Zııaly adam qalaı qalyptasady?

Taqyrybymyzǵa tııanaq bolyp otyrǵan sózdiń etımologııalyq tamyryna úńilsek, mádenıet – arabshada «mádına» ıakı qala maǵynasyn ústeıdi. Qazir bul latynnyń «cultura» sóziniń ornyna jumsalyp júr. Bul sózdiń de túp-tuqııany «jer óńdeý», «egý», «ıgerý» degendi bildiredi. Iаǵnı, tabıǵat obektisin adamnyń eńbegi arqyly ózgertý. Keıinirek bul ataý jalpylyq sıpat alyp, «adam qolynan shyqqanyń» bárine qatysty qoldanyldy. Osydan «mádenıet – adam jasaǵan ekinshi tabıǵat» degen anyqtama paıda boldy.

Mádenıet – jeke adamnyń ómir súrý maqsaty men qundylyq júıesi, adamnyń óz ortasymen qarym-qatynasy. Ol – ózara yqpaldastyq nátıjesinde qalyptasatyn erekshe qubylys. Adamdar áleýmettik jáne mádenı qatynastarǵa áser etedi, ony ózgertedi, óz maqsatyna jaratady, bolashaq urpaqqa mura retinde qaldyrady, al ol mura zaman talaptaryna saı únemi qubylyp, damyp otyrady. Mádenıet ártúrli áleýmettik qurylymdardyń, toptardyń, ulttardyń, jeke adamdardyń ómir jaǵdaıyna, talaby men talǵamyna baılanysty paıda bolyp, kemeldenedi. Eń qarapaıym qajettilikter – ań aýlaý, eńbek quralyn jasaý, ot jaǵý, tamaq pisirý, jarasymdy kıiný, ortaǵa unamdy bolý, qatynas ornatý – bári qoǵamdyq damýmen ózektes qareketter. Qoǵamdyq kezeń ózgergen saıyn jańa talap týady, óndiris quraldary damıdy. Máselen, qadym zamandy alyp qaraıyq. Onda jazý bolǵan joq, esesine folklor qalyptasty. Keıin bilim alý men jazýdyń ornyǵýy qundylyqtardy qaǵazǵa túsirý talabyn ákeldi. Aqparattyq tehnologııa órlegen tusta derekti dybys-beıne quraldaryna, kompıýterge kóshirý qajettiligi týdy. Jasandy ıntellektiniń kerneýi kúsheıgen qazirgi zamanda aqparattar algorıtmmen júıelenip, adamnyń kómekshisine aınalyp otyr. Demek, mádenıet qoǵamdaǵy suranysqa saı pishindeledi. Ol adam tileginen tys qalyptaspaıdy. Sol sebepti mádenıet – áleýmettik faktor, qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi dep tolyq aıta alamyz. Ol – rýhanı ekologııa. Mádenıet zattar men aspaptardan buryn, ıdeıamen, túsinikpen, sezimmen baılanysty.

Tarıhta ǵylym men mádenıet qatar órlegen kezeń az emes. Ǵylymı jańalyqtar tehnıkaǵa serpin berip, mádenı órleýmen qabat júrgen tustar jáne bar. Biraq keıde ǵylym men tehnıkanyń kúrt damýy rýhanı daǵdarysqa uryndyrǵanyn da ańǵaramyz. Munyń aıǵaǵy – XX ǵasyr. Dál osy ǵasyrda qulaq estip, kóz kórmegen ǵylymı revolıýsııa boldy. Myńdaǵan jyldardan beri qalyptasqan uǵymdar qaıta qaraldy. Baıaǵydan ornyqqan senimderge selkeý tústi. Tehnıka shapshań túrlendi. Alaıda sol ǵasyr adamzat mádenıetiniń asa aýyr quldyraý kezeńderin de bastan keshti. Bul qarama-qaıshylyq tek XX ǵasyrǵa ǵana tán emes. XVI–XVII ǵasyrlar toǵysyndaǵy Eýropany alaıyq. Ǵylym qanat jaıdy, tehnıka damydy, óner óristedi. Leonardo da Vınchı, Mıkelandjelo men Shekspır dáýiri.

Biraq dál sol shaqta jappaı ınkvızısııa, sıqyrshy áıelderdi tirdeı órteý, kópshilik aldynda gılotınamen óltirý, qul satyp alý syndy adam shoshıtyn nárseler oryn aldy. Oıymyzǵa Gollıvýdtik «Qudiretti Brıýs» fılmi oralady. Taǵdyryna nalyp júrgen Brıýske qudaı adam dıdarynda kórinip, óz qyzmetin atqaryp kórýdi usynady. Árıne az ǵana ýaqytqa. Osynda tamasha detal bar. Brıýs búkil jumysyn adamǵa arta salyp otyrǵan qudaı endi nemen aınalysatynyn suraıdy.

– Eńbek demalysyna ketemin, – deıdi qudaı.

– Qudaı da demalysqa kete me?

– Árıne, Eýropadaǵy «túnek ǵasyryn» estimep pe ediń?..

«Qudiretti Brıýs» kórkem fılminen alynǵan kadr.  Adam keıpindegi qudaı jáne Brıýs

Osydan ǵylymı-tehnıkalyq órleý men mádenı damý bir-birine yqpal etkenimen, olardyń birdeı nárse emesin uǵýǵa bolady. Oı aǵynyn mádenıettiń rýhanı qyryna bursaq, búgingi ahýalda bul tipti kókeıkesti taqyryp ekenin bilemiz. Tehnıka tańǵaldyrýmen qatar úreı de uıalatyp otyr. «Jasandy ıntellekt adamnyń ornyn birjola basyp almaı ma?» degen sııaqty suraqtar sanamyzǵa soqqy bolyp tıedi. Osyndaı sátte «arhaıkaǵa qaıta oralaıyq» deıtin mazmundaǵy pikirler paıda bolady. Biraq qazaq aıtpaqshy, bıtke ókpelep, tonyńdy otqa jaqpa. Adamzatqa zaýal tóndiredi dep tehnologııadan bas tarta almaımyz, sondyqtan qıynnan qıystyryp jol taba biletin, osynaý qylkópirden aman ótkizetin dúnıe bul – zııalylyq.

Zııalylyq – kez kelgen áleýmettik qabattaǵy adamnan kórine alatyn psıhologgııalyq-adamgershilik qasıet. Bul – ishki mádenıettiń, rýhanı bıiktiktiń, kisiliktiń kórinisi. Mundaı adamdar árbirimizdiń ómir tájirıbemizde kezdesti dep oılaımyz. Qol eńbegimen jan baqqan, biraq erekshe zııaly minez ıeleri az emes. Demek, zııalylyq dıplomǵa, ataq-mansapqa baılanbaıdy; onyń tabıǵaty – mádenıettiń psıhologııasynda.

«Zııalylyq degen ne?» desek, kópshilik ony ádeptilik, jannyń náziktigi, rýhanı sezimtaldyq, ózgeniń de, óziniń de kóńil-kúıin sezine bilý qabiletimen baılanystyrady. Nıkolaı Gogol buǵan «basqalar kórmeıtindi kórip, sezbeıtindi sezetin» adam dep anyqtama beredi. Iаǵnı zııaly adam tek tánniń aýyrsynýyn emes, jannyń aýyrsynýyn da seze alady. Al «jan» uǵymy, árıne, materıaldyq emes. Bir kezderi biz ony ıdealızmge tán túsinik dep, joqqa shyǵarǵanbyz. Biraq adamnyń jany aýyrǵan sátte onyń bar ekenin túısinemiz. Demek, bul – abstraktyly, biraq naqty seziletin rýhanı shyndyq. Alaıda bular tym jalpylama. Qıyn uǵymǵa jaqyndaýdyń bir joly – onyń qarama-qarsysy nysanyn taný. Mysaly, «jaqsylyq» degen ne ekenin dál aıtý qıyn, biraq biz «jamandyqtyń» ne ekenin naqty bilemiz. Sol arqyly jaqsylyqtyń beınesin de shamalaımyz. Endeshe zııalylyqqa qarsy ne turady? Bul áleýmettik-kásibı aıyrmashylyq emes, adamnyń psıhologııalyq ahýaly týraly másele. Sol sebepti zııalylyqqa qarsy uǵym – dórekilik, ospadarlyq.

Sımvolıka iliminiń bilgiri Iýrıı Lotman bul qubylysyń astarynda úlken psıhologııalyq mán jatqanyn aıtady. Ol XIX ǵasyrdaǵy jazýshy Nıkolaı Pavlov «Úsh povest» jınaǵyn mysal etedi. 1836 jyly oǵan Aleksandr Pýshkın resenzııa jazyp, onda sýrettelgen jańa adam tıpine nazar aýdarady. Ol mynadaı joldy oqyrmanǵa usynady: «Sypaıy sózge dóreki jaýap berýdiń, qalpaǵyn sheship ıilgen adamǵa basyńdy ızeı salýdyń, shylqyǵan baıdyń aldynda shalqaıyp otyrýdyń qandaı rahat ekenin bilesiz be?» Pýshkın mundaı minezdi «ıdealdanǵan quldyq psıhologııa» dep ataıdy. Shynynda da, dórekiliktiń túbinde – quldyq sana, rýhanı táýeldilik jatyr. Bul – ózin qadirlemeı, ishki qorlanýyn ózgeni qorlaý arqyly aqtaǵysy keletin pende psıhologııasy. Demek, zııalylyq – rýhtyń erkindigi, dórekilik – rýhtyń quldyǵy.

Bul psıhologııa áleýmettik mártebege táýeldi emes: quldyq sana keıde qoǵamnyń eń joǵarǵy satysyna shyqqan adamnyń boıynan da tabylady. Rýhanı qorlaný mádenı dástúrden alshaqtaýmen astasqanda, ol ózgeni qorlaýǵa, buzýǵa, qıratýǵa umtylysty kúsheıtedi. Máselen, Astana qalasynda qoldanysqa berilip úlgermen LRT qabyrǵasyn áldekimder boıap ketti. Bul, ıakı vandalızm – adamnyń ishki kúızelisi men maǵynasyzdyqtan týǵan kúıreýiniń syrtqy belgisi. Nemis fılosofy ári áleýmettanýshysy Erıh Fromm óziniń «Adamnyń destrýktıvtilik anatomııasy» atty eńbeginde bul máseleniń mánisin áriden izdeıdi. «О́miri ózine tym jaıbaraqat kóringende, adam oǵan bir drama qosqysy keledi. Eger tirshilikten shynaıy mán taba almasa, ishki bos keńistikti ózi oılap tapqan jasandy qıyndyqpen, buzaqylyqpen, birdeńeni qıratýmen toltyrǵysy keledi. Sol arqyly óziniń tiri ekenin, bolmys retinde bar ekenin sezingisi keledi», deıdi ǵalym. Sondyqtan jetesiz sana men jetimsiz tárbıeniń yrqymen jasalǵan vandalızmniń ilki sebebi rýhanı kemtarlyqtan týyndaıtyn ańǵaryp otyrmyz. M. Gorkııdiń «Buzaqylyqtyń túbi – jalyǵýda, jalyǵýdyń túbi – talantsyzdyqta» deýi beker emes. Qabiletsizdik, áleýmettik tastandylyq, qorlaný bári birdeı qosylyp qıratqysh kúshke aınalady.

Joǵaryda tilge tıek etken ǵalym Iýrıı Lotman ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan maıdanger de. Ol joǵarydaǵy kompleks qorjynynan – «basqynshy kompleksin» erekshe atap kórsetedi. 1943 jyly nemis qorshaýyndaǵy úıdiń birine basqynshy soldat kirip kelip, sol úıdi emin-erkin jaılaǵan. О́te ersi áreketter jasap, júgensizdik tanytqan. Keıin ol keńes áskerine tutqyn bolyp ustalady. Alaıda sol sarbazdyń mamandyǵy muǵalim bolǵanyn, maıdan shebinde qarapaıym ǵana adam bolǵanyn Lotmannyń ózi eske alady. «Mundaı sumdyqqa qalaı bardyńyz? Úıińizde de osylaı jasaısyz ba?», degende soldattyń bergen jaýaby: «Joq, úıde – bul múlde basqa nárse»...

«Bul – óte qarapaıym adam edi, ol da ómirinde kóptegen qorlyq kórgen, úıde de, armııada da, efreıtor shenin alý úshin de talaı qorlanǵan. Endi ol bóten elge basqynshy retinde kelip, ózin «qojaıyn» sezindi. Biraq jańa rólge laıyq bolýǵa onyń mádenıeti jetpedi. Men mynaǵan senimdimin, ol úıine demalysqa qaıtqanda qaıtadan mádenıetti adamǵa aınalar edi. Biraq basqynshy retinde bóten elge kelgende ol ózin mádenıetten ada sezindi, bul oǵan lázzat berdi», deıdi Iý. Lotman. M. Býlgakovtyń ıtten adamǵa aınalǵan Sharıkov atty keıipkerin eske túsiredi.

«It júregi» kórkem fılminen alynǵan kadr. Professor Preobrajenskıı jáne Sharıkov

Iá,  mádenıet – jaqsy nárse bolǵanymen, ol bárimizdi shekteıdi: «Mynany isteýge bolmaıdy», «Bul uıat», «Bulaı jasaý jaraspaıdy» deıdi. Mádenıet neden bastalady? Tarıhı turǵydan alǵanda – tyıymnan. Adam atanyń Abyl men Qabylǵa aıtqan ósıeti qandaı edi? «О́z qaryndasyńa úılenýge bolmaıdy». Bul bıoologııalyq turǵyda múmkin, biraq mádenıet tyıym salady. Sol sııaqty, belgili bir taǵamdardy jeýge bolmaıdy. Injilge sáıkes, qoıan jeýge tyıym salynǵan. Keıbir elderde shirigen jumyrtqany jeý paryz, al basqa elderde ony jeýge bolmaıdy. Áıteýir birdeńege tyıym salynady. Minekeı, qandaı qyzyq nárse. Adamnyń eń tabıǵı ári eń qajetti eki isi – tamaqtaný men «toıat tabý». Al mádenıet eń aldymen osylarǵa tizgin salady. Asylynda mádenıet osydan bastalsa kerek. Árıne, mádenıet damyǵan saıyn, tyıym da kóbeıedi, adamnan kóbirek óz-ózin ustaýdy, shekteýdi talap etedi. Biraq ol ishki sezimderdi asqaqtatyp, qarapaıym adamdy zııalyǵa aınaldyrady.

Biraq adam ábden súreńsiz, mánsiz, qorlanǵan ómir keshse, osynyń bárin silkip tastaǵysy keledi. Sonda XX ǵasyrda paıda bolǵan túsinik týyndaıdy: erkindik – adamdyq shekteýlerden tolyq bosaý. Al bul – dórekiliktiń ózi. Sonda biz mynany uǵamyz. Erkindik – bul syrtqy tyıymdardyń joqtyǵy ǵana emes. Adamǵa eshkim tyıym salmasa da, ony ishki mádenıet, ar-ojdany toqtatyp turýy kerek. Mysaly,  men ótirik aıta alam, biraq aıtpaımyn; men basqa adamdy qorlaı alamyn (men kúshtimin, mende qarý bar), biraq olaı jasamaımyn. Demek, dórekilik –  bul jaı bilimsizdik ne mádenıetsizdik qana emes, bul — áleýmettik-psıhologııalyq dert. Dál aıtsaq, bul — emdelýdi qajet etetin derttiń sımptomy. Al soǵan qarsy eń basty em – zııalylyq.

Chehovtyń maskúnemdikke shaldyqqan aǵasyna jazǵan haty bar. Onda jazýshynyń aǵasy ómiriniń kúrdeliligine, aınalasyndaǵylardyń nemquraıdylyǵyna shaǵymdanady. Sonda Chehov oǵan bir jaǵynan ázilmen, ekinshi jaǵynan óte baısaldy túrde jaýap jazyp, «tárbıeli adamnyń portretin» kórsetedi. Bul shyn máninde zııaly adamnyń sıpaty edi.

Chehov bylaı dep jazǵan: «Meniń oıymsha, tárbıeli adamdar kelesi sharttarǵa saı bolýy tıis:

Birinshiden, olar kisini qurmetteıdi, sondyqtan árqashan iltıpatty, jumsaq, sypaıy, keshirimdi keledi. Olar joǵalǵan zat úshin ashýlanbaıdy. Shýǵa, sýyqqa, kúıip ketken etke, dóreki sózge, tipti óz páterinde bógde adamdardyń bolýyna da keshirimmen qaraıdy.

Ekinshiden, olar tek kedeıler men mysyqtarǵa ǵana janashyr emes. (Chehov buny tarqatyp jazbaıdy. О́ıtkeni bul adamshylyqtyń eń tómengi satasy bolsa kerek).

Úshinshiden, olar ózgeniń múlkin qurmetteıdi, sondyqtan qaryzyn ýaqytynda qaıtarady.

Tórtinshiden, olar shynshyl, ótirikten ottaı qorqady. Eshqandaı usaq nársede de ótirik aıtpaıdy. О́tirik – tyńdaýshyny qorlaıdy ári aıtýshyny arzan etedi».

Mine, osy «arzan etedi» degen sóz – asa mańyzdy. Biz zulymdyqty kóbine qanisher, jaýyz beınesinde elestetemiz. Biraq ondaı zulymdyq sırek kezdesedi. Kúndelikti ómirde jıi kezdesetini – dál osyndaı turpaıy ıakı qarabaıyr zulymdyq.

Chehov sózin ári qaraı jalǵastyrady. «Olar ózderine aıaýshylyq týdyrý úshin ózderin tómendetpeıdi», deıdi ol. Bul da qyzyq qasıet. Qylmystyq álemmen baılanysy bar adamdardyń minezinde jıi kezdesetin nárse – jalǵan sezimshildik, ózine aıaýshylyq tanytýǵa beıimdilik, sonymen qatar qatygezdik. Qylmystyq folklor da osyndaı: onda keıipker únemi «beıshara bala» keıpinde, ol ózin qorlanǵan etip kórsetedi, al basqalar — jaý. Ondaı adamdar únemi «qorǵanýshy» pozısııasynda júredi.

Chehov mádenıettiń mahabbatqa da qatynasyn atap ótedi:

«Tárbıeli adam áıelden eń aldymen anany kóredi, tek jynystyq serik retinde qaramaıdy».

Osy qarapaıym, tipti ázilge uqsas sózderdiń artynda Chehovtyń bıik adamgershilik ıdealy jatyr. Ol ómir boıy adamnyń óz boıynan quldyq sezimdi syǵyp shyǵaryp, naǵyz erkin adamǵa aınalý ıdeıasyn ustanǵan.

1820 jyldardyń sońynda Pýshkın aǵylshyn aqyny Saýtıdiń antıkalyq dástúrge elikteı jazylǵan «úı qudaılaryna arnalǵan gımnin» aýdara bastaıdy. Ejelgi grekter men rımdikter úshin úıge qamqorshy bolatyn qudaılar asa mańyzdy ról atqarǵan. Pýshkın sol úı qudaılaryna arnalǵan gımndi bylaı aýdarady. (Jolma-jol aýdarmasyn usyndyq):

Olar maǵan súıe bilýdi, aıalaýdy úıretedi Máńgilik rýhtar, tylsym sezimderge baýlıdy. Olar bizge eń alǵashqy ǵylymdy úıretedi: О́zińdi óziń qurmetteý degen.

Sonymen, zııaly adam – ishki erkindigi bar, ózin qurmetteıtin adam. О́zin qurmetteý – egoızm emes. Bul – adamnyń óz boıyndaǵy adamdyqty qurmetteý. Lev Tolstoısha aıtsaq, adam ishindegi qudaılyq rýhty súıý.