Qazaqstan – AQSh: Ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yqpaldastyqtyń negizgi baǵyttary

Memleket basshysy Qazaqstan men AQSh-tyń keńeıtilgen strate­gııalyq seriktestigi qarqyndy damyp kele jatqanyna nazar aýdardy.

– Biz Amerıkany mańyzdy seriktesterimizdiń biri sanaımyz jáne san qyrly ynty­maqtas­tyqty odan ári damytýǵa múddeli ekeni­mizdi rastaı­myz. Amerıka Qurama Shtat­tarynyń da osy strate­gııalyq ustanymdy qoldaıtyny qýantady. Oǵan Prezıdent Donald Tramppen 2024 jyly jeltoqsan aıynda bolǵan áńgimelesý barysynda kóz jetkizdik. Búgin biz Prezıdent Tramp­pen taǵy da mazmundy áńgi­me júrgizdik. Ol úshin rıza­shy­lyǵymdy bildiremin. Qazaqstan Prezıdenti Tramptyń pragma­tıkalyq dıplomatııany alǵa tartýyn, Eýropa men Taıaý Shyǵystan bastap Azııa men Afrıkaǵa deıingi qaqtyǵystardy beıbit jolmen retteýge yqpal etý isin­degi rólin joǵary baǵalaıdy. Onyń konstrýktıvti pozısııa­sy men naqty nátıjege qol jet­kizýge aıryqsha mán berýi jahan­daǵy jiktelý ýshyqqan kezeńde shıelenistiń báseńdep, dıalogtiń artýyna yqpal etýde. Maqsat-mindeti aıqyn mundaı batyl ári tabandy áreket halyqaralyq deńgeıde moıyndaýǵa la­ıyq. Bizdiń oıymyzsha, bul usta­nym­dar erteń ótetin BUU-nyń Jalpy debatynda Uıymǵa múshe mem­leketterdiń nazaryna usynylýy kerek. Qurama Shtattar Qazaqstan ekonomıkasyna 100 mlrd dollardan asa qarjy quıǵan iri ınvestor sanalady. Eki el ekonomıkalyq yqpaldastyqta zor jetistikke jetti. Biz muny maqtan tutamyz. Qazir elimizde 630-dan asa amerıkalyq kompanııa tabysty jumys istep jatyr. Olardyń qatarynda «Chevron», «ExxonMobil», «Boeing», «Visa», «Mastercard», «Meta», «Wabtec», «Citibank» sekildi tanymal brendter bar, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy Qazaq­stannyń óńirdegi ekonomıkasy eń qýatty el retinde Ortalyq Azııaǵa Amerıka bıznesiniń ınvestısııa­syn tartý jáne olardyń kásip aıa­syn keńeıtý isinde jetekshi ról atqarýǵa daıyn ekenin jetkizdi. Bul baǵyttaǵy kúsh-jigerge S5+ jáne B5+ formatyndaǵy turaqty yn­ty­maqtastyq tyń serpin bere alady.

Prezıdent dóńgelek ústel qatysýshylaryna elimizde júzege asyrylyp jatqan ekonomıkalyq jáne saıası reformalar týraly málimet berdi.

– Qazaqstan bilim men ınnova­sııa­ǵa arqa súıegen ekonomıka qurýdy maqsat etedi. Bul rette sıfrlyq transformasııaǵa basa mán beriledi. Elimizdiń ekonomıkasy óńirdiń órkendeýinde negizgi ról atqarady. Qazaqstannyń mundaı bıikti baǵyndyrýyna Amerıka bıznesi aıtarlyqtaı úles qosty. Bıylǵy 8 aıdyń qorytyndysy boıynsha elimizdiń ekonomıkalyq ósimi 6,5 paıyzdy qurady. Biz damýdyń joǵary qarqynyn saqtaı otyryp, aýqymdy saıası-ekonomıkalyq reformalar júrgizýge nıettimiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy júzege asyrylyp jatqan jumystyń barlyǵy Qazaqstannyń tikeleı shetel ınvestısııasyna tar­tymdylyǵyn arttyrýdy kóz­deıtinin aıtty. Sonymen qatar Qazaqstan men AQSh arasyn­daǵy ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yqpaldastyqtyń negizgi baǵyttaryna toqtaldy.

Qasym-Jomart Toqaev buryn­nan ekijaqty yntymaqtas­tyqtyń negizi sanalatyn energetıka sektoryn alǵashqy basymdyq retinde atady.

