Ulttyq bolmysty aıshyqtaǵan aqyn

«Aq gúldi terdim, qyzyl gúl kórdim, al, muny

kórgenim osy, qozǵalyp ketti jan muńy.

Qara gúl turdy qaýyzy tunyp tamshyǵa,

Gúldiń de sirá, bolady eken-aý taǵdyry.

Náp-názik bolmys nelikten ǵana qaraly,

Jalǵyz bul emes, gúl bitken erteń solady.

Jaýdyrap turyp qaraǵan sátte kózime

Elestep ketti qara kóz qyzdyń janary.

Tuńǵıyqtanyp, túnerip turdy qara gúl,

Tóbeniń tósin qaq jaryp shyqqan jara bul!

Burylyp kettim…

Quıyndaı uıytqyp kóńlime

Beımazalanyp, tap bola ketti nala bir…

Myna gúl meniń muńymdy jaıar jarshy ma,

Arshylar muńyń, qansyra, júrek, qansyra!

…Kóz ornynda kóz emes, keıde qarasań,

Qara gúl turar qaýyzy tunyp tamshyǵa…»

Tabyldynyń barıton daýsynyń yrǵaǵymen kóz aldyńa birese jel ótinde kúlteleri úzilerdeı jelbirep, tirshilikke janushyra jalǵanyp, názik tamyryn qımaı turǵan náp-názik gúl elestese, birese sol gúl taǵdyrly qara kóz qyzdyń muńaıa qaraǵany, sharasyz beınesi júregińdi julyp bara jatady. «Oıpyr-aı, tabıǵat-ana adamǵa kóp nárseni tilsiz uǵyndyrǵysy keledi eken-aý…» deısiń… Ádette, gúlzarlar men gúl satýshylardan tek qana aq, sary, qyzyl, alqyzyl, kúlgin sekildi úırenshikti gúl tústerin kórip, satyp alyp, syıǵa tartatynymyz jańalyq bolmasa da, «tóbeniń tósin qaq jaryp shyqqan qara gúldiń» de bolatynyn qyrat pen tóbege bara bermeıtin tirlikte umyt qaldyrýǵa aınalǵanbyz. Kórsek te, múmkin jaı tańǵalyp qoıa salýymyz ǵajap emes. Al aqyn júregi ony basqasha sezse kerek-ti. Jaı gúl emes! Qara gúl! Ásheıinde qyzyl-jasyl gúl baqtary adamǵa qýanysh syılasa, bul gúldi kórgende «kóńiline beımazalanyp, bir nala tap bola keter…».

Janat aqynnyń «Qara gúli» – ulttyq bol­mysty tanýǵa umtylǵan úlken baǵdar. Baǵdar bolatyny – adam janyn, dálirek aıtsaq, qandaı da bir ult beınesin taný úshin, eń aldymen, sol ulttyń áıelder qaýymyn zertteý kerek der edim. Sebebi «sanany turmys bıleıtini» sekildi, turmystyq tanym men ómir súrý negizderiniń kóbi otbasyndaǵy tirlikten bastaý alatyny ras. Otbasy desek, aldymen sol otbasynyń urshyǵyn aınaldyratyn ananyń moınynda qoǵamnyń turmys deńgeıi, sana-sezimi jatatyny anyq.

Tipti «Qara gúldiń» jazylǵanyna birneshe on jyl ýaqyt bolsa da, bul jyr – qazirgi kúngi modaǵa aınalyp, kim-kimniń de aýzynda júrgen «ulttyq kod», «genetıkalyq negiz» jónindegi uǵymdardy aıtyp, «áýlıege» aınalyp, koých pen aýyshtar jasap júrgen paryqsyz paıymnyń úzdiksiz jarnamalanyp, úlken-kishi minberler men ekrandardan túspeıtin saıraýyq quldyraýdan múlde bólek, ólshemi aspan men jerdeı parasat maıdanynda aıtylatyn sońǵy sózdiń jyrǵa aınalǵan formasy bolsa kerek. Tarbaǵataıdyń qarapaıym Qarasý aýylynda týǵan qazaq qyzynyń bul jyry ádemiliktiń bári qýanysh ne baqyt syılamaıtynyn, kerisinshe, tabıǵat-ana árbir jaratylǵan dúnıeniń astarynda kúngeı men kóleńke, baqyt men muń, kúlý men jylaý, t.b. qarama-qarsylyq jatatynyn jarııa etedi. Janat qara tústi gúlge jaı ǵana tańǵalyp, jyr arnap qana qoımaıdy, qara gúldi taǵdyr beınesine aınaldyrady. Ádette, túp-tamyrymyzdy tańbaly tas, tóbe qorym, muraǵatty betterden izdep júrgende, aqyn «qara kózdi qyzdyń» taǵdyr tarıhyn bir ǵana gúl beti­nen oqı aldy. Ol taǵdyr – qansha ǵasyrdan beri ­talaýda kele jatqan qazaq qyzynyń, anasynyń, aıaýly jarynyń, qala berdi ultymyzdyń taǵdyry edi. Qyz taǵdyry – ult taǵdyry. …Qazirgi tańda da qara gúldeı «qaýyzy tamshyǵa tunyp» turǵan qazaq qyzdarynda taǵdyr az ba…

Jarııa jyrdy Tabyldy ánge aınaldyrmasa, estir me edik? Bizdiń qoǵamnyń qulaǵy áldeqashan durys dúnıe men oıly sózden ada, tas kereń bolǵanyn bilemiz ǵoı, biraq. Janat jyrynyń qudyretin Tabyldydan basqa taǵy bir adam estidi. Ol tirisinde eshkim qadirine jetpegen ıntellektýal mádenıettanýshy, aqyn, fılosof Áýezhan Qodar edi. «Qara gúl» jóninde emirene maqala jazdy. Aqyn janyn tanı aldy. О́ıtkeni Áýezhan Qodar da ulttyq bolmysty úkimettiń qaýlysynsyz, jan-júregimen, sana-bolmysymen tanyp, qoǵamdy alǵa jetekteıtin jol izdegen jan edi. «Qosh» delik!..

Qazir ásire maqtaý, paryqsyz paıym, ájýa kúlki, tık-tok mahabbat zamanynda bir óleńniń ón boıynan tutas ulttyń taǵdyryna bal ashýdan aýlaqpyz. Desek te, kórkem ádebıette, poe­zııa áleminde Janattyń «Qara gúli» «qara kóz qyzdyń janarynan» mólt ete qalǵan muń túsi edi. Ol muń ǵasyrlar boıy túsin ózgertken joq. Qanyq tús! Poezııanyń qyzyl-jasyl urandatqysh «aqyndaryna» baqyraıtyp kórsetetin tús. Iá! Aqyn Esenǵalı Raýshanov «qazaqtyń túsi – qońyr tús» dep edi. Qońyr qyzdan qońyraıyp qarasa kórinetin qara gúldiń túsi – bul! Ásili, esi durys adamǵa qońyr men qaranyń mánin túsindirip jatýdyń qajeti joq shyǵar. Meniń uǵymymda Janattyń «Qara gúl» óleńi uly sýretshi Kazımır Malevıchtiń jıvopıske ǵasyrlyq jańalyq alyp kelgen, álemdi jalt qaratqan «Chernyı kvad­rat» shedevrimen para-par. Álemde mıllıondaǵan mádenıettanýshy Malevıchtiń «Chernyı kvadrat» kartınasy jóninde qulash-qulash maqala, túrli ǵylymı eńbek jazyp, ǵasyrdan asa ýaqyt túsindirýmen keledi. Tańdanady, tamsanady. Maǵan ol kartınanyń saıası astary basymyraq kórine­tin-di… Al Janat Áskerbekqyzynyń «Qara gúli» – tutas bir ulttyń tarıhy, taǵdyry... Basqasha qaraı almaımyz.

…Sonaý jyldary, elordamyz áli Astana bolmaı turǵan shaqta, Almaty degen aıaýly shaharda ­Alma apaı turatyn. Kózi ashyq kisi tanı ketetin ká­dimgi Alma Qyraýbaeva. Kórnekti ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor. Ákesi – áıgili jyrshy Mútálip Qyraý­baev. Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi ádebıet kafedrasynyń úlken-kishisi, úlken-kishi bolǵanda akademık Zeı­nolla Qabdolov, Tursynbek Kákishev, Hanǵalı Súıinshálıev sekildi tulǵalar, jasy úlken ári onyń ustazy bola tura, Alma Qyraýbaevany «Alma apaı» dep ataıtyn. Bas qosqan jerde tórin beredi. Alma apaı bárinen joǵary otyrady. «Ne degen syılastyq? Ne degen baǵalaý?» deıtinmin ishteı. Alma apaı­dyń shákirtteri onyń óz balalary sekildi. Apaı ustaz ǵana emes, shákirtterine ana da, kerek jerinde áke de bola alatyn jan edi. Qazir men sol qasıetti Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Janat Áskerbekqyzynyń bolmysynan kóremin. Kóremin de, «ustazy myqtynyń ustanymy myqty» ekenine kózim jete túsedi. О́z ata-anasy da ómir boıy ustazdyq etken jandar bolǵasyn, onyń ústine ákesi Áskerbek aqsaqaldyń aqyndyǵy men anasy Qanıpa Ádilbekqyzynyń tekti ónegesi Janattyń ustanymyna negiz bolǵandyǵy taǵy bar. Astananyń alǵashqy jyldarynda Janattyń jataqhanadaǵy aıadaı bólmesine onyń balalarymen birge elimizdiń túpkir-túpkirinen kelgen shákirtteri, bir buryshynda qolyna qalam ustaǵan shaıyr ini-sińlileri kelip jatady. Sýyq qalada talaıǵa pana bolǵan abzal júrektiń keńdigine qaıran qalatyn edik. Sóıtip júrip, jyr jazýǵa da, ǵylymmen aınalysýǵa da ýaqyt tabady. Onyń qalamynan týǵan jyr jınaqtarynyń qaı-qaısy­sy da oqyrmanymen oı sala qaýyshady. Al túrki dúnıesin túgendeýde Janatqa jeter aqyn joq. Onyń «Qazaq qaǵanaty», «Kóneden jetken kóp belgi» toptamalary Orhon-Enesaı jazbalarynyń poezııadaǵy kóshirmesi ispetti. Janat – qalamy júırik, qarymy keń talant. Onyń qalamy­nan júzdegen ǵylymı maqala men eńbekti aıtpaǵan­da, kórkem ádebıetke bergen «Qarakóz – bulaq», «Qańtardaǵy qyzyl gúl», «Kóktúrikter áýeni», «Qaz qanatyndaǵy ǵumyr», «Andre Morýa. «Ádebı portretter», «Sakýra gúldegende», «Aı–tamǵy», «Bult bolyp kóshedi óleń», «Qysh taqtadaǵy syna jazý», «Mıf–o–poezııa», «Úrkek kúndeı úrkerim», sekildi jyrlar men aýdarmalar jınaqtarynyń bási joǵary, maǵynasy tereń.

Tizbekteı terip, táptishteı aıtýymyzdyń sebebi, osy kúngi qoǵam betburysynyń Janat Áskerbekqyzy sekildi talantty aqyn, taǵylymdy ǵalymdy tanyp, baǵalaýdyń ornyna, elemegen, kórse de kórmegen, bilse de bilmegen nemquraıdy kózqarasynda bolyp tur. Osy jasqa kelgenshe basynda jekemenshik baspanasy joq, eshbir jerde shyǵarmashylyq keshteri ótkizilip, ne kitabynyń tusaýkeserin jasatyp, dáripteýge jaýapty azamattardyń kóńili de, paıymy da jeter emes. Tańǵalasyń... Ár aıtys saıyn bir shýmaqtyń óńin aınaldyryp aıtyp, «aqyn» atanyp, kólik minip júrgendermen Janat sekildi óresi bıik, ónegesi tereń talantty salystyrýǵa bola ma? Osy­laı, oıly talanttardyń, tereń adamdardyń tolyspaǵandardyń tasasynda kómilip qala beretini nesi?

Janattyń san salaly taqyryptaǵy óleńderiniń qaısysyn alsań da, júregińe týra óziń aıtyp turǵandaı quıyla ketedi:

«Qart Sena, qansha tarıh jatyr sende,

jaǵańda batty talaı aqyn sherge.

Kezgende keń dúnıeni kez bolǵansyń

babamnyń uryndyrmaı atyn shólge».

Bir shýmaqta qansha tarıh, qansha ǵasyr jatyr. Babamyz Sena boıyna qashan barǵanyn tarıhshylar tarazylasyn. Janat jyrynan Eýropadaǵy Sena ózeni de ózińdiki seziledi, túp-tamyrymdy qazsańyz, meniń de ata-babalarymnyń bir zamanda sol mańda uly shaıqasta bolǵanyn jazýshy Tynymbaı aǵa Nurmaǵambetov meni kórgen saıyn aıtatyny esime túsedi.

Oqyǵan saıyn tereńine tarta beretin, taldaǵan saıyn talǵamyńdy ósiretin jyrlardyń avtory Janat Áskerbekqyzymen pendeýı ómirde kúnde syrlas, aqeden aralas bolmasam da, onyń osyndaı qalpy, ádebıet pen ǵylymǵa degen adal ustanymyn erekshe qurmet tutamyn.

«…Qarańǵyda qaraýytar amalsyz –

О́mir degen kóleńkesi óleńniń» degenińdeı, óleń kóleńkesindegi ómiriń uzaq bolǵaı! Naǵyz talant qandaı qurmetke de laıyq!

Elena ÁBDIHALYQOVA,

aqyn, ánshi-kompozıtor, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty