Haıdı – Shveısarııa ádebıetiniń eń tanymal ádebı keıipkerleriniń biri. XIX ǵasyrda jazylǵan bul shyǵarma birneshe býynnyń súıikti kitabyna aınalyp, búginge deıin oqylyp keledi, dep jazady Egemen.kz.
Roman álemniń 70-ten astam tiline aýdarylyp, onyń jelisimen 15 fılm túsirildi. Haıdıdiń álemdik dańqy aldymen AQSh-ta bastalyp, keıin Japonııaǵa deıin jetti. Bylaısha aıtqanda, ol lezde-aq álemdik shyǵarmaǵa aınaldy. 1880 jyly jaryq kórgen romannyń alǵashqy tomy Shveısarııa men Germanııada zor qyzyǵýshylyq týdyryp, avtor Iohanna Spırıdiń esimin keńinen tanymal etti. Bir jyldan keıin kitaptyń ekinshi tomy jarııalandy.
2023 jyly Haıdı men Iohanna Spırı murasyna qatysty eki Sıýrıh arhıvi IýNESKO-nyń «Álem jady» tizimine engizildi. Bul sheshim romannyń 140 jyl boıy úzdiksiz oqylyp kele jatqanyn jáne álemdik mádenı muraǵa qosqan úlesin aıǵaqtaıdy. Romandaǵy oqıǵa Haıdıdiń týysy Deteriń ony taý bókterinde turatyn qatal minezdi atasyna aparyp tastaýynan bastalady. Dete – XIX ǵasyrdaǵy kóptegen shveısarııalyqtar sekildi kúnkóris qamymen Frankfýrtqa ketken mıgrant keıipker. 1850-1888 jyldary kedeılikke baılanysty shamamen 330 myń shveısarııalyq shetel asqan, olardyń basym bóligi AQSh-ty betke alǵan.
Shyǵarma avtory – Iohanna Spırı
Haıdı taý ómirine tez beıimdelip, tabıǵatqa jaqyndyǵy jáne aqkóńildigi arqyly atasynyń júregin jaýlap alady. Biraq bir kúni Dete qaıta oralyp, ony ózimen birge Frankfýrtqa alyp ketedi. Qaladaǵy baı otbasynda qamalyp qalǵan Haıdı saǵynyshtan aýyryp qalady. Dárigerdiń keńesimen Alpisi taýyna qaıta oralady.
«Haıdıdiń» AQSh-taǵy tanymaldyǵy 1884 jyldan bastaldy. Jazýshynyń kózi tirisinde romanynyń úsh túrli aǵylshyn tilindegi nusqasy jaryq kórgen. 1936 jylǵa qaraı tek AQSh-ta 20 mıllıon danasy satylǵan. Ekrandaǵy alǵashqy nusqa – 1920 jyly shyqqan únsiz fılm. 1937 jyly Gollıvýd túsirgen jańa nusqada «Haıdıdi» áıgili aktrısa Shırlı Templ somdady. Fılmniń tabysy Shveısarııany amerıkandyq kórermenge «alpilik jumaq» retinde tanytty.
Al Japonııada «Haıdı» romany 1920 jyldan bastap tanymal boldy. Romannyń 300-den astam japon tilindegi aýdarmasy jaryq kórdi.1974 jyly Issao Takahata túsirgen «Alpilik qyz Haıdı» atty anımasııalyq serıal Japonııada ǵana emes, Eýropada da úlken tabysqa qol jetkizdi. Rejısser shyǵarma jazylǵan jerge arnaıy baryp, Alpi tabıǵatynan shabyt alǵan. Búginde Iаmanası aýmaǵyndaǵy «Haıdı aýyly» jyl saıyn mıllıondaǵan saıahatshyny qabyldaıdy. Bir shyǵarma bir memlekettiń mádenıetin álemge tanystyrýǵa túrtki bolǵanyn búkil álem jaqsy biledi. Ádebıettiń kúshi degen osy shyǵar.