Syılyqqa – «Egemen»

Maldy, jandy shoq juldyz­daı Qaraózek aýylynyń syrtqy keıpi kóńil toǵaıtarlyq. Kól­de­neń jat­qan bir buraý joq, tap-taza, syla­nyp-syrlanǵan eńseli úı­lerdiń ja­nyndaǵy mal qoralary­nyń mańy­na qoıanjon maıalar úıi­lipti. Bir aıta keter­ligi, eńbekqor qutty aýyl qala­daǵydaı turmysqa ıe. Úılerine sý tartylǵan, sońǵy úlgidegi uzaq janatyn qazandyqtar ornatylǵan. Aýyl turǵyny, eńbek ozaty Ábil Ohatov bıyl «Egemendi» oqımyn dep qýanyp júr.

– Shynyn aıtqanda, keıingi jyl­dary gazet-jýrnal qoly­myz­ǵa tımeı ketip edi, endi Nar­taı Ju­ma­taı­ulynyń arqasynda tanymdyq-taǵylymdyq mate­rıal­darǵa tunyp turǵan gazetti oqıtyn boldym, – deıdi Ábil aǵa. – Aýylda mádenıet úıi joq, halyq rýhanı jaǵynan baıýy kerek emes pe? Al materıaldyq jaǵynan baıýǵa Nartaı baýyrym­nyń sharapaty tıip tur.

Rasynda, solaı eken, aýyl tur­ǵyn­dary berekeli iske ju­mylyp jatyr. Nartaı Jumataı­uly aýyl­dyń bir turǵyny­na 30 bas edilbaı qoıyn asyltuqym­dy qoshqarmen qosyp satyp áperipti. Mal ıesi eki-úsh tólin alǵan soń, alǵashqy alǵanyn qaı­taryp beredi. Sol kezde qora­synda júz qoıy ózine qalady.

– Kádimgi taýarly nesıe esebin­­degi dúnıe. Maǵan da shyǵyn kelmeı­di. Esesine aýyldasymnyń aldyna mal bitedi. Aýyl turǵyndarynyń ishin­de óz bıznesin bastaǵysy kele­tinder az emes. Men qazir olarǵa nesıe alyńdar deımin. Bul arada bóle-jara aıta ketetin bir dú­nıe, ne­sıe alǵysy kelgenderdiń kepil­dikke qoıar múlki joq. Bul másele­ni bylaı sheshýge bolady, – deıdi se­rik­testik basshysy Nartaı Juma­taı­uly, – árbir aýylda sol jerdiń ıgiligin kórip otyrǵan aýyl sharýashylyǵy qurylymdary bar emes pe, sol sharýashylyq basshylary ilgeri umtylǵan adamdardyń nesıesine kepildik qoıyp berse, el eńsesin kóterip qalar edi. Men uzaq oılanyp-tolǵanyp osyndaı sheshimge keldim. Aýyl adamdarynyń qaısysynyń qolynan is keletinin jaqsy bilemin ǵoı. Demeý – bizden, damý – sizden.

Qaıyrymdylyq degen jaqsy qasıet. Osydan birer jyl buryn Kókshe óńirinde qys ishinde qaıta-qaıta jańbyr jaýyp, dalany qa­lyń kók muz basty. Tisine tıer bir ýys azyq tappaǵan, kóteremge aınal­ǵan kóp jylqy qyrylýǵa da aınaldy. Shynyn aıtqanda, júgen ustap qalǵandar kóp boldy. Mine, osyndaı qysyltaıań kezde el qamyn jegen Nartaı Jumataıuly paı ıele­rine keler jylǵy tıesili paı úle­sin alyńdar, qajet bolsa, kele­shektegi eki jyldykin de beremin. Tek maldaryńdy aman alyp qalsańdar boldy dep jar salǵan. Bastamaǵa biren-saran azamat ún qosty. Eń bastysy, tóńirektegi aýyldar mal azyǵyn tappaı, tórt túlik maly tilin tistep jutqa ushyrap jatqanda, seriktestik egin egetin aýyldardyń malynan jetim toqty da shyǵyn bolǵan joq. Jyl sa­ıyn mal jemine jaraıtyn astyq qaldyǵyn tegin beredi, sabany eki bas­tan. Seriktestikke tıesili jaıylym men shabyndyq jerdiń ıgiligin aýyl turǵyndary kórip otyr.  

– Gazet jazdyryp berýdegi oı, aýyl turǵyndaryn rýhanı kemel­dendirý jaǵyn oılaǵandyqtan, – deı­di seriktestik basshysy, – ózim dám­des aǵaıyndy omyrtqaǵa shaqyr­ǵanda tartý-taralǵyǵa kitap syılaımyn. Bul joly el gazeti «Egemendi» jazdyryp berip, el tynysyn oqyp, bilip otyrsyn degen nıettemin. El Prezıdenti bıylǵy jyldy «Jumysshy mamandyqtary jyly» dep jarııalaǵany óte durys boldy. Igilik ataýlynyń barlyǵy qurysh qoldy jumysshylardyń eńbegi ekeni daýsyz.

