Tazy ustaý – ańshylyqtyń ǵana emes, dástúrli ómir saltynyń ajyramas bir bóligi. Qazaqtyń ómir saltyna tán osy dástúrdi jandandyra otyryp, elimizde qazaqy ıt tuqymdaryn saqtaý, sondaı-aq olardy halyqaralyq deńgeıde tanytý máselesi keıingi jyldary Prezıdent tapsyrmasymen qolǵa alyndy. Tıisti zańdarǵa ózgerister engizildi. Tazy standarty bekitilip, qazirgi kezde ǵylymı zertteý iske asa bastady. Osy maqsatta asyl tuqymdy ıtterdiń baıqaýlary men kórmeleri turaqty ótip keledi.
Byltyr Halyqaralyq kınologııa federasııasynyń bas komıteti qazaq tazysyn resmı ıt tuqymy dep taný týraly sheshim qabyldap, elimizge tuqym standartyn ustaýshy mártebesin bekitti. Osyǵan oraı aldaǵy 10 jyl ishinde FCI talabyna sáıkes taza qandy tazy tuqymyn damytyp, sanyn sapaly deńgeıge kóterý mindettelip otyr.
Almatyda qazaqy tazy tuqymynyń saqtalýy men damýyna úles qosý maqsatynda ótken dástúrli «Qazaqy tazy» mono tuqymdy kórmesi men «Qazaqstan kınologter odaǵynyń kýbogine» elimiz óńirlerinen 60-tan astam tazy, tazy ıeleri men ıt ósirýshileri qatysty.
Osydan 2 jyl buryn Qazaqstan kınologteri odaǵy Halyqaralyq kınologııalyq federasııanyń barlyq talabyn oryndap, onyń tolyqqandy músheligine qabyldanǵan bolatyn. Bul odaqqa ulttyq ıt tuqymdaryn jarııalaý quqyǵyn beredi. Qazaqstan kınologter odaǵynyń tóraǵasy Baýyrjan Serikqalıdiń aıtýynsha, dástúrli is-sharalar elimiz óńirlerinde túrli uıym tarapynan turaqty ótip keledi.
«Qazaqy tazy – elimizdiń mádenı murasy retinde tanylǵan erekshe tuqym. Kórme – qazaqy tazynyń sán-saltanatyn kórý maqsatynda ǵana emes, qazaqy tazynyń asyl tuqymdy jumysyn damytý men ony keńinen nasıhattaýdaǵy mańyzdy qadam. Sonymen qatar kınologııalyq bilim deńgeıin arttyrý men elimizde ıt asyraýdy jaýapty deńgeıde kóterýdi maqsat etedi. Qazaq dalasy tazynyń tabıǵı mekeni sanalǵandyqtan da bolar, búginde tazynyń standartyna qatysty derekterdi elimizdegi sarapshylar ǵana kásibı deńgeıde tanyp aıta alady», deıdi B.Serikqalı.
Odaqqa qazirgi kezde shamamen 35 óńirlik klýb kiredi. Baýyrjan Serikqalı atap ótkendeı, tazy tuqymy elimizdiń barlyq óńirinde ósiriledi. Maqsat – osy tazylardy standartqa saı iriktep, ári qaraı tuqymdyq sıpatyn anyqtap, kóbeıtý. Búginde odaqtyń kitabynda 3 500 tazy tirkelgen.
Ulttyq tóreshi Aıbol Alpysbaevtyń aıtýynsha, kórme taza qandy tazylardy irikteýdi kózdeıdi. Atap ótkendeı, tazy ósirýshiler aldynda FCI talabyna sáıkes taza qandy tazy tuqymyn damytyp, sanyn sapaly deńgeıge kóterý mindeti tur. Endigi kezekte tazy ıt tuqymynyń genetıkalyq qurylymyn zerttep, iriktelgen tazylar qujattandyrylyp, olardy damytý baǵytyndaǵy jumys jalǵasatyn bolady. QKO Kýbogine qatysqan qazaqy tazy ıeleri ulttyq tıtýldarǵa qol jetkizip, tuqym sapasyn ishki, aralas tuqymdyq básekelerde salystyrýǵa múmkindik alyp otyr.
Dala ıtiniń bolmysyn jete tanyp, atasynan dástúr daryǵan áýesqoı tazytanýshylar Murat Janpeıisov, Qanat Aıdaruly, Eldos Maılybaev keıingi jyldarda odaq tarapynan iske asyp jatqan jobalardyń mańyzdy ekenin atap ótti. Tazynyń taza bolmysyn, tektik genoqoryn saqtap qalý baǵytynda júıeli jumys qolǵa alyna bastady. Degenmen dala ıtiniń bar bolmysyn boıyna sińirgen tazy tuqymynyń tektiligin saqtap qalýda odaqpen birlesken jobalar asa qajet.
Eldos Maılybaevtyń aıtýynsha, qandaı da bir jarystarda qazylar quramy tazynyń jaı-kúıine qanyǵyp ósken mamandarmen tolyǵýǵa tıis. Tazynyń tuqymy, dene bitimi, minez-qulqy, osy ıt tuqymynyń ózine ǵana tán ereksheligin kásibı tazytanýshylar ǵana tanı alady. Sondaı-aq dala ıtiniń bolmysyn tanýda ǵalymdarmen birlesken jobalar iske assa ıgi. Aıtalyq, búginde qujaty bekitilgen saılıýkı sııaqty ıt tuqymdarymen aralasyp ketken tazylardan qaýip bar. Eger de bul úrdis jalǵasa beretin bolsa, onda taza tazy tuqymyn saqtap qalý, patentteý asa qıynǵa túsedi. Buǵan qosa halyqaralyq jarystarǵa «Qazaq tazysy» degen ataýdy engizý tazyny álemdik deńgeıde tanytýǵa múmkindik beredi.
Kórme barysynda tazynyń tuqymdyq sapasyn jan-jaqty baǵalaýǵa baǵyttalǵan salystyrmaly rıngter uıymdastyryldy. Rıngterde kúshik tobynan bastap eresek ıtterge deıingi barlyq sanattaǵy ıtter sarapshylar suryptaýynan ótti. Saraptamany ańshylyq tuymdardy, sondaı-aq aborıgen tuqymdaryn baǵalaýda mol tájirıbege ıe mamandar – ulttyq, halyqaralyq sanattaǵy tóreshiler júrgizdi. Iriktelgen ıtter arnaıy kýbokter men syılyqtarǵa ıe boldy. Tazylar týraly derekter qazylar músheleri-sarapshylardyń kitabyna tirkelip, olardyń boıy, dene bitimi, qımylyna qatysty málimetter jazylyp alyndy. Kýbok aıasynda kınologııa salasynyń sarapshylary men áýesqoılar tájirıbe almasyp, ıt kútimi, tuqymyn damytý baǵytynda pikirlesti.
ALMATY