Ańyzǵa aınalǵan atanyń ardaqtalýy

Keshe L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversı­te­tinde «Qazaq eliniń qaharmandyq tarıhy jáne Ketbuqa tulǵasy» taqyrybynda dóńgelek ústel ótip, oǵan belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri men ǵalymdar qatysty. Qazaq balasynda kishkentaıynan «Aqsaq qulan» kúıiniń shyǵý tarıhy men han balasynyń ólimin Ket­buqa baba kúımen estirtkende, domby­ranyń shanaǵyna qorǵasyn quıylyp­ty, dombyradaǵy tesik sodan qalǵan eken degen ańyzdy estimegen jan joq shyǵar. Bala qııalyn sonaý álmısaqqa tartatyn, kóńiliniń kóginde kúı kúm­bi­rin tógildiretin, alystaǵy armanǵa qol sermetetin osynaý kúı-ańyz qa­zaq dalasyn ǵasyrlar boıy terbegen. «Qazaqtyń Ketbuqasy» qoǵamdyq birlestiginiń qolǵa alýymen jaryqqa shyqqan «Abyz tulǵa, ańyz tulǵa – Ketbuqa» jınaǵyn tanystyryp, baba jaıyndaǵy ǵylymı ortanyń oı-pikirin jınaqtaýǵa qurylǵan dóńgelek ústeldi ashqan EUÝ prorektory Dıhan Qamzabekuly: «Bıyl Qazaqstan halqy Assambleıasynyń, Ata Zańymyzdyń 20 jyldyqtary jáne Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy úlken memlekettik deńgeıde atalyp ótpekshi. Osynyń barlyǵy bizdiń elimizdi birlikke, yntymaqqa, tarıhymyzdy bilýge shaqyrady. Ketbuqa bolsa, qarapaıym halyqqa ańyz túrinde jáne ǵalymdar izdenisterinde tabylǵan derek túrinde kelip jetti», deı kelip, ony tarıhtyń qoınaýyna jasyrynǵan tek ańyz beıne dep qana emes, tarıhı tulǵa retinde táýelsizdigimizdiń keregine jaratý qajettigine toqtaldy. Jınalǵandarǵa ataly sózin, bataly sózin baǵyttaǵan kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mirbek Baıgeldı halqymyzdyń ótken ómirinde tereń izin qaldyrǵan, etken erligi ańyzǵa aınalǵan, uly tulǵa – Ketbuqa týraly áńgimege jınalyp otyrǵan qalypty saýaby mol, mańyzy telegeı tirshilik dep oılaıtynyn jetkizip: «23 jyldyń júzinde 300 jyl boıyna shashylǵan, burmalanǵan tarıhty jınaqtaý ońaı is emes. Keńes ókimeti alǵash ornaǵan jyldary arabsha jazylǵan kitaptardyń barlyǵyn «Quran» dep jınap, órtetkende, ishinde tek dinı emes, basqa rýhanı dúnıeler de tegis joıyldy. Sóıtsek, onyń bári tarıh eken. Solardyń barlyǵyn jınap, eshkimniń úıinde qaldyrmaı qyrnap, tazartqannyń artynda halyqtyń tarıhı jadyn joǵaltatyn surqııa saıasat jatqan eken. Sonaý ertedegi babasynan qalǵan, urpaǵyna jetken dýlyǵa, qylysh, semserlerdi de nege jınaıdy desek, onyń da ar jaǵynda sanasyna eshteńe qaldyrmaý kerek, tarıhynan eshteńe bilmesin degen tereń saıasat jatypty. Sondyqtan da, tarıhymyzǵa qatysty dúnıeler ózdiginen joǵalǵan joq, jalpy, eshteńe izim-qaıym joǵalyp ketpeıdi. Izdegen tabady. Ketbuqa jaıly derekterdi jónin taýyp, retin taýyp izdestirýimiz kerek», dese, ǵalym Tursyn Jurtbaı abyz aǵanyń sózin tiriltti. Sonaý keńester tusynda, osydan 35 jyl buryn asyldarymyzdy zerttep, odan «Dýlyǵa» atty qos tom shyǵaryp, túrkilik tulǵatanýdyń bastaýynda bolǵan ǵalym, Ketbuqaǵa qatysty derekterdiń fransýz, arab-mámlúk muraǵattarynda jazylǵanyn aıtyp, ańyz babany zertteýde qatelikterge boı urmaı, ekshep, zerttep baryp ǵylymı aınalymǵa túsirýdiń mańyzyn qadap aıtty. Folklortanýdyń kózi tiri korı­feıi, akademık Seıit Qasqabasov Ketbuqanyń Joshy ólimin Shyńǵys hanǵa estirtýin dala zańdylyǵyna jatqyzdy. О́ıtkeni, qaı kezde de ómirden aıtýly tulǵa ozǵanda ony estirtetin adam da tolymdy bolýy tıis. Máselen, Abylaıǵa Úmbe­teı jy­raýdyń Bógenbaı qaza­syn es­tirtkeni tárizdi dep, sonaý yqy­lym­nan jetken dástúrdiń kónermeı bú­gingi sanaǵa deıin jetýin mysal etti. Dóńgelek ústelge qatysqan dáýlesker kúıshi Janǵalı Júzbaev «Aqsaq qulan» kúıiniń de, ańyzynyń da áldeneshe nusqasy barlyǵyn aıta kele, jınalǵandar nazaryna sol kúıdi usyndy. Al belgili tarıhshy Jambyl Artyqbaev: «Tarıh ǵylymy tápsirleýdi (ınterpretasııa) qajet etedi. Sol tápsirdi kim qalaı jasaıdy, ol qalaı jaryq kórip, aınalymǵa túsedi, solaı tarıhı túsinikter qalyptasyp jatady. Ketbuqaǵa qatysty qolymyzda kóp derek joq, negizinen qazaq, ıran, arab muraǵatynda, al sonyń ishinde qazaq ańyzdary tápsirleýdi qajet etedi. Mysaly, jańa oryndalǵan kúıdiń Ortalyq Qazaqstanda jyr túri de bar ǵoı. Alasha han, Joshy han dep bastalatyn osy jyrdyń nusqasynda nege Shyńǵys han men Joshy han jaıynda emes, nege Alasha han, Joshy han? Bul da belgili bir dárejede ıdeologııa dep oılaımyn. Sosyn bizder úshin Beıbarys pen Ketbuqa tulǵalaryn qarastyrǵanda aldyńǵysy tarıhı tulǵa retinde moıyndaldy da, al Ketbuqaǵa kelgende olaı bolǵan joq. Sondyqtan osyndaı tulǵalardy durys tanýǵa kúsh salyp, aldymen derekterdi barynsha jınastyryp, súzgiden ótkizý mańyzdy» degen oıyn aıtty. Dóńgelek ústel otyrysynda «Qazaqtyń Ketbuqasy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Tólegen Búki­rov, «Aq jol» demokratııalyq partııasy Ortalyq keńesiniń hatshysy Sábıt Baıdaly zııaly qaýymǵa, ǵa­lymdarǵa Ketbuqadaı ańyz da abyz tulǵany tanýdaǵy jasalǵan qadam­darǵa qoldaý kórsetken jandardyń barlyǵyna alǵystaryn aıtty. «Abyz tulǵa, ańyz tulǵa – Ket­buqa» jınaǵy Qazaqstan Jýr­nalıster odaǵynyń múshesi Shahmurat Ibadatovtyń qurastyrýymen «Fo­lıant» baspasynan 3000 taralymmen jaryq kóripti. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan».