezine qatysýshylar qalaǵanyn aıtty. Atalǵan is-sharaǵa Rım Papasy Fransısk, Ál-Azhardyń Joǵarǵy ımamy sheıh Ahmed at-Taıeb qatysqan edi. Osy aralyqta saıabaq Qazaqstandaǵy túrli konfessııalar arasyndaǵy dostyq pen birliktiń jarqyn úlgisine aınalyp úlgerdi.
– Sezge qatysýshylardyń izgi bastamasynyń nátıjesinde Esil ózeniniń jaǵalaýynda jańa saıabaq boı kóterdi. Bul – birliktiń, ózara senimniń jáne beıbitshilik pen kelisimniń jarqyn sımvoly. Barlyq halyqtyń dástúrinde tal ómirsheńdikti, ósýdi jáne órkendeýdi bildiredi. Sondyqtan bul saıabaqty senim men etnosqa qaramastan kemel keleshekke ortaq umtylysymyzdyń belgisi dep qabyldaımyz. Qazaqstan astanasynyń ortasynda ornalasqan Beıbitshilik jáne kelisim saıabaǵy dinder men mádenıetter arasyndaǵy rýhanı kópir bolady dep senemiz. Mundaı qadam qazirgideı kúrdeli kezeńde aıryqsha mańyzǵa ıe, – dedi M.Áshimbaev.
Sonymen qatar ol sózinde Qazaqstan túrli etnos, mádenıet jáne din ókilderi beıbit qatar ómir súrip jatqan biregeı memleket ekenin aıtty. Al bul etnosyna jáne dinine qaramastan barshaǵa ashyqtyq, senim, tózimdilik, qurmet sııaqty qundylyqtardyń naqty kórinisi ekeni anyq. Beıbitshilik pen kelisim saıabaǵynyń dál ortasyndaǵy «О́mir aǵashy» monýmenti de osy rýhanı ustanymdy beıneleı túsken. Úsh jyl buryn munda delegattar 60-tan asa tal otyrǵyzǵan edi. Monýmenttiń ortasyna kúmbez úlgisinde emen aǵashy otyrǵyzylyp, sýburqaq ornatyldy.
Joba avtorlarynyń aıtýynsha, sý men tamyry tarıh tereńine boılaǵan ómir aǵashy Jerdegi máńgilik tirshilikti jáne onyń qundylyǵyn dáripteıdi. Sol arqyly atalǵan ınstallıasııa, senimi men nanymyna qaramastan, planetadaǵy barlyq adamdy kelisimge, beıbitshilik pen dostyqqa shaqyrady. Kúmbez bir aspan astyndaǵy beıbitshilikti, al tórt jaǵyndaǵy kireberis dúnıeniń tórt buryshy – Ońtústik, Soltústik, Batys jáne Shyǵysty bildiredi. Kúmbezdiń qabyrǵalarynda dúnıeniń jaratylysy, Qazaqstan úshin tarıhı mańyzy bar oqıǵalar jáne ejelgi sýretter – petroglıfter beınelengen.
Saıabaqtyń ashylýyna qatysqan VIII sezd delegattary «Bala boıaýyndaǵy álem» atty sýret kórmesin de tamashalady. Onda respýblıkalyq jas sýretshiler baıqaýynyń jeńimpazdary men júldegerleriniń qylqalamynan týǵan úzdik 20 kartına qoıylǵan. Atalǵan ekspozısııalar jas býynnyń shyǵarmashylyǵymen tanysýǵa múmkindik beredi ári jarqyn jáne úılesimdi bolashaqqa degen senimdi nyǵaıtýǵa septesedi.
Bolashaq jolyndaǵy sınergııa
Sezd aıasynda «Beıbit ómir – jastar tańdaýy: bolashaq jolyndaǵy sınergııa» uranymen Jas dinı lıderlerdiń II forýmy da uıymdastyryldy. Oǵan jas dinı kóshbasshylarmen qatar álem boıynsha irgeli jastar qozǵalystarynyń ókilderi, ǵalymdar, belsendiler, ornyqty damý, aqparattyq tehnologııa, mádenıet jáne kommýnıkasııa salalarynyń sarapshylary qatysty. Is-sharada qazirgi tańdaǵy ózekti problemalardy sheshý joldary talqylandy.
Forýmdy ashqan M.Áshimbaev byltyrǵy I Forým jas býynnyń adamzatty alańdatqan jahandyq túıtkilderdi sheshýge qatysýy qanshalyqty mańyzdy ekenin aıqyn kórsetip bergenin aıtty.
– Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, qıyn kezeńderde biz qabyrǵa emes, kópirler salýymyz kerek. Bul – bizdiń halqymyzdyń sanaly tańdaýy. Qazir biz buryn-sońdy bolmaǵan qaıshylyqtardyń kúrdeli dáýirinde ómir súrip jatyrmyz. Jahandyq klımattyń ózgerýi jáne ekologııalyq apattar álemge joıqyn saldaryn tıgizýde. Bitpeıtin soǵystar men qaqtyǵystar tutas planetamyzǵa orasan zor qaýip tóndirip tur. Sondyqtan adamzat qazirgi ózekti problemalardy sheshý jolynda jańa ıdeıalar men tyń tásilderge muqtaj. Osy oraıda HHI ǵasyrdaǵy eń kúrdeli túıtkilderdi eńserýde sizderge, ıaǵnı jas kóshbasshylarǵa úlken jaýapkershilik júkteledi. Bul jolda tek ashyqtyq, adaldyq jáne senimge negizdelgen dıalog arqyly kózdegen maqsatqa qol jetkizýge bolady. О́zara senim bolmasa, berik halyqaralyq turaqtylyq ornatý múmkin emes. Sondyqtan Qazaqstan beıbit qatar ómir súrý jáne mádenı áralýandyqty qurmetteý qaǵıdattaryn dáıekti túrde dáriptep keledi, – dedi Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezi hatshylyǵynyń basshysy.
Forýmǵa qatysýshylar qarama-qaıshylyqtar men qaqtyǵystar beleń alǵan jáne halyqaralyq qaýipsizdiktiń jańa júıesine degen qajettilik arta túsken qazirgi kezde ornyqty damýdyń kepili retinde jastar erekshe ról atqaratynyn aıtty. Sondaı-aq jahandyq syn-qaterlerge qarsy kúreste kúsh-jigerdi biriktirý jolynda mádenıetter men dinder arasyn baılanystyratyn rýhanı dıplomatııanyń mańyzyna da basa mán berildi. Polıarızasııa, dinı tózbeýshilik jáne áleýmettik qaıshylyqtar ýshyǵa túsken búgingi jaǵdaıda jastardyń jasampaz kún tártibiniń tasymaldaýshysy retindegi róli strategııalyq mańyzǵa ıe ekeni anyq.
Forým baǵdarlamasyna sáıkes plenarlyq sessııa men Forum-talks sessııasy ótti. Onda qatysýshylar jastardyń beıbitshilik pen dinaralyq dıalogti nyǵaıtý jolyndaǵy mıssııasy týraly baıandamalar jasady. Sondaı-aq ártúrli konfessııalar arasyndaǵy yntymaqtastyqty arttyrý isinde jas býynnyń róli jáne qazirgi tańda ózara túsinistik pen úılesimdilikti nyǵaıtýda mádenıetaralyq qundylyqtardyń mańyzy sóz boldy.
Is-shara sońynda «Beıbit ómir – jastar tańdaýy» atty qorytyndy kommıýnıkeniń jobasy tanystyryldy. Qujatta qazirgi jahandyq syn-qaterlerdi eńserýde konfessııaaralyq dıalogtiń róli asa mańyzdy ekeni aıtylǵan. Sondaı-aq onda jas kóshbasshylar toleranttylyq, ádilettilik jáne yntymaqtastyq qaǵıdattaryna taban tiregen jarqyn bolashaq qurýǵa óz kúsh-jigerin jumsaýǵa daıyn ekeni jazylǵan. Kommıýnıkede halyqtar men dinder arasyndaǵy ózara túsinistik, meıirimdilik jáne yntymaqtastyq murattaryna jas dinı lıderlerdiń beıil ekeni de kórsetilgen.
II forým jastardyń sezge jáne jahandyq dinaralyq kún tártibin talqylaýǵa qatysýynyń mańyzy joǵary ekenin aıqyn dáleldep berdi. Al is-sharanyń nátıjesi atalǵan alań ınklıýzıvti, beıbit jáne ornyqty qoǵam qalyptastyrý jolynda rýhanı dıplomatııanyń tıimdi tetikteriniń biri ekenin naqtylaı tústi.
Aıta keteıik, úsh jyl buryn Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VII sezinde Memleket basshysy forým qyzmetin jetildirýge arnalǵan ózara is-qımyldyń jańa tásilderin ázirleýdi usynǵan edi. Bul bastamaǵa delegattar biraýyzdan qoldaý bildirdi. Osyǵan baılanysty jańa kózqaras pen zamanaýı sheshimderdiń sımvoly jáne ýshyǵa túsken jahandyq problemalarǵa jaýap retinde Jas dinı lıderler forýmyn ótkizý qolǵa alyndy.
Adamzattyń ortaq múddesi
Táýelsizdik saraıyndaǵy alqaly jıynda arnaıy seksııalyq otyrystar da uıymdastyryldy. Onyń aıasynda dinniń adamzatty ortaq múddege jumyldyrýdaǵy rólin jáne ornyqty damý maqsattaryna qol jetkizý máselelerin talqylady. Sondaı-aq din kóshbasshylary sıfrlyq jáne jasandy ıntellekt dáýirinde din men rýhanı qundylyqtardyń bitimgershilik áleýetin odan ári damytý jóninde pikirlerin ortaǵa saldy.
Birinshi seksııa «XXI ǵasyrda adamzatty jumyldyrýdaǵy dinderdiń róli» taqyrybyna arnaldy. Munda spıkerler din árkimniń senimi men rýhanı qajettiligin qanaǵattandyrý úshin ǵana emes, adamzattyń yntymaǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵanyn jetkizýge tyrysty. Iаǵnı ártúrli din ókilderi, zertteýshiler, quqyq jáne gýmanıtarlyq saıasat salasynyń mamandary dinder arasyndaǵy ózara baılanysty kúsheıtýde konstrýktıvti tásilderdi anyqtap, ortaq bastamalardy damytýdy kózdedi.
Spıkerler qazirgi ýaqytta álemde túrli qıyndyqtar kóbeıip, qoǵamda bólinýshilik pen halyqaralyq janjaldar kúsheıip jatqan kezde, dinder adamdardy biriktiretin, qoldaıtyn jáne kómektesetin mańyzdy kúshke aınalyp otyrǵanyn aıtty. Osy oraıda Slovakııadan kelgen delegat, eýropalyq saıasatker Iаn Fıgel ár azamat jaýapkershilik alýy kerek ekenin, árqaısysy óz deńgeıinde kez kelgen máselege áser ete otyryp, izgilikke baǵyttaı alatynyn aıtty.
– Kópshiligi erkindikti qalaıdy, biraq onyń talaptaryn oryndaýda jaýapkershilik tanyta bermeıdi. Adamdar tipti ózderiniń quqyqtaryn túsinbeıdi – bul barshamyzǵa ortaq ótkir másele. Quqyq pen bostandyq mindetpen qatar júrýge tıis. Jaýapkershiliksiz erkindik turaqtylyq ákelmeıdi. Mysaly, balaǵa tek erkindik berilip, mindet júktelmese, ol tártipsiz bolýy yqtımal. Iаǵnı balany tárbıeleý arqyly biz qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligimizdi oryndap otyrmyz. Tek qoǵamdyq emes, dinı, azamattyq jaýapkershiligimizdi kúsheıtý kerek. Barlyǵy ádilettilikke, tózimdilikke jáne adaldyqqa negizdelýi qajet. Qazirgi álemdegi soǵys, genosıd jaǵdaılary adam quqyqtarynyń óreskel buzylyp otyrǵanyn kórsetedi. Biz bul zulmattarǵa qarsy halyqaralyq kelisimderge qol qoısaq ta, olardy tolyq oryndaı almaı kelemiz. Sezde jınalǵan kóshbasshylardyń maqsaty – álemniń ár buryshynda ishki jáne qoǵamdyq turaqtylyqqa, senim men beıbit ómirge qol jetkizý. Sondyqtan biz jaýapkershiligimizdi sezinip, quqyq pen mindetterdi teń ustaný arqyly adamzattyń birligin nyǵaıtýǵa bar kúshimizdi salýymyz kerek, – dedi saıasatker.
Al ekinshi seksııa «Dinder – álemniń turaqty damýynyń faktory» taqyrybynda ótip, túrli elderden kelgen din lıderleri men sarapshylar qazirgi jahandyq syn-qaterler jaǵdaıynda yntymaq pen beıbitshiliktiń mańyzyn talqylady. Basqosýda dinderdiń mıssııasy, dinaralyq yntymaqtastyq kúsheıtý jóninde qalam sermep júrgen brazılııalyq jazýshy Osvaldo Konde qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikti rýhanı jáne etıkalyq mindet retinde qarastyrý kerek degen oı tastady.
– Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) tipti bir ǵana jándikke qarsy jasalǵan áreket úshin de adam jaýapty bolatynyn eskertken. Munyń tereń etıkalyq ári moraldyq máni bar. Sebebi tabıǵattaǵy árbir tirshilik ıesimen qarym-qatynasymyz bizdiń rýhanı jáne adamgershilik bolmysymyzdy kórsetedi. Biz – bir ǵalamsharda ómir súrip jatqan qaýymbyz. Sondyqtan tabıǵatqa degen jaýapkershilik te ortaq. Qazirgi tańda dinı jáne rýhanı kóshbasshylar álemde ózara túsinistik pen yntymaqtastyqty nyǵaıtyp, ekologııalyq turaqtylyqty nasıhattaýǵa mindetti. Hrıstıandarda da adam sózderi men oılary arqyly da jaýapkershilik arqalaıdy, demek tabıǵatqa nemquraıly qaraý áreketsizdik pen kúná sanalady. Ár dinniń paryzy álemniń turaqty damýy jolynda tabıǵatpen úılesimde ómir súrý ekenin túsindirý, – dedi O.Konde.
Brazılııalyq spıkerdiń sózin jalǵaǵan Prezıdenttiń keńesshisi – Prezıdenttiń halyqaralyq ekologııalyq yntymaqtastyq jónindegi arnaýly ókili Zúlfııa Súleımenova turaqty damý men klımattyq jaýapkershiliktiń jahandyq kún tártibindegi róline erekshe nazar aýdardy.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamalarynda ekologııa máselesi aıryqsha mańyzǵa ıe. Qazirgi tańda klımattyń ózgerýi tek ekologııalyq emes, sonymen qatar jahandyq qaýipsizdikke, áleýmettik turaqtylyqqa jáne ulttyq biregeılikke tikeleı áser etetin kúrdeli faktorǵa aınalyp otyr. Qazaqstan bıdaı óndirisi boıynsha álemde jetekshi oryndardyń birin ıelenedi. Alaıda klımattyń ózgerýine baılanysty aldaǵy jyldary jahandyq deńgeıde bıdaı óndirisi shamamen 49%-ǵa qysqarýy múmkin degen boljam bar. Bul – azyq-túlik qaýipsizdigine tónetin eleýli qater. Azyq-túlikke qoljetimdilik búginde tek Qazaqstan úshin ǵana emes, búkil álem halqy úshin ózekti máselege aınalyp otyr. Prezıdent bul máseleniń tek ulttyq deńgeıde ǵana emes, jahandyq mańyzǵa ıe ekenin atap ótti. Sondyqtan strategııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin biz keshendi jáne júıeli sharalar qabyldaýǵa tıispiz. Osy oraıda dinı jáne álemdik kóshbasshylardyń róli erekshe. О́ıtkeni qazirgi zamanǵy álem – ózara tyǵyz baılanystaǵy kúrdeli júıe. Demek turaqty damý máselesine tek áleýmettik ne ekonomıkalyq turǵydan ǵana qaraýǵa bolmaıdy. Bul – ózara yqpaldasqan, kópsalaly keshendi úderis. Sondyqtan bul baǵyttaǵy progress barlyq múddeli taraptardyń – memleketter basshylarynyń, dinı jetekshilerdiń, azamattyq qoǵam ókilderiniń jáne halyqaralyq uıymdardyń birlesken kúsh-jigerin talap etedi. Tek osylaı ǵana biz turaqty, qaýipsiz jáne ádiletti bolashaqqa qol jetkize alamyz, – dedi Z.Súleımenova.
Sıfrlyq tehnologııa jáne rýhanı jaýapkershilik
Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń VIII sezinde tehnologııalar dáýirindegi qundylyqtar taqyryby keńinen talqylandy. «Ulttyq aqparattyq tehnologııalar» AQ-nyń jasandy ıntellekt jónindegi basqarýshy dırektory Alekseı Samoılov JI-di kómekshi qural retinde izgi maqsatta paıdalanýǵa bolatyn tustaryn atady.
– Jasandy ıntellekt – qupııaǵa toly bolmys ta, tabyný nysany da emes, ol adamǵa qyzmet etetin ınjenerlik oıdyń jemisi ǵana. Onyń paıdasy da ushan-teńiz. Máselen, tehnologııalar qasıetti mátinderdi aýdarýǵa, ózara túsinýge, dástúrler men qundylyqtardy zertteýge kómektesetini anyq. Kóne qoljazbalardy sıfrlaý, joǵalǵan mátinderdi qalpyna keltirý, aýyzsha muralardy jınaqtaýda da kómekshi qural bola alady. Onyń ústine, JI ınternetti jaılaǵan ekstremıstik materıaldar men zorlyq-zombylyqqa shaqyratyn úndeýlerdi jedel anyqtaýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı arnaıy bekitilgen algorıtmder aqparat aǵynyn jedel taldap, yqtımal qaýip-qaterdi boljaıdy, eskertedi. Biraq jasandy ıntellekt zulymdyqty ózdiginen jeńe almaıdy, oǵan arnaıy tapsyrma júkteıtin tiri jan qajet, – deı kele Alekseı Samoılov arab eliniń tájirıbesinen de mysal keltirdi.
Spıker osydan birneshe jyl buryn Dýbaıda paıda bolǵan «Kıber-Múftı» jobasynyń myqty ári osal tusyn ashyp aıtyp berdi.
– Bul – álemde alǵash ret memlekettik deńgeıde qurylǵan, jasandy ıntellekt negizinde dinı suraqtarǵa jaýap beretin qyzmet túri. Onyń maqsaty – jastardy ınternettegi radıkaldy ýaǵyzshylardyń yqpalynan qorǵaý. Resmı chat-botqa suraq qoıǵan adam dástúrli ıslamǵa negizdelgen jaýap alady. Alaıda JI kúrdeli suraqtar týyndasa, dármensiz bolyp shyqty. Tipti keıbir ǵalymdar jobanyń osy dármensizdigin synady. Olardyń aıtýynsha, kompıýter adamnyń ómirlik jaǵdaıyn túsinbeıdi, júreginde ne baryn sezbeıdi. Sondyqtan bul qoǵamnyń radıkaldanýymen kúreste túbegeıli sheshim bola almaıdy dep otyr. Degenmen JI-di senimnen alystatatyn kúsh dep qarastyrýǵa bolmaıdy. Tek bizdiń jasandy ıntellektige qandaı suraq qoıatynymyz mańyzdy. Eger saýal maǵynasy turǵysynan tereń bolsa, senimimizdi nyǵaıtatyn jaýap izdesek, mundaıda duǵaǵa nemese ustazǵa júginý durysyraq. JI bizdiń dúnıetanymymyzdy qalyptastyrmaıdy, tek bar bilimdi kórsetedi. Ony qalaı qabyldaý – bizdiń sheshimimiz, – dedi A.Samoılov.
Álemdegi geosaıası ahýal kúrdeli kezeńde dinderdiń beıbitshilik ornatýdaǵy róli aıryqsha mánge ıe. О́ıtkeni qazir jahanda dinı jáne etnıkalyq tózbeýshilikke negizdelgen zorlyq-zombylyq, ekstremıstik ıdeologııalardyń taralýy jáne óshpendilik tiliniń kúsheıýi alańdaýshylyq týdyryp otyr. Osyǵan oraı sezdiń tórtinshi seksııasy «Senim ekstremızmge qarsy: dinderdiń bitimgerlik áleýeti» taqyrybynda ótti.
Otyrys aıasynda rýhanı dıplomatııanyń qaqtyǵystardaǵy áleýeti, dinı ekstremızmniń qaýipteri, dinı jáne halyqaralyq uıymdardyń terrorızmmen kúrestegi orny, beıbit ómir súrýge úndeıtin dinı bilimniń mańyzy jáne óshpendilik tiline qarsy kúrestegi BAQ pen áleýmettik jelilerdiń yqpaly sııaqty mańyzdy máseleler qarastyryldy.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń osyndaı dıalog alańyn uıymdastyrýǵa bastamashylyq jasaýy tegin emes. Qazaq jeri ǵasyrlar boıy Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy kópir qyzmetin atqaryp keledi. Bul sezd Qazaqstannyń álemdegi yntymaqtastyq pen beıbitshilik saıasatynyń aınasy dese bolady. Qazirgi kúrdeli kezeńde dinı kóshbasshylardyń bir ústelde bas qosýy, qaıshylyqtardy beıbit jolmen sheshýge degen yqtııarlyǵyn kórsetedi. Islam dini zulymdyqty emes, beıbitshilikti qoldaıdy. Qazaq halqy da – bolmysynan ymyrashyl, birlik pen tatýlyqty qoldaýshy el. «Uıymdasqan utady, yntymaq júrgen jerde yrys birge júredi» degen danalyq sózdi ardaqtaı otyryp, jer betin ortaq úıimiz dep sanap, onyń beıbit ómirin birge qorǵaýymyz qajet. Alqaly jıyn jahandyq deńgeıde adamzatty birlik pen tatýlyqqa shaqyratyn mańyzdy alańǵa aınalyp otyr. Osy oraıda ekstremızm men terrorızmniń shynaıy dinge qatysy joq ekenin taǵy da basa aıtý kerek, – dedi QMDB tóraǵasy, Bas múftıi Naýryzbaı qajy Taǵanuly.
Seksııa spıkerleri álemdegi qaqtyǵystardyń sebepteri kópqyrly ekenin, terrorlyq áreketter otbasylyq máselelerden bastap ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa deıin áser etetinin aıtty. Sondaı-aq olar din de osy máselelerdiń bir bóligi bolǵanymen, onyń ózi ǵana sheshim bolmaıtynyn jetkizdi. Qoryta kele, biraýyzdan keshendi tásil usynýdy, ol bilim berý, áleýmettik qoldaý jáne halyqaralyq yntymaqtastyq arqyly júzege asyrylýǵa tıis dep túıindedi.
Rýhanı dıplomatııaǵa ǵylymı tásildi ıntegrasııalaýdyń nátıjesi retinde «Búgingi mádenıetaralyq jáne dinaralyq dıalog» atty saraptamalyq dóńgelek ústel uıymdastyrylǵanyn da atap ótken jón. Is-sharada akademııalyq ortanyń, ǵylymı-saraptamalyq qoǵamdastyqtyń, dinı birlestikterdiń ókilderi jáne basqa da múddeli taraptar klımattyń ózgerýi, kóshi-qon, genderlik aspektiler, adam quqyqtary máselelerin talqylap, jahandyq syn-qaterlerdi eńserý jóninde usynystar jasady. Qatysýshylar atap ótkendeı, mundaı sınergııa dıplomatııalyq áleýetti arttyrady jáne beıbit, ádil, turaqty álem qurýǵa yqpal etedi.
Sonymen qatar «Ál-Azhardyń» Joǵarǵy ımamy sheıh Ahmed át-Taıebtiń «Islam dinindegi negizgi ustanymdar» atty qazaq tilinde jaryq kórgen kitaby kópshilikke tanystyryldy. Onda senim, moral jáne etıka sııaqty qundylyqtar qazirgi zamanǵy dinı-fılosofııalyq kózqarastar turǵysynan taldanǵan.
VIII sezd alańynda Senat tóraǵasy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezi hatshylyǵynyń basshysy Máýlen Áshimbaev «Ál-Azhar» Joǵarǵy ımamynyń orynbasary, doktor Muhammed Abdýrahman ad-Dýaınımen kezdesti. Júzdesýde sezd hatshylyǵy men ıslam álemindegi mańyzdy bilim berý, ǵylymı jáne rýhanı ortalyqtarynyń biri «Ál-Azhar» ýnıversıteti arasyndaǵy yntymaqtastyqty arttyrý máselesi sóz boldy. Odan bólek, teologııalyq bilim berý jáne ǵylymı zertteýler salasyndaǵy birlesken bastamalarǵa erekshe mán berildi.
Budan basqa, Máýlen Áshimbaev EQYU-nyń ulttyq azshylyq isteri jónindegi Joǵarǵy komıssary Krıstof Kamppen ekijaqty kezdesý ótkizdi. Suhbat kezinde taraptar Uıym aıasyndaǵy ultaralyq qatynastar men ózara is-qımyldyń ózekti máseleleri jóninde pikir almasty.
Jalpy, elimizdiń beıbitsúıgish bolmysyn aıshyqtaı túsken bul halyqaralyq jıyn alǵash qurylǵan kúnnen bastap búginge deıin talaı taqyrypty tarazyǵa tartty. Ári zaman talabyna saı transformasııadan ótti. Sóıtip, qazaq eliniń jahandyq senim bastamasy baıandy júzege asyp, barlyq din ókili asyǵa kútetin dástúrli alańǵa aınaldy.
Jasulan SEIILHAN,
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»