Qalypqa syımas qaıratker

DIALEKTOLOGIIа DARABOZY. Halqymyzben qosa jasasyp kele jatqan baı ana tilimizdiń ótkeni men búgingisin egjeı-tegjeıli zerttep, qazaq til bilimi atalatyn irgeli ǵylymnyń ilgeri damýyna eseli úles qosyp kele jatqan qalamy júırik, zerdesi bıik aǵa býyn ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker, túrkolog-ǵalym, ustazym Shora Shamǵalıuly Sarybaevtyń ózgelerge úlgi etip kórseterlikteı ónegeli ómiriniń keıbir tustaryn shákirttik kózben kózi qaraqty qalyń oqyrmanǵa qajet bolar degen nıetpen qal-qaderimizshe jetkizýdi jón kórdik. Shora Shamǵalıulynyń shyǵarmashylyq sheńberi keń, aýqymdy, ár alýan. Ǵalymnyń qalamynan shyqqan 300-den astam ǵylymı maqalalar, onyń ishinde 20 shaqty monografııa, oqýlyqtar, sózdikter jaryq kórgen. Akademık aǵamyzdyń eńbekteri tek elimizde ǵana emes, burynǵy odaq kóleminde shyǵyp turǵan «Voprosy ıazykoznanııa», «Sovetskaıa tıýrkologııa», «Narody Azıı ı Afrıkı», «Sovetskoe vostokovedenıe» tárizdi ǵylymı-teorııalyq jýrnaldarda, sondaı-aq qazirgi tańda alys-jaqyn shetel baspalarynda jaryq kórip keledi. Ǵalymnyń eńbekteri qazaq tiliniń ózekti salalaryna, atap aıtqanda, qazaq tili tarıhy, dıalektologııa, leksıkologııa, leksıkografııa, grammatıka, t.b. kókeıkesti máselelerge arnalǵan. Aǵamyz kúshin sarp etip zerttegen eki salany erekshe bóle-jara ataýǵa bolady. Onyń biri – dıalektologııa bolsa, ekinshisi – til biliminiń tarıhy. Sóz baılyǵynyń jergilikti qazynasyn tanyp-bilýge degen qushtarlyq, qazaq saharasynyń alysy men jaqynyn tolassyz jyldar boıy kezip, sýyǵyna tońyp, ystyǵyna kúıip, el-jurtymyzdyń sóz jıhazyn qalt jibermeı paraq betine túsirip, ol týraly bilgen-túıgenderin ǵylym álemine máshhúr etken kórnekti ǵalym ekenin shákirtteri maqtan etedi. Jarty ǵasyr Til bilimi ınstıtýtynda dırektordyń orynbasary, til tarıhy men dıalektologııa bóliminiń meńgerýshisi, bas ǵylymı qyzmetkeri qyzmetterin atqarǵanda elimizdiń túkpir-túkpirindegi shalǵaıda jatqan turǵyndar tiliniń jáne respýblıkadan tys jerdegi mekendeıtin qazaqtar tiliniń mol baılyqtaryn jınaý úshin júıeli túrde dıalektologııalyq ekspedısııalar uıymdastyryp, el aýzynan áriptes ǵalymdarmen birlese júrip, sóz baılyǵyn jınaýǵa basshylyq etti. Til bilimi ınstıtýtynyń kartotekalyq qoryn molaıtýǵa ózindik úlesin qosqanyn erekshe aıtqymyz keledi. Jınalǵan mol dıalektilik materıaldar negizinde birneshe ǵylymı-zertteýler jaryq kórdi. 1976 jyly jeke kitap retinde jarııalanǵan «Qazaqtyń aımaqtyq leksıkografııasy» atty doktorlyq eńbegi túrkitaný ǵylymynda aımaqtyq leksıkografııa teorııasyna arnalǵan alǵashqy monografııa edi. Álemdik deńgeıde ótkizilgen halyqaralyq konferensııalarǵa, sımpozıýmdar men forýmdarǵa qatysyp, «Dıalektilik sózdikterdi qurastyrý», «Dıalektilik leksıkografııanyń talas máseleleri», «Til mádenıeti jáne jer­gilikti erekshelikter», «Ádebı-sóıleý tili sózdigi», «Dıalektilik termınologııa», «Túrki tilderiniń aımaqtyq leksıkografııasy» sııaqty taqyryptarda baıandama jasap, álemdik túrkolog ǵalymdardyń nazaryn ózine aýdarǵanyn shákirttik sezimmen maqtanysh etemiz. Ol belgili ǵalym S.Amanjolovtyń tildegi dıalektilikti toptaý teorııasyn ári qaraı da­mytty. Jańa nusqadaǵy dıalektologııalyq sózdik qurastyrýǵa jáne dıalektologııa salasyndaǵy termınologııanyń qalyptasýyna belsene aralasyp, óz tarapynan tyńnan birneshe termınderdi usynǵanyn da aıta ketkenimiz oryndy bolar. «Qazaq dıalektologııasy» atty tuńǵysh oqýlyqtyń avtorlarynyń biri de akademık Sh.Sarybaev ekendigin ǵylymı jurtshylyq joǵary baǵalaıdy. «Qazaq tili tarıhy men dıalektologııasy» atty serııamen shyqqan 8 kitaptyń beldi avtorlarynyń biri bolýymen qatar, oǵan tikeleı basshylyq jasaǵan belgili dıalektolog-ǵalym ekenin aıtsaq, artyq bolmas. Qazaq jáne túrki tilderiniń dıalektologııalyq atlasyn jasaýǵa belsendi túrde atsalysyp, kóp jylǵy eńbektiń jemisi retinde akademık Sh.Sarybaevtyń basshylyǵymen ári redak­torlyǵymen 80 baspa tabaq kólemdi «Qazaq tildiń aımaqtyq sózdiginiń» qurastyrylýy qazaq til bilimine qosylǵan súbeli úles ekenin tilshi-ǵalymdar talaı ret tilge tıek etken-di. BIBLIOGRAFIIа BILGIRI. Akademık Sh.Sarybaevtyń erekshe ekpin túsire aıtatyn eńbekteri retinde sa­naly ǵumyrynyń 70 jylǵa jýyq ýa­qytyn sarp etip búgingi kúnge deıin qol úzbeı aınalysyp kele jatqan sa­lasy – qazaq til biliminiń tarıhyn zer­deleýdegi eńbegine erekshe toq­talǵymyz keledi. Onyń ózindik sebebi de bar. Adam boıynda asa bir sırek kezdeser uqyptylyq, yjdaǵat ıesi Shora Shamǵalıulynyń tam-tumdap bolsa da, qazaq tili jaıynda ótken ǵasyr men qazirgi kezde jaryq kórgen úlkendi-kishili eńbek ataýlynyń barshasyn tizip, 7 tomdyq qazyna etip jınaqtaýy – shyn mánindegi qazaq til biliminiń derekti jylnamasy, júginer shejiresi dep aýyz toltyryp aıtýǵa ábden bolady. Ǵylymmen myqtap shuǵyldanǵan tilshige shamshyryqtaı bolatyn «Qazaq til bilimi ádebıetiniń bıblıografııalyq kórsetkishi» kitabynyń jeti tomyn jarııalaý barysynda, bir ǵasyrǵa jýyq merzimde jaryq kórgen tom-tomdaǵan kitaptardy shań basqan muraǵattardan arshyp, merzimdi baspasózderde jarııalanǵan maqalalardy, monogra­fııalyq eńbekterdi ekshep, olardy kartotekaǵa túsirip (qazirgideı kompıýter bolsa sóz basqa), júıelep, kitap etip bastyryp, kópshilikke usynýyn buryn-sońdy qazaq til bilimi tarıhynda kezdese bermeıtin erlik retinde tanyǵan akademıkter Á.Qaıdar men О́.Aıtbaıuly osy «Kórsetkishter» arqyly barsha qaýym til biliminiń tarıhyn bilip, osy salada eńbek etken, eńbektenip júrgen tilshi ǵulamalardyń oı-pikirimen tolyq tanysýǵa múmkinshilik alyp, A.Baıtursynuly, J.Aımaýytuly, T.Shonanuly, N.Tórequluly, H.Dosmuhameduly, M.Dýlatuly, Q.Kemeńgeruly, O.Jandosuly, Ǵ.Toǵjanuly, t.b. 1920-1930 jyldardaǵy mańdaıaldy qazaq zııalylarynyń eńbekterimen keıingi urpaq alǵash osy kórsetkishter arqyly tabysqanyn erekshe baǵalaǵanyn basa aıtqanymyz abzal. Biraq bireý biler, bireý bilmes, elý jyl buryn kórsetkishtiń birinshi tomy keńes dáýirindegi Memlekettik qaýipsizdik komıteti tarapynan joǵaryda aıtylǵan qazaq zııalylarynyń eńbekterin ja­rııa­laǵany úshin Shókeń qyzmetten qýy­lyp, al kitap týralyp ketken bolatyn. Mine, baıqasańyz, jarııalanǵan eńbekterdiń tizimin túzip, kitap etip shyǵara salý keıbireýlerge usaq-túıek bolyp kórinýi bek múmkin, alaıda, til janashyrlary úshin jasalǵan osyndaı ıgilikti ister kóptiń qajetine jarap jatqanyn ómirdiń ózi dáleldep otyrǵan joq pa?! S О́Z SARAPShYSY. Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev­tyń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda aldaǵy ýaqytta da, memlekettik tildi damytý jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrý tabandylyqpen jalǵasa beretindigi, sondaı-aq termınologııa máselesinde de qolǵa alar isterdiń áli barshylyq ekendigi qadap aıtylǵan bolatyn. Elbasymyz Joldaýda: «Biz qazaq tilin jańǵyrtýdy júrgizýge tıispiz. Tildi zamanǵa saı úılestirip, termınologııa máselesinen konsensýs izdeý kerek. Sonymen qatar, ábden ornyqqan halyqaralyq jáne shet tilinen engen sózderdi qazaq tiline aýdarý máselesin birjola sheshý qajet» dep úlken mindetter júktedi. Shynynda da, ­Elbasy aıtqandaı, termınologııa boıynsha bizde áli daýly máseleler jeterlik. Ǵylym men tehnıkanyń damýyna baılanysty engen kóptegen termın sózderdiń qazaq tilindegi balamasyn tabý úshin túrli sala mamandary birlese jumys isteýi qajet. Termınderdi qoldanýda birizdi­liktiń bolmaýy, halyqaralyq termın­derdiń qazaqsha balamasyn bergendegi ustanymdardyń ártúrliligi ár gazettiń óz betinshe jazýyna ákelip soǵary anyq. Máselen, bizde pýrızm aǵymyn ustanyp, burynǵy fransýzdar sekildi birde bir shet tili sózin almaımyz dep, termınniń bárin aýdaryp alý baǵytyn ustanatyndar kezdesetini shyndyq. Osyndaı maqsatpen kezin­de halyqaralyq termınderdiń keıbireýleriniń orynsyz balamamen berilgenderin aıtýǵa bolady. Máselen, telefondy – symtetik, balkondy – qyltıma, restorandy onda as berý rásimin de ótkizetindigimizge qaramastan, meıramhana dep aýdaryp aldyq. Keń qoldanysqa ıe bola almaǵan, sátsiz jasalǵan termınderdiń buqaralyq aqparat quraldarynda kóptep jarııalanýy, halyqaralyq termınderdi qazaqshalaǵanda birneshe nusqalaryn usynýy oqyrmandardy shatastyrýǵa deıin jetkizdi. Úkimet janyndaǵy Memlekettik termınologııa komıssııasy maquldamaǵan termınder de gazet-jýrnaldarda qaptap ketti. Keıbir gazettiń tutqasyn ustaǵan aǵaıyndar ózine unaǵan termınderdi qalaı bolsa solaı qoldanýy qalypty jaǵdaıǵa aınalyp bara jatqany bizdi, tilshilerdi ǵana emes, kózi qaraqty oqyrmandardy da oılandyrýda. Bul máseleniń oryndy sheshilý joldaryn qarastyrý maqsatynda ǵylymı otyrystarda, buqaralyq aqparat quraldarynda, qoǵamdyq pikir týdyrý maqsatynda akademık Sh.Sarybaev óz oı-pikirin árkez ashyq aıtyp keledi. Halyqaralyq termınderdi qazaqshaǵa aýdarýda basshylyqqa alatyn ustanymdary da aıqyn. «Termınderdi aýdarýda bizde qalyptasqan jaman ádet – sózderdiń maǵynasyna mán bermeıdi, – deıdi Shora Shamǵalıuly. – Mysaly, osydan birneshe jyl buryn «klass» sózin «synyp» dep aýdardyq. Arab tilinen ózbek tiline engen sózdi aldyq. Al osy sózben túbirles «klassık», «vysshıı klass» sekildi sózder aýdarylmaı qaldy. Sondaı-aq «krossvord» sózin «sóztizbek» dep aýdardyq ta, qalǵan «chaınvord», «sıklokrassvord», «skanvord» sekildi sózder sol kúıinde qaldy. Túbirles sózderdi aýdarǵanda olardyń maǵynasyna basa mán berýimiz kerek. О́tkende bir basylymda qıt etse, -hana jurnaǵyn jalǵaı beretin boldyq dep keıis bildirgen maqalany kózim shalyp qaldy. Men bizdiń tilimizde -hana jurnaǵy jalǵanǵan 60 sóz jınadym. О́zbekterde «palaýhana» degen ádemi sóz bar. Menińshe, bul jurnaqty jalǵaǵanda turǵan eshteńe joq, orys tilinde de «stolovaıa», «masterskaıa» sekildi -aıa jurnaǵymen keletin sózder óte kóp qoı. Taǵy bir eskere ketetin jaıt, bizdiń tilimizde dıalektilik erekshelikter bar. Termın sózderge balama izdegende osy dıalektilerdi sarqa paıdalansaq, jaqsy bolar edi. Biraq termınologııalyq sózdikte ony dıalekt degen belgimen kórsetýimiz kerek. Mysaly, orys tilinde «ploskogýbsy», «gvozdoder», «shıpsy», «kýsachkı» sekildi qural-saımandardyń jeti-segiz ataýy bar. Al qazaq tilinde osy saımandardy ajyratpaımyz. Osylarǵa balama bolatyn ár aımaqta óz dıalektileri bar. Mysaly, ońtústikte –kempiraýyz, batysta – ataýyz, shyǵysta – balǵaýyz, qysqash degen sózder. Osy sózderdi jeke-jeke maǵynasyna qaraı joǵarydaǵy saımandardyń aýdarmasy retinde paıdalanýǵa bolady». TERMIN TILEKShISI. Qazirgi bizdiń termınkomdarda silkinis joq. Baıaǵy keńes dáýirindegi bir termınge qol kóterip daýys bere salatyn eski ádisti umytqylary kelmeıdi. Al kezinde A.Baıtursynov, Q.Jubanov bir sózdi áýeli seksııada qarap, talqyǵa salyp halyq pikirin bilý úshin basylymdarǵa jarııalap otyrǵan. Qoǵamdyq pikirdi jınaqtap bolǵan soń ǵana qorytyndyǵa keletin bolǵan. Bizge de osy ádisti jandandyrý kerek. Sonda kóp kemshilikterge urynbaıtynymyz anyq», – deıdi Shora Shamǵalıuly. Elbasymyzdyń termınologııa máselesin Úkimet rettegeni jón dep jol kórsetýi – memlekettik termınologııa komıssııasynyń jumysyn odan ári jetildire túsý kerektigin aıqyndap berdi. Endeshe, akademıktiń syny – shyn ekendigi rasqa aınalyp otyrǵanyn aıtqanymyz abzal. Halyqaralyq termınderdi aýdarý isinde de óte muqııat bolý kerek ekendigi, jurtty shatastyrmaý jaǵyn kóp oılas­tyrý kerektigi aıtýdaı-aq aıtylyp keledi. Endi bul máselege Elbasynyń ózi aralasyp otyr. Munyń ózi termınjasam máselesiniń asa kúrdeliligin ańǵartsa kerek. Kúnde ózgerip, jyldam damyp jat­qan qoǵam ómirindegi ózgeris­terge sáıkes, tilimizdegi termınder qoldanysy da ózgeristerge ushyrap oty­rýy zańdylyq. Qazaq tilin memlekettik til retinde damytýdyń eń basty joldarynyń biri – ony ǵylym men tehnıka tili retinde odan ári damyta túsý jáne salalyq termınologııalyq sózdikterdi jasaýdy bir júıege túsirý, retke keltirý men jetildirý bolyp tabylady. Jeke ǵylym salalarynyń termın­derin qamtıtyn túrli ǵylym salalary boıynsha qurastyrylǵan sózdikter sany keıingi jyldary arta túskenin baıqaýǵa bolady. Árıne, bul – qýanarlyq jaǵdaı. Biraq ár kezeńde jaryq kórgen kez kelgen termınologııalyq sózdikter teorııalyq leksıkografııa talaptaryna tolyq jaýap beredi dep aıtýǵa áli erte. Qazaqstan Ulttyq jaratylys­taný ǵylym­dary akademııasynyń janynan qurylǵan jaratylystaný ǵylymdary boıynsha salalyq termınologııalyq sózdikter qurastyrý jónindegi úılestirý keńesiniń múshesi retinde tilshi-ǵalym Shora Shamǵalıuly bastaǵan bir top ǵalymdar jaryq kórgen termınologııalyq sózdikterdiń kemshilikteri retinde, keń qoldanysqa ıe bola almaǵan, sátsiz jasalǵan termınderdiń sózdikterge engizilip ketýin, halyqaralyq termınderdi qazaq­sha­laǵanda 2-3 nusqasyn qosa berý, termın­derdiń ár sózdikke ártúrli nusqada engizilýi, sondaı-aq Memlekettik termınologııa komıssııa­synda bekitilmegen, mamandardyń jeke óziniń bastamashyldyǵymen basylyp ketken sózderdiń kóp ekendigin baıqaǵan. Aıtqan kemshilikterdi joıý úshin, keleshekte jaryq kóretin termınologııalyq sózdikterdi jasaý tujyrymdamasy, jańa úlgidegi sózdikter túzýde qandaı ustanymdardy basshylyqqa alý kerektigi jáne halyqaralyq termınderdiń qazaqsha balamalaryn qoldanysqa túsirýde qandaı ustanymǵa ıek artýymyz qajettiligi týraly máselelerdi kópshilikpen aqyldasyp sheshý oryndy bolatyny jóninde ǵalymdar keńes beredi. «Eger árbir qazaq ana tilinde sóıleýge umtylsa, tilimiz áldeqashan Ata zańymyzdaǵy mártebesine laıyq ornyn ıelener edi. Qazaq tili týraly aıtqanda, isti aldymen ózimizden bastaý­ymyz kerektigi umyt qalady. Ulttyq múddege qyzmet etý úshin ózgeni emes, aldymen ózin qamshylaýy tıis. Taǵy da qaıtalap aıtaıyn: qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin. Sonda ǵana qazaq tili barsha qazaqstandyqtardyń jappaı qoldanys tiline aınalady», – dep kóregendik tanytqan Elbasymyz bul máselege beıjaı qaramaý kerektigin aıtyp keledi. Endeshe, qazaq tiliniń shyn mánindegi memlekettik til mártebesine kóterilýine, ult bolyp sheshýge tıis prınsıpti máselege árbir azamat óziniń hal-qaderinshe atsalysyp, ­Elbasy aıqyndap bergen memlekettik tildi damytý jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrýda ózindik úlesin qosýǵa umtylýy kerek. О́zindik ónegeli ómirimen, ıgilikti isterdiń ıesi retinde, azamattyq kózqarasymen úlgi bolyp júrgen ustazdan úırenerimiz kóp-aq. FÝTBOL FANATY. Ǵalymnyń ǵylymǵa sińirgen eńbegine qysqasha sholý jasasaq, onyń qatardaǵy aspıranttan Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgine deıin, qatardaǵy qyzmetkerden Til bilimi ınstıtýtynyń dırektorynyń orynbasary deńgeıine kóterilýi «qazaq til biliminiń eńbek torysy» degen atqa ábden laıyq ekendigin aıqyn kórsetse kerek. Shora Shamǵalıulynyń ǵylym­da­ǵy jetken jetistikteri men ataq-dárejeleri óz aldyna, endi jurt­shylyqqa «usaq-túıek» bolyp kóri­netin, shyntýaıtqa kelgende, kóp­shiliktiń kóńilinen shyǵatyn ıgilikti isterdiń bir shoǵyryn ǵana sóz etpekpiz. Jalpy, qaı nárseni bolsa da qunttap, yjdaǵattylyqpen baryn salyp, ret-retimen, júıe-júıesimen jınastyryp, usaq-túıekke deıin uqyptylyqpen mán beretin qasıetterdi boıǵa sińirgen jandar kóp te emes shyǵar. Solardyń aldyńǵy qatarynda akademık Shora Shamǵalıuly Sarybaevtyń esimin ataýǵa ábden bolady. Uly oıshyl Sokrattyń: «Horoshee nachalo – ne meloch, hotıa nachınaetsıa s melochı» degen qanatty sózi ustazymyz Shora Shamǵalıulyna arnalǵandaı bolady da turady. Alǵashqy ret, budan otyz jyl buryn Shókeńmen kezdesken kúnnen bastap, búginge deıin ustazymnyń uqyptylyq pen tııanaqtylyqty talap etetin qasıeti biz sııaqty shákirtterine úlgi-ónege bolyp kele jatqanyn maqtanysh sezimmen aıtqymyz keledi. Alǵashqy ǵylymı maqalamdy ustazyma apar­ǵanymda: «Teatr kıim ilgishten bastalady, al ǵylymı jumys bıblıografııadan bastalady», dep izdenýshi sala boıynsha jarııalanǵan ǵylymı eńbekterdi túzip shyǵýdy tapsyrǵany esimde. Qazir oılap otyrsam, kezinde hosh kórmegen, sonshama eńbekterdi túzip, kartotekaǵa túsirýdiń «azabyn» tartqanmen, bertin kele Shókeńniń bergen aqyl-keńesiniń paıym-parasatyn tereń túsinbegenime áli de uıalamyn… О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynyń ekinshi jartysynda sporttyń bir