– «Chevron» jáne «ExxonMobil» kompanııalarynyń keıingi 30 jylda elimizge qomaqty ári tabys­ty ınvestısııa salǵanyn mo­ıyn­daımyz jáne joǵary baǵa­laımyz. Aı­maqtaǵy geosaıa­sı dúr­­be­leńderge qara­mastan, olar­dyń eli­mizdegi qyz­metine qatys­ty esh­qashan kúmán týǵan emes. Eli­miz­diń ekonomı­kasyn jań­ǵyr­týda, ozyq tehnolo­gııalar engizý­de, ekonomıkalyq ále­ýe­timiz­diń or­nyqtylyǵy men qýa­tyn art­­tyrýda sizderdiń Qazaq­stan­­­daǵy qyzmetterińizdiń ja­ǵym­­­dy áseri boldy. Biz Teńiz, Qa­sha­ǵan jáne Qarashyǵanaq mu­naı ken oryn­­daryndaǵy ame­rı­ka­lyq serik­tes­­terimizben konst­rýk­­tıv­ti ynty­maq­tastyqty odan ári jal­ǵas­ty­­ra­myz. О́zara seriktesti­gi­miz al­­daǵy ýaqytta da ádil ári eki ta­rap­­­qa tıimdi nátıje ákelge­­nin qa­laı­­­­myz. Qazaqstan óziniń ener­­­ge­tı­­ka­l­yq resýrstaryn eks­port­taý ba­­ǵy­t­­­taryn ártaraptan­dyrý­dy kóz­deıdi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy atalǵan strategııalyq mańyzdy mindetti júzege asyrý isinde Amerıkanyń energetıka kompanııalary basty ról atqaratynyna nazar aýdardy.

Sonymen qatar Prezıdent geologııalyq barlaý ári iske asyrylyp jatqan jobalardyń aıasyn keńeıtý, ásirese ýran óndirý jáne ony óńdeý salasynda jańa múmkindikterdi zerdeleý qajet ekenin atap ótti. Qazaqstan álemdik ýran naryǵyndaǵy suranystyń shamamen 40 paıyzyn óteıdi. Al AQSh osy materıaldyń orta eseppen 24 paıyzǵa jýyǵyn bizdiń elden ımporttaıdy.

– AQSh-tyń energetıka salasyn­daǵy basym­dyqtaryna sáıkes biz kómirge negiz­delgen taza, tıimdi jáne eko­logııa­lyq turǵydan qaýipsiz energetıka­lyq sheshimderdi usynamyz. Qazaqstanda qýat­tyń 70 paıyzdan astamy kómirden aly­­nady. Álemdegi kómir qory mol elder­­diń biri retinde biz de AQSh sııaq­ty mu­ny ener­gııanyń senimdi ári qaýip­siz kózi retin­de qarastyramyz, tym bol­ma­ǵanda taıaý keleshekte odan bas tart­paımyz. Eli­­mizdiń energetıkalyq strate­gııasy tórt kom­­ponentke: munaı, gaz, kómir jáne ýran­­ǵa ne­gizdelgen. Biz osy qaǵıdatty berik us­tanamyz, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent mańyzdy shıkizat materıaldaryn ıgerýdi basym baǵyt retinde qarastyratynyn jetkizdi. Budan bólek, Qazaqstanda mys, volfram, qorǵasyn, myrysh, lıtıı, grafıt jáne joǵary tehnologııaǵa asa qajetti basqa da paıdaly qazbalardyń mol qory bar ekenin eske saldy.

– Biz taý-ken salasynda eńbek etetin ınvestorlar úshin ashyq ári mazmundy zańnamaǵa negizdelgen qolaıly ıýrısdıksııa qalyptastyrdyq. Otandyq taý-ken sektoryna qazirdiń ózinde «Ivanhoe», «Rio Tinto», «Anglo Teck» jáne «Fortescue» sııaqty iri kompanııalar keldi, – dedi Memleket basshysy.

Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev kólik jáne logıstıka sek­toryndaǵy keń múmkindikterge toqtaldy. Bul rette ol Transkaspıı halyqara­lyq kólik baǵdaryn damytýdyń keleshegi zor ekenine nazar aýdardy.

