Qazaq eli Mendeleev kestesinde túzilgen elementterdiń 99-yna malynyp-aq tur. Biraq jerasty baılyǵyn durys uqsata almaı júrgenimiz – eldigimizge syn. Jel týrbınalarynan bastap, smartfon men joıǵysh ushaqtarǵa deıin qoldanylatyn mıneraldar qory – shıkizatqa táýeldilikten qutylýdyń basty tetigi. Bıyl sırek kezdesetin metaldardyń taǵy bir bóligi memleketimizde tabyldy deýi muń eken, álemniń nazary elimizge aýdy.
Qazaqstan halqyna Joldaýynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev elimizde aýqymdy aero-geofızıka zertteýleri ábden eskirgenin, sıfrlyq quraldardy paıdalana otyryp, jer qoınaýynyń zamanaýı kartasyn jasaıtyn ýaqyt kelgenin aıtty. «Mundaı qadam ken oryndarynyń áleýetin jańa sapalyq turǵydan baǵalaýǵa múmkindik beredi. Bul jumysqa da halyqaralyq sarapshylardy tartýǵa bolady. Árıne, ǵylymı negizi bolmasa, barlaý jumysyn oıdaǵydaı júrgizý múmkin emes», dedi Memleket basshysy.
El aýmaǵynda 124-ke jýyq sırek kezdesetin metaldyń ken oryndary anyqtalǵan. Nıkel, kobalt, myrysh, vanadıı, qalaıy, volfram jáne basqalardy qosa alǵanda, 10 asa mańyzdy mıneral boıynsha 30-dan astam kelisimshart jasalǵan.
2023 jyly Qazaqstan sırek jáne jerde sırek kezdesetin metaldardyń balanstyq qory týraly derekterdi ashyq jarııalaı bastady. Depýtat saýalyna jaýap bergen Premer-mınıstr O.Bektenov О́nerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń memlekettik qupııalarynyń vedomstvolyq tizbesine ózgerister engizilip jatqanyn aıtqan. 2021 jyly lıtıı, tantal, nıobıı jáne basqa da birqatar elementtiń qory qupııa málimetter tiziminen alynǵan. Osylaısha, sırek kezdesetin metaldardy óndirýdiń tómengi salyq stavkalary 1-den 7,8% -ǵa deıin belgiledi. Onyń aldynda О́nerkásip jáne qurylys vıse-mınıstri Iran Sharhan Ulttyq ekonomıka mınıstrligi bazasynda zerthana qurý josparlanyp otyrǵanyn málimdegen. Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, zerthana shıkizat quramynda qandaı qospalar ilesip bara jatqanyn baqylaýǵa múmkindik beredi.
Bıyl elimizde sırek metaldardyń iri qory tabylǵany jóninde aqparat álemge taraǵanyn joǵaryda aıttyq. Bul jańalyqtan keıin álemniń alpaýyt memleketteri elimizge qyzyǵýshylyq tanyta bastady. Olardyń seriktestik retindegi usynystary elimizdi zamanaýı tehnologııadan alystatyp, shıkizattyq sheńberden shyǵarmaýǵa basymdyq bere me degen qaýip bar.
Sarapshy Arman Beısembaevtyń aıtýynsha, elimiz taǵy tańdaý jolynda tur. Onyń biri – tehnologııalyq derbestikke umtylý, ekinshisi – syrtqy kapıtaldyń shartyn qabyldap, geosaıası táýeldilikke túsý.
A.Beısembaevtyń aıtýynsha, sırek kezdesetin metaldy óndirý men óńdeý sıkli tehnologııalyq táýelsizdikti qajet etedi. Elimiz úshin mańyzdysy da – tehnologııalyq derbestik. 1990 jyldardaǵy qatelikterdi qaıtalamaýymyz kerek, О́ndiristiń tolyq sıkli ken oryndarynda sırek metall shıkizatyn óndirýden, jeke sırek metaldardy alýdan bastap, arnaıy qorytpalardy óndirýge deıingi barlyq operasııany qamtıdy. «О́ndiristiń tolyq sıklin durys jolǵa qoısaq, onda ekonomıkalyq jaǵynan táýelsiz memleketke aınalýǵa, óndiristerden túsken paıdany ózimizde qaldyrýǵa múmkindik beredi. Mysaly, berıllıı sııaqty metall ushqynsyz elektrtehnıkalyq qorytpany alý kezinde lıgatýra retinde paıdalanylady. Eger biz 10 tonna berıllıı shyǵara alsaq, onda mys ótkizýdiń ishki naryǵyn qazirdiń ózinde 1 myń tonnaǵa ulǵaıta alar edik. Alaıda mıllıondaǵan tonna qospadan ózimizge qajetimizdi alý úshin geologııalyq barlaý, óndirýden tartyp, ekologııaǵa deıingi eń kúrdeli tehnologııalyq tizbekter problemasyn sheshýimiz qajet», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, baǵaly metaldar óndirý máselesi munymen shektelmeıdi. Nıobıı, vısmýt, ındıı, gallıı, tellýr tárizdi gramy júzdegen myń dollarǵa baǵalanatyn metall ilespe túrinde qaldyqtarǵa jınalady. Qaldyqtardyń mundaı túri elden konsentrattar retinde shyǵarylyp kelipti. Osyǵan deıin qorǵasyn jáne myrysh konsentrattarymen birge kúmis, vısmýt, ındıı, gallıı, kadmıı, germanıı da ilespe materıal retinde elden shyǵyp ketti. «Biz tek 2023 jyly ǵana sırek jáne jerde sırek kezdesetin metaldardyń balanstyq qory týraly derekterdi qupııa ustadyq. Biraq memlekettik ustanym qupııa bolmaýǵa tıis», deıdi A.Beısembaev.
