Ult taǵdyryn tuǵyrlaǵan tulǵa

Al ustynsyz qashanda – us­qynsyz. Ol erte me, kesh pe, áıteýir bir órtke oranady, qu­laıdy, qulaǵanda da oıran-botqasy shyǵyp, qaıta kelmes­teı shylpara ydyraıdy. Biraq kúıremeı turyp óziniń qubyjyq keıpin «súıkimdi», ibilisı tirligin «baıandy» ete túsý úshin qanshama ulttardyń, ulylardyń taǵdyryn rásýa qylady. Osy zilman sal­maqty – nemistiń esseıst aqyny Gotfrıd Benn aıtpaqshy: «…erler men tobyr kóteredi». Ult taǵdyry sondaı tárkige túsken shaqta erler men satqyndar qatar paıda bolady. Erler otqa kiredi, satqyndar sapqa kiredi. Satqyndar – kemtalanttar men menmenderden, mansapqorlar men dúnıeqorlardan, ólermender men pysyqaılardan shyǵady. Bul da bir jazylmaǵan zańdylyq shyǵar.

Adamzattyń ótken-ketkenin zerdelep otyrsaq, baǵy taıǵan ulttardyń nántalant, alaıda kemtalant uldarynyń halal qany tarıh betterin aıǵyzdap tastaǵan. Ony jýyp, ne tyrnap tazartý múmkin emes. Kúnderdiń kúni bolǵanda, bir zerdeli zertteýshi shyǵyp, ýaqytta esesi, tarıhta aqysy ketken ulttardyń – to­pyraǵynyń shegi men el-jeriniń kegi jolynda sháıit ketken erlerin túgendeı qalsa, qazaqtan asyp teperish kórgen, qazaqtan asyp tepki jegen, qazaqtan asyp asyldarynan aırylǵan el joq bolyp shyǵaryna ımanym kámil.

Orystyń eki ımperııasy qatar talaǵan atajurttaǵy qazaq­ty aıtpaǵanda, qytaı ajda­ha­synyń kómeıinde juty­lyp ketken aıaýlylaryńdy oıla­ǵanda, shaınalǵan barmaǵyń temir­qaqpandaǵy kókbóriniń jilin­shigindeı syrqyrary haq. Bul ne degen sóz? Demek bul – atyńnan aınalaıyn aıjúzdi azattyqty qazaqtaı súıetin el de kem degen uǵymǵa yryqsyz ákeledi. «Atasy Aıǵa shaýyp mertikse de, arystandyǵyn qoımaıtyn» bul neǵylǵan temirjulyn táýekel dep tańǵalmasqa áddiń joq!

Já, aıtpaq kepke tóte kósheıik. Biz keshegi keńestik «te­mirshymyldyq» dáýirinde «Qytaıdaǵy qazaq ádebıetimen» tam-tumdap qana tanysa aldyq. Eki memleket te qazaqtyń bir-birimen qoıyn-qoltyq etene bolyp ketýine esh múddeli emes-tin. Tańjaryq Joldyuly, Buqara Tyshqanbaev, Qajyǵumar Shabdanuly, Omar­ǵazy Aıtan­ulynyń shy­ǵar­malarynan neken-nuqan habardar boldyq. Qytaı qazaq­ta­rynyń ómirimen sonaý 70-jyldar óresinde jazylǵan Q.Jumadilovtiń «Sońǵy kósh» dılogııasy arqyly ǵana meıirimiz qana qaýyshtyq. «Úsh aımaq kóterilisi», «Shyǵys Túrkistan respýblıkasy», «Mádenı revolıýsııa» degen uǵymdar bizge bir jyraq mekenderde ótken alys oqıǵalar sekildi eles beretin.

Qytaıdan qonys aýdaryp kelgen aǵaıyndar da, nege eke­nin bilmeımin, ózderi jaıly tym sarań sóıleıtin. Sóıtip, júrgende Táýelsizdik tańy atty. El men el jamyraı tabysty. Sol kezde (1999) atajurtqa asyǵyp jetkenderdiń biri – qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri, tańjaryqtanýshy, arǵy bettegi qazaq aýyz ádebıetin jınaýshy Orazanbaı Egeýbaev aqsaqal bolatyn. Ardaqty aqyn Tańjaryq Joldyulynyń ǵajaıyp murasyn tastıyqtap jıyp, túbijiktep jarııalap, tápsirlep ǵylymı aınalymǵa túsirý, qazaqtyń eń bir qomaqty da sapaly bóligi – Altaı, Tarbaǵataı, Ile aımaqtaryn jaılaǵan eldiń kókireginde qat­­talǵan asyl qazyna – aýyz áde­bıeti muralaryn shashpaı-tók­peı jınaý tutas bir ǵylymı ınstıtýttyń atqara alar qyzmeti desek, esh ásire sóz emes.

