Qazaǵy qalyń Túrkistan oblysynda keıingi kezderi eldi eleń etkizgen jantúrshigerlik qylmystar boldy. Búginde turmystyq zorlyq-zombylyq, oǵan qatysty quqyq buzýshylyqtar jáne olardyń aldyn alý ózekti máselege aınalyp otyr. О́kinishke qaraı, mundaı jaǵdaılar kóbine jabyq esik kúıinde qalyp, kóp jaǵdaıda jarııa bolmaı jatady.
Bas prokýratýranyń quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıteti Túrkistan oblysy boıynsha departamentiniń bastyǵy Aıdyn Tórebekovtiń baspasózge bergen málimetine qaraǵanda, óńirde bıyldyń 8 aıynda otbasylyq-turmystyq qatynastar salasynda jasalǵan qylmys sany 23,7% nemese 135-ten 167-ge ósken. Onyń basym kópshiligi áıelderge qarsy jasalǵan. Iаǵnı atalǵan kórsetkish 120-dan 145-ke joǵarylaǵan.
«Otbasylyq-turmystyq qatynastar salasyndaǵy qylmystarǵa taldaý jasaıtyn bolsaq, densaýlyqqa qasaqana aýyr zııan keltirý 3-ten 5-ke (66,7%), densaýlyqqa qasaqana orta zııan keltirý 11-den 16-ǵa (44,5%), uryp-soǵý 64-ten 98-ge (53,1%) ósse, densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý boıynsha 47-den 39-ǵa (-17%), adam óltirý 5-ten 1-ge (-80%) tómendegen. Turmystyq zorlyq-zombylyq – tek jeke adamnyń máselesi emes, qoǵamǵa tikeleı áser etetin áleýmettik problema. Onymen kúresý úshin quqyqtyq, psıhologııalyq jáne áleýmettik qoldaý birlesip júrgizilýi qajet», deıdi departament bastyǵy.
Iá, úıde urys-keris, tóbelesti kórip ósken balada qandaı bolashaq bolmaq? Iаǵnı qoǵamnyń damýy men turaqtylyǵy kóbine onyń zańǵa baǵynýy men tártip saqtaý mádenıetine baılanysty. Bul baǵytta jastardyń róli erekshe. О́ńirde jyl basynan beri jastar men jasóspirimder arasynda qylmys pen quqyq buzýshylyqtyń, álimjettiktiń aldyn alý, jastardyń quqyqtyq saýatyn arttyrý maqsatynda 567 psıho-profılaktıkalyq jumystar júrgizilip, 36 210 jas qamtylǵan. Oblystyq polısııa departamenti jergilikti polısııa qyzmeti basqarmasynyń aǵa ınspektory, polısııa kapıtany Nurǵısa Amangeldıevtiń aıtýynsha, jyl basynan beri kámeletke tolmaǵandardyń qatysýymen oryn alǵan jol-kólik oqıǵalary ótken jylmen salystyrǵanda 25,3 paıyzǵa jáne jaraqat alý jaǵdaıy 28,4 paıyzǵa kóbeıgen. Sonyń ishinde tártip buzǵandardyń jartysynan astamy jaıaý júrginshilerdi soǵyp, saldarynan 12 adam qaıtys bolǵan jáne 151 adam jaraqat alǵan. Osy rette polısııa departamenti jasóspirimderdiń qatysýymen bolatyn jol-kólik oqıǵalarynyń aldyn alý maqsatynda keshendi sharalar qabyldaǵan. Atap aıtqanda, kámelet jasyna tolmaı jatyp kólik basqaryp, jol-kólik oqıǵasyna ushyraǵany úshin 142 azamat ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Odan bólek, jasóspirimderdi júgensiz jibergen 700-ge jýyq ata-ana men zańdy ókiline ákimshilik hattama toltyrylypty.
Iývenaldyq polısııa tobynyń aǵa ınspektory, polısııa maıory Beksultan Tashımov kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigi men quqyqtaryn qorǵaý baǵytynda birqatar profılaktıkalyq jumys atqarylyp jatqanyn aıtady. Qabyldanǵan sharalar nátıjesinde jasóspirimderdiń qatysy bar qylmystar 1,2 paıyzǵa azaıǵan. Degenmen sabaqtan tys ýaqytta jáne túngi mezgilde baqylaýsyz júrgen jasóspirimderdiń usaq buzaqylyq, urlyq jáne agressııalyq áreketteri kóbeıip barady.
«Oryn alyp jatqan qylmystardyń basym bóligin túngi ýaqytta ata-analardyń baqylaýynsyz júrgen jasóspirimder jasaıdy. Sol sebepti «Túngi qaladaǵy balalar», «Jasóspirim» jedel-profılaktıkalyq is-sharalary men túngi reıdter úzdiksiz júrgizilip jatyr. Reıd barysynda 6 500-den asa ata-ana jaýapqa tartyldy. Ata-ananyń qaraýynsyz jáne panasyz qalǵan 105 jasóspirimdi Saıram aýdanyndaǵy «Balalardy qoldaý ortalyǵyna» ornalastyrýǵa májbúr boldyq», deıdi polısııa maıory balalardyń qaýipsizdigine qatysty ótken brıfıngte.
Jýyrda aparattyq jıynda oblys ákimi Nuralhan Kósherov «Qoǵamda zań men tártip ıdeologııasyn ilgeriletý jónindegi 2025–2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamany» júzege asyrýǵa arnalǵan qoǵamdyq aksııalar men is-sharalar, pikirtalastar formaldy túrde emes, bilikti sarapshylar men mamandardy qatystyra otyryp, aýqymdy deńgeıde ótkizý kerektigin aıtty. Oblys turǵyndaryna tegin zańgerlik keńes berý aksııalary jyl boıy turaqty túrde uıymdastyrylýǵa tıis. Sondaı-aq oblys ákimi jaýaptylarǵa naqty mindetter júktep, halyqtyń qarjylyq qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa arnalǵan profılaktıkalyq jumysty jandandyrýdy tapsyrdy. Oblysta joǵaryda atalǵan tujyrymdama sheńberindegi jospar 5 negizgi baǵyttan jáne 55 is-sharadan turady. Polısııa departamenti, sondaı-aq jergilikti atqarý organdaryna is-sharanyń 10 tarmaǵy belgilengen. Tıisti jumystar nátıjesinde óńirde 520 polısııanyń qoǵamdyq kómekshileri jumysqa tartylyp, olardyń kómegimen 47 qylmystyń izi sýymaı ashylǵan jáne 1 917 ákimshilik quqyq buzýshylyq anyqtalǵan. Azamattardyń quqyqtyq sanasy men mádenıetin kóterý jónindegi is-sharalardy iske asyrý maqsatynda qala, aýdan, sondaı-aq shalǵaı aýyldarda úıme-úı aralaý jumystary uıymdastyrylyp, ınternet-alaıaqtyq qylmysynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan túsindirý jumystary júrgizilip jatyr. Azamattarǵa tegin zańgerlik keńes berý boıynsha jolda qabyldaý aksııalary ótkizildi. Esirtkige qarsy profılaktıkalyq jumystar atqarylyp, is-sharalarǵa 76 myńnan asa oqýshy men stýdent, ata-analar jáne jergilikti turǵyndar qatysqan. Oblystaǵy bilim berý uıymdarynyń mańyna jyldamdyqty shekteýge arnalǵan 514 dana jol belgisi, 276 jasandy jol kedergisi jáne jaıaý júrginshiler ótkeline 4 dana baǵdarsham ornatylyp, 2 100 metr aıaqjol men 2 264 bilim berý uıymynyń aldyndaǵy jaıaý júrginshilerge arnalǵan jolaqtary jańartylǵan. Qoǵamda quqyqtyq mádenıetti arttyrýǵa, azamattardyń zańǵa degen qurmetin kúsheıtýge jáne tártipti saqtaýǵa baǵyttalǵan tujyrymdamany iske asyrý úshin ázirlengen is-qımyl jospary – naqty qadamdar men sharalardyń jıyntyǵy. Bul memleket, qoǵam jáne árbir azamat arasyndaǵy ózara jaýapkershilikti nyǵaıtýǵa septigin tıgizedi.
Osy oraıda bıyl memlekettik-áleýmettik tapsyrys aıasynda «Zań men tártip» qaǵıdatyn iske asyrý boıynsha qoǵamdyq damý basqarmasy jáne aýdan, qala ákimdikteri tarapynan 21 jobany júzege asyrý jumystary júrgizilip jatyr.
Túrkistan oblysy