Al sarapshy Rasýl Rysmambetov 1990 jyldardyń ekinshi jartysyndaǵy kelisimsharttardy da qupııasyzdandyryp, «Baǵaly metaldar men asyl tastar týraly» zańǵa ózgerister engizý kerektigin alǵa tartady. Onyń oıynsha, bul zań tek altynǵa ǵana basymdyq bergen. Sondyqtan sırek kezdesetin baǵaly metalǵa baılanysty strategııamyzdy naqtylap alǵan jón. Bul baǵyt 2021 jyldan bastap qupııalyqtan shyqty. Oǵan deıin metaldyń bul túri shetelderge qandaı jolmen jáne qandaı baǵada satyldy nemese eksporttaldy – barlyq aqparat qupııa saqtalyp keldi.
Sarapshynyń aıtýynsha, bizdiń elde tirkelgen keıbir metallýrgııalyq kompanııalar baǵaly metaldardyń shynaıy quramyn ashyp kórsetpeıdi, tek mys retinde ǵana resimdeıdi. Bizde osy máseleni zań sheńberinde retteý jaǵynda olqylyqtar kóp.
«AQSh Prezıdenti sırek kezdesetin metaldar máselesiniń kóleńkeli tustaryn álemge jaıyp salǵanyn kórip otyrmyz. Alys-jaqyn kórshilerimiz de porttar jelisi arqyly shıkizatty ońaı eksporttap keledi. Elimiz osynyń bárin eskerip, mıneraldar resýrstaryn óndirý men qaıta óńdeý salasyndaǵy zańdarǵa ózgerister engizýi kerek. Sol kezde ǵana salanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn halyqaralyq deńeıge kótere alamyz», deıdi R.Rysmambetov.
Keıbir sarapshylar elimizdiń mıneraldar qory áli kúnge tolyq zerttelmegenin aıtady. Biz áli kúnge KSRO kezinde túzilgen jiktemeni paıdalanyp kelemiz. Geolog Oljas Súleımenovtiń aıtýynsha, ol kezde tehnologııa tapshy boldy. Al qazir barlyǵy damydy, mıneraldardy izdeýge, óńdeýge barlyq jaǵdaı bar, sondyqtan salany ári qaraı tereńdete zertteýge múmkindikter kóp.
Sarapshylardyń taǵy bir bóligi elimizdegi sırek kezdesetin metaldar salasyna Fransııa, AQSh, Ulybrıtanııa syndy alpaýyt memleketterdiń nazar aýdarýy bul salany kóleńkeli geologııa segmentinen jaryqqa shyǵarady degen pikirde. Sarapshy Rasýl Rysmambetov bolsa, bul máseleniń eki jaǵy baryn aıtady. Eger sırek metaldardy barlaý quqy bir kompanııaǵa berilse, naryq monopolııalanady, al qolynda qarjysy men tehnologııasy bar batystyq kompanııaǵa berilse, onda naryqta belgili bir tepe-teńdik saqtalady. Degenmen de qarjysy bar kompanııamen kelisimshart jasasqanda, máseleni jan-jaqty qarastyryp, baıyppen sheshim qabyldaý qajet.
Sarapshylardyń aıtýynsha, sırek metaldardy óńdeý baǵytyndaǵy jasalyp jatqan jumystardyń betalysy jaman emes. Úkimet bul turǵyda barlyq oıynshylarǵa ashyq oıyn erejesin usynyp otyr. Biraq bul jerde máseleni ınvestordyń jobasy nemese yqylasy emes, aqsha sheshedi. Áńgime mıllıardtaǵan qarjy tóńireginde. Sebebi geologııalyq barlaý shyǵyny birneshe mıllıonnan bastalady, ol ony tolyq daıyndaýǵa shamamen 15-20 mln dollar kerek. Mundaı qarjyny ulttyq ınvestorlar usyna almaǵandyqtan, taǵy da sheteldik ınvestorlardy tartý qajet bolady.
Rasýl Rysmambetovtiń sózinshe, sırek kezdesetin metall qory bizdi munaı nesıesinen alyp shyǵady dep qýanýǵa áli erte. Endigi betalys aradaǵy kelisimsharttardyń nátıjesine qaraı anyqtalady.
ALMATY