túri – fýtbolǵa degen kópshiliktiń kóńili myqtap aýǵan kezi bolatyn. Jas jetkinshekter «Qaırat» fýtbol komandasyndaǵy aǵalaryna eliktep, aıaqdop ónerine qyzyǵýshylyqpen qarap, solar sııaqty ataqty fýtbolshy bolýdy armandaıtyn. Shora Shamǵalıuly ǵylymı jumystan qoly qalt etkende, «Qaırat» komandasy týraly gazet-jýrnaldarda jaryq kórgen materıaldardy jınap, júıege túsiredi. Qazirgi kúni Shókeń 100-den astam fýtbol týraly albom jasap, 3 kitap, fýtbol kúntizbelerin basyp shyǵarýmen qatar, myńdaǵan fýtbolǵa qatysty tós belgileri men dop belgilengen sport kıimderin, «Qaırat» komandasynyń aǵa býyn ókilderiniń qoly qoıylǵan doptardy jınaýmen aınalysatyny keıbireýlerge túsinbeýshilik týǵyzýy múmkin. Al Shókeń jastardy patrıottyq tárbıege baýlýda, otanshyldyq rýhta tárbıeleýde sporttyń alar ornyn erekshe tanytý kerektigin, Elbasymyzdyń kópshilikti buqaralyq sportqa barynsha kóptep tartý mindetin abyroımen atqarý qajettigin kún tártibine kóterip otyr jáne jaqyn arada elimizde fýtboldan ulttyq murajaı ashý kerektigin aıtyp qana qoımaı, oǵan qoıylatyn zattardyń ózinen kóptep tabylatyn tilge tıek etedi. Iаǵnı Shókeńshe aıtsaq, óz eliniń erteńin oılaǵan árbir azamat, sózden iske kóship, máseleni maıda-shúıde dep qaramaı, óziniń naqty úlesin qosqany abzal. Osy jerde Shora Shamǵalıulynyń keńestik odaqtyń dáýiri júrip turǵan kezdiń ózinde, Máskeýdegi myqtylarǵa hat joldap, Almatydan zaman talabyna saı fýtbol stadıonyn salý kerektigi jóninde bastama kótergenin, talaı esikterdi ashyp júrip, aqyrynda fýtbol jankúıerleriniń armany oryndalyp, qazirgi Ortalyq stadıonnyń ashylýyna septigi tıgenin aıta ketkimiz keledi. Shókeńniń Máskeý men Almatydaǵy sport salasyn damytýǵa jaýapty shen-shekpendilerge jazǵan hattar toptamasy, olardan alynǵan jaýaptar kóshirmesi keleshekte ashylýy tıis fýtbol murajaıynan oryn alatyny kúmánsiz. «Qaırattyń» bas jankúıeri – Shora Shamǵalıulynyń ulynyń atyn Qaırat dep qoıǵany, fýtbol fanatynyń perzenti Táýelsiz elimizdiń qalyptasýyna úles qosyp júrgen qarymdy qaıratker bolyp qalyptasqany barshaǵa belgili. KOLLEKSIIа KORIFEII. Bir qaraǵanda, Shókeńniń temirjolǵa ne qatysy bar deýińiz múmkin? Tikeleı bolmasa da, qatysy bar ekenin aǵa býyn aǵalardan estip-bilgenimizdi nesin jasyraıyq. Keńes Odaǵy kezinde elimizdegi barlyq ózgerister Máskeýdegi ortalyq partııa komıtetinde qaralyp bolǵan soń, qaýly-qararlar qabyldanatyn. Taǵy da usaq-túıek bolyp kórinetin máseleniń mánisine nazar aýdaraıyq. Joǵaryda aıtylǵan kezeńderde temirjol vokzaldarynda perronǵa shyǵý úshin shyǵaryp salýshylar qosymsha aqy tóleýi tıis degen tapsyrma Máskeýden keledi. Bul, árıne, kópshilikten qoldaý tappaı, halyqtyń renishin týǵyzady. Qaıtemiz, jurtpen birge kóremiz ǵoı demeı, halyqtyń qamyn oılaǵan Shókeń KSRO Jol qatynastary mınıstrine hat joldap, sońǵy shyqqan qaýlynyń kóptiń qoldaýyna ıe bola almaı jatqanyn tilge tıek etip, eńbekshilerdiń ótinishine saı perronǵa shyqqandarǵa tólenetin aqyny alyp tastaý kerektigin aıtady. Kóp keshikpeı jaýap hat alady, onda jaqyn arada siz kótergen másele mınıstrlikte qarastyrylyp, qaýlynyń kúshi joıyldy dep habarlanady. Ustazymnyń sarǵaıǵan hattardy muraǵattarynan alyp kórsetkende: «Uly isterde usaq-túıek