– Biz «Wabtec» kompanııasynyń elimiz­degi mashına jasaý jáne temirjol kóligi salalaryn ilgeriletýdegi negizgi rólin joǵary baǵalaımyz. Qazaqstan atal­ǵan kompanııamen seriktese otyryp, fızıkalyq jelilerdi ǵana emes, úlken derekqorǵa negizdelgen ıntellektýaldy, ıntegrasııalanǵan kólik dálizderin de quryp jatyr. Búgin «Wabtec» kompanııasymen 4 mlrd dollarǵa jýyq qarjynyń jańa kelisimine qol qoıyldy. Bul elimizdiń AQSh-pen kólik salasyndaǵy yntymaqtasty­ǵyn aıtarlyqtaı nyǵaıtady. «Air Astana» jáne «SCAT» sııaqty aldyńǵy qatarly áýe kompanııalary «Boeing» ushaqtaryn paıdalanady. Azamattyq avıasııa parkimizdiń negizi osy ushaqtardan quralǵan. Biz «Boeing» kompanııasymen yntymaqtastyqty keńeıtýge jáne taıaý jyldary jańa ushaqtar alýǵa nıettimiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń pikirinshe, ózara tıimdi yntymaqtastyqtyń taǵy bir keleshegi zor baǵyty – agroónerkásip kesheni. Egistik jerleriniń kólemi jaǵynan álemde altynshy oryn alatyn jáne eń iri astyq eksporttaýshylardyń ondyǵyna kiretin Qazaqstan­nyń atalǵan saladaǵy múmkindik­teri amerıkalyq áriptesterdi qyzyqtyrýǵa tıis.

– Amerıkalyq kompanııalardy Qazaq­stannyń aýyl sharýashylyǵy áleýetin barynsha paıdalanýǵa shaqyra­myz. Biz «PepsiCo» jáne «Mars» kompanııa­lary­nyń zamanaýı, eksportqa baǵdarlan­ǵan zaýyt salý josparyn quptaı­myz. Atalǵan bastamalar Qazaq­stannyń eksporttyq qýatyn arttyryp qana qoımaı, ónimderimizdiń jańa óńirlik naryqtarǵa shyǵýyna múmkindik beredi. Yntymaqtastyǵymyzdy odan ári nyǵaıtý úshin ornyqty aýyl sharýashylyǵyn damytýdy, sý resýrstaryn únemdep paıdalanýdy jáne atalǵan salany sıfrlandyrýdy kózdeıtin ortaq Agroınnovasııalyq baǵdarlama jasaýdy usynamyz, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent mán bergen kelesi basym­dyq – sıfrlyq transformasııa. Qasym-Jomart Toqaev aldaǵy úsh jylda Qazaqstandy tolyq sıfrlyq memleketke jáne sıfrlyq transformasııa men jasandy ıntellekt salasynda Eýrazııada kósh bastaıtyn IT-habqa aınaldyrý josparymen bólisti.

«NVIDIA», «Amazon», «Starlink» jáne «Microsoft» sııaqty jahandyq tehno­logııa­lyq alpaýyttar sıfrlyq eko­júıemizdi qalyptastyrýǵa belsendi atsalysyp jatyr. Memleket basshy­synyń aıtýynsha, bul elimizdiń IT sala­syndaǵy áleýeti orasan zor ekenin kór­setedi. Bul rette sıfrlyq aktıvter, Indýstrııa 4.0, jasandy ıntellekt jáne «aqyldy qala» sheshimderi ózara yqpaldastyqtyń perspektıvti baǵyt­tary sanalady.

Qarjy sektory týraly sóz qozǵaı otyryp, Memleket basshysy dóńgelek ústel qatysýshylaryna «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń múmkindikterin tanystyrdy. Qazirgi ýaqytta onda 80-nen asa elden 4 200-den asa kompanııa tirkelgen. Onyń 60-tan astamy – amerıkalyq kompanııalar.

Qasym-Jomart Toqaev adam kapıtalyn damytýdyń mańyzyna erekshe toqtaldy.

– Qazaqstan birte-birte óńirlik akademııa­lyq jáne ǵylymı zertteý habyna aına­lyp keledi. Búginde elimizde sheteldik joǵary oqý oryndarynyń 33 fılıaly ashylǵan. Olardyń qatarynda Arızona ýnıversıteti, Kolorado taý-ken mektebi, Dıýk ýnıversıteti, Pensılvanııa shtaty ýnıversıteti, Mınnesota ýnıversıteti jáne Nıý-Iork kıno akademııasy sekildi amerıkalyq jetekshi joǵary oqý oryndary bar, – dedi Prezıdent.

Sondaı-aq búginde «Bolashaq» baǵdarlamasynyń 800-den asa stıpen­dııa ıegeri AQSh-tyń Garvard, Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýty, Stenford, Chıkago ýnıversıteti sekildi mańdaıal­dy oqý oryndarynda bilim alyp jatyr. Bul rette Memleket basshysy jas býyn kósh­basshylaryn qalyptastyrý úshin amerıkalyq ýnıversıtettermen jáne zertteý ortalyqtarymen birlesken jobalardyń aıasyn keńeıtýdi usyndy.

Prezıdent mádenıetke bıznes tarapynan qoldaý kórsetý máselesin de qozǵady.

– Qazaqstannyń mádenı mura qoryn qurý týraly Smıtson ınstıtýtynyń sheshimin erekshe yqylaspen qabyl aldym. Atalǵan qor halqymyzdyń baı murasyn saqtaý, zertteý jáne álemde nasıhattaýmen aınalysady. Osy mańyzdy bastamany belsendi túrde qoldaǵany úshin «Chevron» kompanııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Maıkl Ýırt myrzaǵa rızashylyǵymdy bildiremin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy Amerıka Qurama Shtattarymen strategııalyq seriktestikti odan ári nyǵaıtý elimizdiń syrtqy saıasatyndaǵy uzaqmerzimdi basymdyqtardyń biri ekenin aıtty.

– Qazaqstan geografııalyq turǵydan sezimtal aımaqta ornalasqan. Biz ózimizdiń strategııalyq maqsatymyzdan, sonyń ishinde AQSh-pen tyǵyz yntymaqtastyq jasaý nıetimizden aınymaımyz. О́ıt­keni AQSh bizdiń táýelsizdigimizdi álem­degi alǵashqy elderdiń biri bolyp mo­ıyndady jáne árdaıym Qazaqstannyń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qoldap keledi. Halqymyz Amerıkanyń bul ustanymyn shynaıy qurmetteıdi. Elimizde júrgizilip jatqan aýqymdy saıası-ekonomıkalyq reformalar, ashyq jáne ınvestısııaǵa qolaıly saıa­sat júrgizý ustanymy amerıkalyq kom­panııalardyń Qazaqstanda alańsyz bıznes júrgizýine kepildik beredi ári olardyń senimdi, uzaqmerzimdi seriktes bolýyna múmkindik jasaıdy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Otyrysta AQSh Saýda palatasynyń prezıdenti Sıýzann Klark, «Chevron» kom­panııasy dırektorlar keńesiniń tór­aǵasy Maıkl Ýırt, AQSh Saýda mı­nıstri­niń orynbasary Ýılıam Kımmıt, AQSh Memlekettik hatshysy­nyń eko­nomı­kalyq ósim, energetıka jáne qor­shaǵan orta máseleleri jónin­degi oryn­basarynyń mindetin atqarý­shy Tomas Lersten, «NVIDIA» kompa­nııa­sy­nyń jasandy ıntellekt salasyn­daǵy ja­handyq bastamalar boıynsha vıse-pre­zıdenti Kalısta Redmond, «Boston Consulting Group» kompanııasy dı­rektorlar keńesiniń jahandyq tór­aǵa­sy Rıchard Lesser, «S&P Global» kom­­­panııasynyń táýelsiz reıtıngter jáne kópjaqty qarjy ınstıtýttary reı­­tıngteri jónindegi jahandyq baǵyty­nyń basshysy, basqarýshy dırektory Roberto Sıfon-Arevalo, «ExxonMobil Upstream Company» prezı­denti Den Amman, «LanzaJet» kom­pa­nııasynyń bas atqarýshy dırektory Djımmı Samarsıs, «The Boeing» kompa­nııasynyń vıse-prezıdenti Lendon Lýmıs, «Ashmore Group» kompa­nııa­synyń bas atqarýshy dırektory Mark Kýmbs, «Visa» kompanııasy tóraǵa­sy­nyń orynbasary ári personal jáne kor­poratıvtik máseleler jónindegi bas dı­rektory Kellı Týle, «Ivanhoe Mines Ltd.» negizin qalaýshy ári dırektorlar keńesiniń atqarýshy teńtóraǵasy Robert Frıdland, Kolorad taý-ken isi mektebiniń prezıdenti Pol Djonson, «GTM», «OpenAI» bilim jáne mem­le­­kettik baǵdarlamalar baǵyty bo­ıyn­­sha jetekshisi Kevın Mılls, «Mastercard» kompanııasynyń bas ákim­shi­lik dırektory Rıchard Verma, «Shell USA» kompanııasynyń prezıdenti Kolett Hıorstıýs, «Honeywell Process Automation» kompanııasynyń prezıdenti jáne atqarýshy dırektory Djeıms Masso, «Amazon Kuiper» kompanııasy jahan­dyq tutyný baǵytynyń jetekshisi Lıza Skalpone sóz sóıledi.