Aýyl turǵyndary árqıly ká­sip­ti ıgerip jatyr. Aıdos Shaıh qaz baǵady. Bul kásipti bıyl basta­ǵan. Alǵashynda kóp oılanyp-tolǵan­sa kerek. Aldymen oryn daıyndapty. Qazǵa keregi sý men shóp. Beskól qus fabrıkasynan bir kúndik 500 balapan satyp alǵan. Dári-dármegin, azyǵyn ýaqytynda berip, kózdiń qarashyǵyndaı kútip baptaǵannan keıin shyǵyn joq. Qazir Kókshetaý bazarlarynda qaz satyla bastady. Kılosy 3000 teńgeden. Al Aıdos Ábiluly balapandy 1 800 teńgeden alǵan. 500 balapan kúnine 250 kılo astyq qaldyǵyn jeıdi eken. Astyq qaldyǵynyń tonnasy 30 myń teńge.

– Aldaǵy ýaqytta qus fabrıkalarynan jumyrtqa satyp alyp, ózimiz ınkýbatorda bastyrýdy oılastyryp otyrmyz, – deıdi Aıdos Ábiluly, – bul áldeqaıda arzanǵa túsedi. Qazirdiń ózinde alýshylar ha­barlasyp jatyr. Qazdyń jú­nin julý da qıyn sharýa emes eken. Arnaıy brıgadalar bar. Olar­ǵa keregi qazdyń júni. Aıtqan ýaqy­tynda kelip, barlyq qazyńdy soıyp, julyp, úıitip beredi. Qysta broıler taýyǵyn baǵamyz dep daıyndalyp júrmiz.  Jumys isteımin degen adamǵa aýylda tabys kózi jeterlik.  

Endigi bir kásipker Oral Ser­ǵazınov jumysyn qoı ósirýden bastaǵan. Qorasyndaǵy bes-on bastan otar órgizý ońaı sharýa emes. Bir dosy elý bas edilbaı qoıyn beripti. Sharty bylaı, eki jyldan soń elý basyn qaıtaryp alady. Al tóli qora­da qalmaq. Alǵashqy eki jyl shy­ǵyn­syz ótken. Elý bas qoıdyń sońy­nan 120 bas tóli ergen. Isiniń órge do­malaǵanyn kórgen malsaq jigit de­meý bolǵan aǵaıynynan qoı­laryń­dy taǵy bir jylǵa qaldyr­shy dep ótinish jasaǵan. Atymtaı jo­marttyq tanytqan aǵaıyn oǵan da kónipti. Úshinshi jyly rızashy­lyǵy­men alǵashqy elý bas qoıdyń sońyna 40 toqtysyn ertip qaıtaryp bergen.

Bıyl omarta ustaýǵa kóshken. Bul tóńirek kók maısasy jaıqalǵan qunarly ólke. Alǵashqy jyly bes uıa omarta ustapty. Tájirıbesi bol­ma­ǵandyqtan Dáýren Qanafın esim­di kánigi omartashynyń sońynan ergen, qyr-syryn úırengen. Ár omartaǵa 25 myń teńgeden shyǵyn shyǵarǵan. Analyǵyn satyp alýǵa, dári-dármegine, azyǵyna. Kúzde sanap otyrsa, bal arasynyń arqasynda mıllıonnan artyq tabys tapqan. Aıtýyna qaraǵanda, esebi bylaı, bir uıa 60 lıtr shamasynda bal bergen. Bir lıtr bal 1,5 kılo tóńireginde. Al baldyń quny bazarda kılosyna  3 500 teńgeden. Aradan da osynsha tabys tabýǵa bolatynyna kózi jetken kásipker aldaǵy jyly uıa sanyn onnan asyrmaq.

– Qazir aýyl  turǵyndary kásibin dóńgeletýge qolaıly jaǵdaı týyp otyr, – deıdi el aǵasy Qabıden Emma­tov, –  ózim balalarymmen birge 300-den astam qoı baǵa­myn. Sıyrym, jylqym bar. Mal azyǵyn ózimiz daıyn­daımyz. Jer jetkilikti. Nartaı Jumataıuly oblystyq máslıhattyń depýtaty bolyp júrgende osy tóńirektegi aýyldardyń jerin áldebir ká­sipker bankke kepildikke qoıyp, mıllıondaǵan nesıe alyp, egin ekpekshi bolǵan. Sońyn­da bankrotqa ushyrady, egin egil­meı qaldy. Basqasyn bylaı qoı­ǵanda, taýyqqa da jem taba almadyq. Keıin halyq qalaýlysy barlyq qujat­tardy zerttep, advokat jaldap, zań­syz qoıylǵan jerdi halyqqa qaı­ta­ryp berdi. Sonyń arqasynda tıesili paı úlesin alyp, tórt túlik malyn baǵyp, kún kórisin jóndep aldy.

Shirkin, ár aýylda el eńsesin kóteretin osyndaı bir azamat bolsaıshy. 

Aqmola oblysy,      

Zerendi aýdany