bolmaıdy», degen danalardyń sózi oıyma orala ketti. Uly Shoqan Ýálıhanov bastaǵan kolleksıo­nerlik ónerdi Sarybaevtar áýleti damytyp kele jatqanyn kózi qaraqty oqyrman eline etene jaqyn «Egemen Qazaqstan» gazetinen oqyp qulaǵdar bolsa kerek. Al bizdiń aıtaıyn degenimiz, kópshiliktiń kóbinese kolleksııa degenge asa mán bere bermeıtindigi. Keıbireýler «usaq-túıek» dese, bázbireýler «kákir-shúkirdiń» qataryna jatqyzady. Al Shókeń kolleksııany tarıh dep túsinip, zamanymyzdyń shejiresi sol usaq-túıek zattar arqyly jazylatynyn eskere bermeıtinimizge qynjylady. Osyndaı usaq-túıek dep túsinetinderge onyń aıtatyn ýájine qulaq túreıik. Erterekte mýzyka zertteýshisi, professor, týǵan inisi Bolat Sarybaevqa qazaqtyń kóne mýzykalyq aspaptaryn jınaýǵa keńes beredi. Talaı jylǵy jınalǵan mýzykalyq jádigerlerdiń negizinde búgingi kúni elordamyz – Astanadaǵy Prezıdenttiń mádenı ortalyǵynda Ult aspaptar murajaıy ashylǵanyn aıtsaq artyq bolmas. Kezinde keıbireýlerdiń «kákir-shúkir» degenderi ulttyń ıgiligine aınalǵanyn tarıhtyń ózi-aq tarazylaǵan joq pa? Al Shókeń óziniń Shoqan týraly jınastyrylǵan murajaılyq zattaryn úıinde saqtap qoımaı, keleshekte buıyrsa ashylady dep úlken úmitpen kútip júrgen «Uly adamdar murajaıy» serııa­symen daıyndalǵan materıaldardyń Shoqan Ýálıhanovqa qatystylaryn ózi oqyp bilim alǵan Almatydaǵy №12 mektepke tapsyrǵan. Qazir ol murajaı da jas jetkinshekterdiń uly ǵalym týraly málimet alýyna múmkindik týdyrýda. KÚLKI KOROLI. Bizdiń toıdy jaqsy kóretinimiz ras qoı. Onyń ústine dóńge­lenip keletin mereıtoılardyń orny tipti erekshe. Al ustazymnyń ustanymyna qaıranmyn. Marapattalǵan medaldar men ordenderden, alǵan ǵylymı ataq-dárejelerinen «at úrketin», túrki álemi túgel biletin túrkolog ǵalymnyń 70 jyldyq mereıtoıyn toılaýdaǵy tosyn «minezi» talaıdy tańǵaldyrdy. Ádette, mereıtoı ıeleri asta-tók toı ótkizip, ákim-qararlarǵa qońyraý shaldyryp, el aralap, shapan kıip, qazirgi tilmen aıtsaq, «temir tulpar» minetini ádetke aınalǵanyna etimiz úırengeni qashan? Al Shókeń ózi bitirgen Almatydaǵy №12 qazaq orta mektebiniń qurylǵanyna 70 jyl tolýy­men tuspa-tus kelgen mereıtoıynda óz qarajat esebinen Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda qoıylatyn «Birjan-Sara» operasyna bılet satyp alyp, mektep oqýshylary men ustazdaryna syılyq jasady. Mundaı bastamasy 80 jyldyq mereıtoıynda da qaıtalandy. «Buıyrsa, 90 jyldyqta da jalǵasyn tabatyn bolady», – deıdi akademık Shora Sarybaev. Bıletterge ketken shyǵyn, baı-shoralar úshin qomaqty qarjy da bolyp kórinbes. Biraq ustazymnyń pálsapasyn árbir adam ulttyń keleshegi úshin jaýapty ekendigine, keleshek jastarymyzǵa úlgi-ónege bolatyn isterdi árkim osyndaı kishigirim naqty isterden bastaý kerektigine bas­tamashy bolý qajettiginde dep uqtym. Durys uqqandar úshin bul – usaq-túıek emes. Shora Shamǵalıuly jaqynda Qazaqstan emshiler qaýymdastyǵynyń medalimen mara­pattalǵanyn estigenbiz. Jurtshylyq Shókeńdi emshiler qataryna qosyp, telefonǵa damyl bolmapty. Árkim óz aýrýynyń daýasyn izdep, qashan qabyldaı alatyndyǵynan habardar etýdi ótingen. Máseleniń mánisi mynada: talaı jyldan beri ustazym halyq emshiligi týraly kolleksııa jınaıdy. Qazirdiń ózinde aýrýlardyń salalary saralanyp, bir júıemen jınaqtalǵan 1000-ǵa tarta papkiler jınalǵan. Eger siz aýrýyńyzdyń em-domyn bilgińiz kelse, rettilikpen tizilgen kartotekadan op-ońaı bile qoıasyz. Erterekte meniń kenje ulym Nurdáýlet bir jasqa tolar-tolmas dıatezben aýyrǵanda, barmaǵan dárigerimiz qalmady, shıpalary daýa bolmady. Shókeńniń jıǵan materıaldarynan kerekti em-domdy taýyp alyp, solardy qoldaný nátıjesinde ulym qulan-taza jazylyp ketti. Bul aıtyp otyrǵanym ózime qatysty bir kórinis. Al ustazymnyń «emshiliginen» janyn qınaǵan dertten qanshama jan daýa taýyp, eldiń erteńi úshin eńbek etip jatyr deseńizshi. Qaıdaǵy bir «kákir-shúkir» kartoteka adam taǵdyryna arashashy boldy. Ustazymnyń ózgelerden ózgeshe qasıetteriniń qataryna ásem ázilqoılyǵyn, sezimtal sergektigin, oryndy oıyn-qaljyń otyrysynyń asabalyǵyn qosar edim. Bir qaraǵanda, ataǵy dardaı akademıktiń árqashan toı-domalaqtardyń tórinen tabylyp, jastarmen jarasyp, bı alańdarynyń kórkin qyzdyryp, birneshe halyqtyń ánderin tamyljyta oryndaǵandary, Shókeńshe aıtqanda: «ata qazdaı qoqyraıyp», jurtqa ózin kórsetý úshin kelip, ataq-laýazymdary tolyq aıtylmaı qalsa, asabaǵa tomyraıyp, ókpelep qalatyndar úshin ersileý kórinýi ábden múmkin. Biraq ustazymnyń qısynyna (logıka) qaraılasaq, adam kúlip júrýi kerek, kúlki adamnyń kóńil kúıin kóteredi ári ómirdi uzartady, kúlki bolǵanda da jarasymdy kúlki ǵana janyńdy jadyratady. Kúlýdiń túri osy eken dep, nege bolsa soǵan yrjalaqtaı berýge taǵy da bolmaıdy. Halyqtyń qamyn jegen ǵalym ǵylymı jumysymen qatar, kúlki terapııasyn tereń zerttep júr. Keıipkerimiz taıaýda eki myńnan astam anekdot jınaqtalǵan kitabyn jarııalamaqshy. Adamdardyń boıyndaǵy búkil kúsh-jigeri men qabiletin arttyrýǵa, árqashan sergek sezinýge sebepshi bolatyn ári adamdardyń tez qartaıýyn tejeıtin tetikterdi tyńǵylyqty zertteýdi oılastyrý erikkenniń ermegi me? Taǵy da bázbireýlershe – «maıda-shúıde» me? Iá, Shora Shamǵalıulynyń «usaq-túıekterine» úńile bersek, túbine jetetin túrimiz joq. Hosh, osy jerden bir toqtap alǵanymyz durys bolar. Maqalanyń jazylý maqsaty – usaq-túıek, maıda-shúıde dep ánsheıinde elemeıtin nárselerdiń ıgilikti isterdiń bastaýy bolatyndyǵyn basyp aıtý. Endeshe, danyshpan Sokrattyń qaǵıdasyn qaperinde ustaǵan, memleket tarapynan «Parasat», «Qurmet» ordenderimen marapattalǵan, kórnekti ǵalym, ustazymnyń ıgilikti isterge jeteleıtin usaq-túıekke degen uqypty­lyqty uqtyrǵanyna dán rızamyz. *   *   * Sonymen, dıalektologııa darabozy, bıblıografııa bilgiri, sóz sarapshysy, termın tilekshisi, fýtbol fanaty, kolleksııa korıfeıi, kúlki koroli, osy qasıetterdiń bárin bir boıyna jınaqtaǵan meniń ardaqty ustazym, akademık Shora Sarybaev toqsan jasqa toldy. Ezýinen kúlkisi ketpeı, sergek júrgeniniń arqasynda osy berekeli beleske sharshamaı-shaldyqpaı jetti. Bul – ózgeshe ómir súrýdiń úlgisi. Toqsannyń tuǵyrynda nyq turǵan ǵalymnyń ǵıbratty ǵumyry jalǵasa bersin dep tileıik! Alla sátin salsa, ustazym týraly «Ǵasyrdan uzaq ǵumyr» degen maqala jazsam degen nıetim bar ekenin nesin jasyraıyn... Kárimbek QURMANÁLIEV, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń korrespondent múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory,  professor.