* * *

1935 jyldyń jeltoqsanynda Shyńjańnyń Shaǵantoǵaı aýda­ny Oıqudyq aýylynda dúnıejaryq qaqpasynan engen bolashaq ja­zýshynyń taǵdyry da óz zamandastary syqyldy tar kezeńge tap keldi. Onyń balalyq shaǵy «Úsh aımaq kóterilisiniń» nátıjesinde qurylǵan Shyǵys Túrkistan respýblıkasynyń óte jymysqy jolmen – Keńes ókimeti men Qytaı taraptyń ymyralasýy, ym qaǵysýymen qurdymǵa ketken tusy edi. Qasıetti qanmen kelgen Jeńis kózapara baıansyz etildi. Shyǵys Túrkistan Qytaıdyń quramyndaǵy avtonomııaly ólke­ge aınalyp, burynǵy ult qol jetkizgen jetistikterdiń bári ýystan shyǵyp ketti. Endi erkin demala bastaǵan qazaqtyń mo­ıynyna ajyrǵy, qolyna qolatqy qaıta kıgizilip, dili men tiline kúzet qoıyldy.

Al Orazanbaıdyń jáne onyń qandas-taǵdyrlastary: Maǵaz Razdanuly, Omarǵazy Aıtanuly, Qajyǵumar Shabdanuly, Zeı­nolla Sánik, Rahmetolla Áp­sheuly, Orazhan Ahmet, Qaý­sylhan Qozybaı, Jumadil Maman, Qumarbek Saqarın, Qasymhan Ýathanuly, Serik Qapshyqbaı, Ázilbek Kinázbek, t.b. syndy sóz ıeleriniń ómirleri Taklamakan shóliniń Tarym aımaǵy men Turpandaǵy azapty lagerlerde óksidi.

Sóıtip, árqaısysy kúlli bir ultqa aıbar, abyroı bola­jaq tulǵalardyń altyn bas­tary – qaıdaǵy bir «qyzyl» esýastyń «mádenı tóńkeris», «úlken sekiris» syqyldy esaýan ıdeıasymaqtarynyń dobyna aınaldy. Shyndyǵynda, Mao óziniń jýngoishilik ıdeıalyq jaýlaryna qarsy soǵys ashyp qoıǵan joq, ol sol syltaýmen qazaqtaı uly halyqtyń keýdesinen júregin julyp alyp, mıyn tarydaı shashyp tastamaq boldy.

Qansha júregin jasytam, jigerin qum qylam degenmen qazaq arystary ol azapty sapardan qaıta burynǵydan da qaıralyp, shyńdalyp, shy­ny­ǵyp, tulǵalanyp oraldy. Mine, solardyń biri Ora­zanbaı Egeýbaı edi.

Orekeńniń arǵy bettegi shy­ǵarmashylyq jolyn ústirt sholyp ótkende kózge ilingeni mynalar: «О́mir ótkelderi» (áńgimeler men povest, 1982, Úrimshi), «Adam, at, ıt» (povester, 1991, Úrimshi), «Taý uly» (kınoroman, 1991, Ile), «Tańjaryq» (bes serııaly kórkem telefılm, 1992, Beıjiń), «Tańjaryqtaný» (1995, Ile), «Qazaq tarıhyndaǵy áıgili adamdar – Tańjaryq Joldyuly» (2000, Beıjiń), «Tańjaryq». Tańdamaly shyǵarmalary» (qurastyrǵan O.Egeýbaev. 1985–1995, Úrimshi), «Tańjaryq aqynnyń eki tom­dyq tolyq jınaǵy» (2001, Úrimshi), «Zertteý materıaldary» (Dindik qıssalar, 1985, Úrimshi), «Qazaq hıssalary – batyr­­lyq, tarıhı jyrqıssa» (4t., 1984–1987, Beıjiń), «Qa­zaq­tyń ǵashyqtyq jyrlary» (3 t., 1982–1996, Úrimshi) jáne bulardan basqa 13 shyǵarmasy hanzýsha jarııalanǵan.

Orazanbaı aǵa elge kelip, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda jumys istegen jyldaryn, ınstıtýt shyǵarǵan 100 tomdyq «Babalar sózi» jınaǵyna súbeli úles qosqanyn, Shyńjań qazaqtary aýyz ádebıeti muralarynyń 20 tomyn shashaý shyǵarmaı týǵan ádebıet muhıtyna aǵyndy aq darııa ǵyp jalǵaǵanyn eptep bilýshi edim.

Al murasymen dendep ta­nysqanym, avtordyń 2017 jyly shyqqan bes tomdyq shyǵarmasy qolyma tııýimen bastaldy. Kóp uzamaı jazýshynyń uly Aıdynmen júzdestim. Isker, kásipker azamat eken. Maqsaty – Saryarqanyń oıy men qyryn qazaqtyń qasıetti tilinde sóı­leıtin elge, eldiń aldyn «qazaqsha mańyraıtyn» malǵa toltyrýdy armandaıtyn Aıdyn túıdeı qurdasym bolyp shyqty. Bul baılanysymyzdy odan ári nyǵaıtty. Qalamgerdiń qara­shańyraǵynda áldeneshe márte meıman bolyp, Meńtaı sheshemizdiń aq batasyn alýdyń sáti tústi. Osy jerde anamyz Meńtaı Qabylqyzy týraly bir áńgimeni qozǵaýdyń reti kelgendeı…

80-jyldardyń basy bolsa kerek, uzaq jylǵy aıdaýdan oralǵan qazaq qalamgerleri bir shańyraqta bas qosady. Dastarqandaǵy kó­ńildi otyrys ústine Meńtaı kirip keledi. Sol kezde tórde otyr­ǵan Qajyǵumar Shabdanuly ornynan tura kelip áz basyn ıedi. Muny ersileý kórgen Maǵaz Razdan: «Kelinge basyńdy ıgeniń ne bolǵanyń?» dep eskertý jasaıdy. Sonda Qajyǵumar: «Eı, Maǵaz, men kelinge emes, qazaqtyń qasterli Anasyna basymdy ıdim! Káne, qaısymyzdyń qatynymyz osy Meńtaı qusap eriniń sońynan erip júrip, Tarymnyń taqsiretin tartyp, azamaty kórgen azabyn birge keship, qamyn qamdap, babyn taýyp, onymen qoımaı adaldan perzent súıip qaıtyp edi?» Mynaý ýájge, qarsy saýalǵa:

Sálem saǵan, Altaıym,

Tentegiń sonsha saǵyndy.

Joǵalyp ketken bir taıyń,

Tarlandap baryp tabyldy, – dep kókiregi óksik pen saǵynyshqa tolyp kelgen aqyn Maǵaz jaýap bermeı, basyn ǵana ızeı beredi…

* * *

Mine, meniń aldymda Orazanbaı aǵanyń «Kókbóri» romanynyń qoljazbasy jatyr. Ýyzyna jaryǵan baı tilmen sýretteletin shyǵarma ǵumyrnamalyq sypattaǵy týyndy. Romanda avtor óz taǵdyry arqyly ult keshken qıly kezeń, qıyn túıin, shıyr joldardy asa shynshyldyqpen sýretteıdi. Qytaı ımperııasynyń qıturqy saıasatynyń ishki syrlary jazýshy qalamynyń qýatymen shynaıy áshkerelenedi. Sóıtip, keleshek qazaq urpaǵyna dushpannyń ishin ashady. Bul týyndyny sonaý kúlli ult taǵdyry talqy men tárkige túsken qystalań shaqta jurtyna sóz keltirmeı, aryna kir juqtyrmaı óte alǵan azamat-qalamgerdiń erlik dastany dese jarasar…

О́kinishtisi, bul – «Kókbóri» trılogııanyń alǵashqy kitaby. Al barlyq materıaly jı­naqtalyp, jazýǵa daıyndap qoıǵan eki romany sol kúıi qaǵazǵa túspeı jazýshynyń qııal áleminde birjola qalyp qoıdy. Onyń sebebin qalamgerdiń bir suhbatynan tabamyz: «Arǵy bette jazyp jarııalaýǵa ómir aýqymy jar bermeı, keıin jazarmyn, atyn «Úmitiń úzilmesin», «Qashqyn» qoıarmyn dep júrgen eki romanǵa uzaqtan jınap-tergen mol materıalym bar edi. Arqalaı kelgem, Tańjaryq jónindegi qajettilikterdi aıaq­taı salyp, sol ekeýin jazýdy josparlaǵam. Ult taǵdyrynyń Qazaqstanda synǵa túsip jatýy kókiregime shoq bolyp túsken soń bul josparymdy qoıa turýǵa bekidim. Ultqa, ult namysyn qorǵaýǵa, táýelsizdik taǵdyryna dál qazir zárý, shıpaly dári ol romandar emes, ony keıin jazýǵa bolar, keregi – shettegi qazaqtar men atamekendegi birin-bir: jatsyraı bastaǵan qa­zaqtardy jaqyndastyrý, tabys­tyrý, qaıda júrse de qazaq eke­nine, taǵdyrynyń bir eken­­digine kózderin jetkizý jáne Qytaıdaǵy qazaq folkloryn bir arnada toǵystyrý, sol arqyly álemge tutas jáne bıik tuǵyrmen kórsetý boldy. О́ıtkeni ulttyń folklorymen ózin-ózi tárbıeleýi, jigerlendirýi ulttyq rýhty oıatady. О́ship bara jatqanyn laý­­­latady. Tilin, dilin, dinin, salt-sanasyn, otanyn, ultyn janynan artyq baǵalaıtyn, ol jolda árqandaı qurbandyqqa daıyn turatyn otanshyldyq jigerin, ulttyq ıdeıa­syn asqyn­­datady, máńgilik ǵumyr baǵysh­­taı­dy. Qazaq folklory óz boıyna shıpa­lyqtardyń bárin syıǵyzǵan!» deıdi jankeshti tulǵa.

* * *

Mine, shyn qalamgerdiń has muraty qaıda jatyr? Ult qajeti úshin óziniń eń basty maqsatyn qurbandyqqa shalyp otyrǵan joq pa? Mundaı táýekeli bar erler bolmasa mynaý aladııý daýyldar men óńi jaman órtter tútkilegen jer betinde izimiz de qalmas edi.

Svetqalı NURJAN,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty