Shejireli Otyrar óńiri dese, árisi adamzat ustazy Ábý Nasyr ál-Farabı, berisi О́zbekáli Jánibek, Shámshi Qaldaıaqov, Muhtar Shahanov, О́mirzaq Aıtbaıuly, Áselhan Qalybekova sııaqty ár salanyń maıtalmany eske túsedi. Sol topyraqta týǵan biz úshin osy tulǵalar – zor maqtanysh.
Ákemiz Aıtbaı Sherimqulov keńes kezeńinde birqatar basshylyq qyzmette bolyp, elge etene kópshil kisi edi. Ol kisiniń zamandastary soǵystan keıingi halyq turmysyn jaqsartýǵa kúsh-jiger jumsaǵan azamattar-tyn. Bulardyń ár sózi men isi úlken ónege mektebi edi-aý.
Otyrardyń esimi elge málim, eńseli tulǵalary qatarynda belgili ustaz, aýdannyń qurmetti azamaty Qutym Ordabaev aǵamyz erekshe este qalypty. Qutekeńdi aýdan túgil, oblys qadir tutatyn. Qyzmetin jastarǵa úlgi etetin.
Qutym aǵanyń úıindegi Qaltaı anamyz Alla bergen úıelmeli-súıelmeli ul-qyzyn baǵyp, qıyndyqqa qabaq shytpaı, jaıdary júretin minezi jumsaq, balajan kisi edi. Zeınet jasyna shyqqan soń, ekeýi qazynaly qarııaǵa aınalyp, aýyl-aımaq pen áýlettiń berekesi bola bildi.
Qutekeń 30 jyldaı mektepti de, aýdannyń bilim bólimin de basqardy. Ol ýaqytta aýdandaǵy bilim oshaqtary asa qarapaıym bolatyn. Barlyq mektep qam kesekten turǵyzylyp, jylý júıesi joqqa tán edi. Pedagog te tapshy-tyn, keıbir muǵalim amalsyzdan eki-úsh pándi qatar oqytatyn. Mekteptiń baılyǵy qalqıǵan qabyrǵa, partalar, jazýǵa arnalǵan taqta ǵana. Soǵan qaramaı Qutym aǵaılar balalardy Sultanmahmutsha «qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp kún bolýǵa» jigerlendirip, asqaq armandarǵa jeteleıtin.
1973 jyly Qyzylqum (Otyrar) aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanǵanymda, Qutym Ordabaıuly úlken basymen birinshi bolyp quttyqtaı kelgenin umytpaımyn. Ne degen kishipeıildik! Osy jyldary aýdandyq bilim bólimi men komsomol uıymy birlesip kóp shara ótkizdik. Sol ýaqytta ol kisiniń iskerligin, qamqorlyǵyn jaqynnan sezindim.
Qutym aǵaı qaı iske bolsyn jan-tánimen berilip, mektepterde tártip pen tazalyq, sapaly bilim jáne tárbıege jiti kóńil aýdardy. Sol jyldary mektep oqýshylary arasynda tártip buzýshylyq pen qylmys óte sırek kezdesetin. Ol mektep túlekteriniń san salaly oqý oryndaryna túsýine, joǵary bilimdi maman bolýyna asa tileýqor edi. Aýdan jastary bilim men eńbekte oblysta kósh bastap, túrli jarystarda júldeli oryndarǵa ıe bolyp otyrdy.
Sol jyldary mektepter janynda qurylǵan oqýshylardyń óndiristik brıgadalary aýdan ekonomıkasyna az da bolsa úles qosyp, úlgi kórsetkeni de esimizde. Ásirese M.Áýezov atyndaǵy mekteptiń júgeri brıgadasy respýblıka boıynsha joǵary kórsetkishke qol jetkizdi. Sol mekteptiń dırektory Kishmat Dosanovtyń «Eńbek qyzyl tý» ordeni marapatyn alýyna Qutym aǵanyń ózi yqpal etti. Oblystyq partııa komıtetiniń aýyl sharýashylyǵy bóliminde qyzmet atqarǵan biz de osy usynysqa qoldaý bildirgenbiz.
Qutym Ordabaev basqaratyn aýdandyq bilim bólimi odaq kóleminde tanylyp, Máskeýden bıik marapat ıelenip qaıtty. 30-ǵa tarta qyzylqumdyq ustaz «Halyq aǵartý isiniń úzdigi» atandy. Qutym aǵanyń ózi «Qurmet belgisi» ordenimen marapattaldy.
Sol jyldary Kishmat Dosanov, Sabyr Daırabaev, Ámir Qozybaqov, Kúláıhan Sháripova, Jumabek Sámenov syndy naǵyz maıtalmandar basqarǵan mektepter mańdaıy jarqyrap, oblysta únemi alda júrdi. О́ńirdiń belgili qaıratkeri Dúısenkúl Bopova týraly estelikter jınaǵynda Qutym Ordabaevtyń ólsheýsiz eńbegi dáıekpen jazylǵan.
Qutekeń qurmetti demalysqa shyqqan soń, aýdannyń ardagerler keńesin basqardy. Halyqtyń birligi men berekesin nyǵaıtyp, urpaq sabaqtastyǵyn arttyrý jolynda qajyrly eńbek etti.
Bar ǵumyryn jas urpaqqa sapaly bilim men sanaly tárbıe berýge arnaǵan Qutym Ordabaev – óńirdegi san myń shákirtke ómirlik jol kórsetip, aǵalyq qamqorlyǵyn aıamaǵan jan. Búginderi solardyń deni – el aǵasy. Olar ustazyn únemi maqtanyshpen, saǵynyshpen eske alady.
Áıgili pedagog Anton Makarenko: «Pedagogıkalyq tájirıbeni biraýyz sózge syıdyr dese, «adamǵa barynsha kóp talap qoıyńyz, adamdy barynsha kóbirek syılańyz» der edim» depti. Ustaz, mektep dırektory, bilim bólimi basshysy Qutym Ordabaevtyń qaǵıdaty dál osy. Ol udaıy ózinen de, ózgeden de tártip pen jaýapkershilikti talap ete júrip, aınalasyndaǵy adamdardyń bárine syı-qurmetpen, tereń túsinistikpen, janashyrlyqpen qarady.
Uly dala oıshyly Júsip Balsaǵunı: «Bala neni bilse jastan, uıadan, О́le-ólgenshe sony tanyr qııadan» deıdi. Talaılarǵa óreli ónege kórsetken Qutym aǵa óz urpaǵyn da laıyqty ósirdi. Qunarly topyraqta jetilgen perzentiniń bári – elge tanymal, qadirli azamattar. Úlkeni Amangeldi bizdiń qımas dosymyz edi. Jasynan bilim-biligimen ozǵan Ábekeń aýdandyq partııa komıtetiniń apparatynda, táýelsizdik jyldary aýdandyq ákimdikte jaýapty qyzmetter atqardy. Dostyqqa adal, tereń oıly, júregi taza, kóńili keń, kópshil, parasatty azamat-tyn. Amal ne, erterek ómirden ozdy.
Ekinshi uly Abdýlla áke jolyn jalǵastyryp, aýdandaǵy eń úlken bilim oshaǵy Jambyl atyndaǵy orta mektepti abyroımen basqardy.
Úshinshisi Baqytjan – Máskeýdegi energetıka ınstıtýtyn jáne onyń aspırantýrasyn bitirip, kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan ǵalym. Kóp jyl joǵary oqý oryndarynda dáris berip, keıin Prezıdent apparatynda jaýapty qyzmet atqardy. Qazaqstannyń Rýmynııadaǵy, Brazılııadaǵy, Argentına men Chılıdegi elshisi de boldy. Jubaıy Meıramkúl Parlament depýtaty retinde tanyldy.
Keıingilerden Maqsut inimiz óńirde basshylyq jumys atqaryp, Energetıka mınıstrliginde jaýapty qyzmet atqardy. TMD-nyń eńbegi sińgen energetıgi. Sáýle Qutymqyzy – ǵylym doktory, Ońtústik Qazaqstan medısına akademııasynda kafedra meńgerýshisi. Basqa ul-qyzdary da jemisti eńbek etip, el alǵysyna bólenip júr. Ibaly qyzdar men ınabatty kelinder tárbıesinde Qaltaı apamyzdyń orny erekshe.
Shynynda da, Qutym ustaz – ǵıbratty ǵumyryn óz qolymen jasaǵan, eldiń syı-qurmetine adal eńbeginiń arqasynda jetken tulǵa. Buǵan ata-baba úlgisi de áser etkeni sózsiz. Ákesi Ordabaı Báımishuly – HH ǵasyrdyń 20-jyldary Sháýildirde birinshi ashylǵan Shilik aýyldyq keńesin basqarǵan azamat. «Otyrar» men «Qarǵaly» ujymsharlaryn basqarǵan bul qaısar atamyz «halyq jaýy» degen naqaq jalamen tutqyndalyp, 1937 jyly jazyqsyz atylǵan... Biraq «Aqqa Qudaı jaq» degen, zaman túzelip, tolyq aqtaldy.
On bir jasynda ákeden aıyrylyp, ana tárbıesinde ósken Qutym Ordabaıuly áke armanyn oryndady dep oılaımyz.
San qatparly ómir jolyn baıandaǵan «О́mir-darııa» atty kitabynda Qutekeń namys pen eńbektiń, adaldyq pen jaýapkershiliktiń er-azamatty qashanda bıikke kóteretinin jazyp ketti. Nebir tar jol, taıǵaq keshýler ol kisini jasytpaǵan, qaıta shyńdaǵan. Bul soqpaqty naǵyz erlik deýge tolyq negiz bar.
Batyr Baýkeń: «Esimi el júreginde saqtalǵan er ǵana baqytty» degeni málim. Biz Qutym Ordabaıulyn osyndaı deńgeıdegi tulǵa dep sanaımyz. Ol eńbegimen halyq qurmetine bólendi, mańdaı teri joǵary baǵalandy. Artynda umytylmas isi men sózi, sansyz shákirti, óreli urpaǵy qaldy. Búgin, mine, esimi el esinde jańǵyryp, urpaǵymen myń jasap otyr.
Bıyl ustaz, qoǵam qaıratkeri Qutym Ordabaıulynyń týǵanyna – 100 jyl. Eli umytpaǵan ustazdyń ǵasyrlyq belesi. Shyndap kelgende, bul – pánı jalǵanda sanaýly saǵatyn aman-esen ótkizip, ýaqyty jetkende kelmestiń kemesine mingen eleýsiz kóptiń belesi emes, tutas bir dáýirdi jasaǵan ulaǵatty ustazdyń, qurylym basshysynyń, ardaqty azamattyń ǵasyrlyq toıy. Sondyqtan kıeli Otyrar óńirinde óshpes iz qaldyrǵan Qutym Ordabaıulynyń atyn máńgilikke amanattaý úshin aýdandaǵy bir mektep pen kóshege esimin berý – elim dep emirenip, jurtym dep júginip qyzmet etken tulǵa rýhy aldyndaǵy paryzymyz. Osy usynysty el aqsaqaldary, bilim salasynyń mamandary, kózi ashyq jańa býyn biraýyzdan qoldap, aıtyp-jazyp jatyr. Bizdińshe, sáti kelgen, oryndaýǵa laıyqty oı. Bul – bilim shamyn óshpesteı etip jaqqan ustaz rýhy aldyndaǵy boryshymyz.
Dosybaı ShERIMQULOV,
Ońtústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty