Táýelsizdik alǵan otyz jyldyqta qazaqtyń sóz ustaǵandary, ásirese dástúrli baspasózi jurt isin bura tartpaı, salmaqty oı aıtýmen keledi. Táýelsizdikten keıingi alasapyran, «naryq qaryq qylady» degen zamanda jabaıy jekeshelendirý jaǵadan alyp, biraz qundylyqtan, nebir salıqaly basylymdardan kóz jazyp qaldyq. «О́z kúnińdi óziń kór» beleń alyp, saýattylyqqa selkeý tústi. Sonyń zardaby ańǵaryla bastady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Oqıtyn ult» bastamasyn alǵa ozdyrǵany belgili. Kitapqa degen jurttyń yntasy oıandy. Alaıda baspasózge jazylý máselege aınalyp otyr. Jandanyp kele jatqan bılik pen halyqtyń ortasyndaǵy altyn kópir, Prezıdenttiń eldik saıasatyn jurtqa jetkizetin basylymdar taǵdyrsheshti jaǵdaıǵa tap bolǵandaı. Jazylý baǵasynyń sharyqtaýy oqyrmandy sharasyz kúıge qaldyrdy. Merzimdi basylym tasqa tańbalanǵan soń, tarıh aınasy ekenin esten shyǵarmaǵanymyz jón. Tolqyn-tolqyn urpaq sarǵaıǵan basylym betterin paraqtaǵanda qazaqtyń ótkenin, búginin, keleshegin, bolashaqqa jasaǵan batyl qadamdaryn saralaı oqyp, taǵylym alady, jaqsydan sabaq úırenedi, áttegenaıdy qaıtalamaý keregin uǵady, bilimdarlar tápsirlegen babalar tarıhyna boılaıdy, jaqsy men jaısańdy tanyp-biledi. Munyń bári marjandaı tizilip kóz aldyńnan ótedi.
О́risi keń órkenıet joly aýadaı qajet ekenin esi kiresili-shyǵasyly bireý bolmasa, kim joqqa shyǵarady. Damyǵan delinetin elderden úırenetin, bárekeldi degizetin bir úlgi bar. Ol – merzimdik basylymǵa degen iltıpat. Ondaı memleketterge baryp, qonaqúıine qonsań, tańǵy «orazańdy» tabaldyryqty «attaǵan» basylymdarmen ashasyń. On bet bylaı tursyn, júz bettigi bar. Iá, bári jetkilikti. Saıasat ta, jarnama da, alýan tústi sýretter de mol. Qarjylandyrýdyń da joly san túrli. Baı-baǵlandar da demep otyrady eken. Bir jyly qytaı eline barǵanymyzda oı bólisken azamattar tehnıka men tehnologııanyń jaqsy ekenin aıtyp, saýatty jazý isin sóz etip, ony mektepten júıeli qolǵa alyp, dástúrli oqý úrdisin jańǵyrtyp otyrmasa, keıingi urpaq daıynnyń jetegine erip, tar sheńberde qalyp qoıatynyn, ulttyq jazýdan ajyrap qalmaý jaıyn tilge tıek etip, onyń basy kitapta, basylymdarda jatqanyn alǵa tartyp edi. Japonııa elindegi gazet-jýrnaldyń mıllıondaǵan taralymy ańyz bolarlyq. Keshki gazetterdiń ózi bir álem derlik. Eger qajet bolmasa, olar mundaı jaqsy iske janashyr bolmas edi ǵoı.
Prezıdenttiń jańa bastamalary ortalyq, óńirlik merzimdik basylymdar arqyly jurtqa jetip jatsa, qane! Aqıqatyna kelsek, bul jaǵynan olqylyq baryn moıyndaǵan jón sekildi. Aýyldy qoıyp, qala turǵyndaryna gazettiń keshigip baratynyn, tipti birneshe nómirin jınap bir-aq ákeletinin qaıtersiń.
Onyń ústine, kim oılap tapqanyn qaıdam, erikti jazylý degen jeleý de oıǵa qaldyra beredi. Erkindik jaqsy, biraq azat eldiń múddesi eskerilýi kerek emes pe edi? Ol jeligý bizge dál qazir kerek pe degendi jan-jaqty eskermedik, ótkelsiz ózenge qoıdyq ta kettik.
Aýyldyń qazirgi zııalysy – muǵalimder, dárigerler. Muǵalimder oqýlyqpen shektelse, bilim ilgeri basa ma, sabaq sapasy arta ma? Ádistemelik delinetin jýrnaldardyń kóbi syn kótere bermeıdi. Dástúrli basylymdar aptasyna bir ret ustazdar betin uımdastyryp, olardyń is-tájirıbesin usynyp, tanymdyq maqalalaryn berip otyrsa, oǵan ata-analar da atsalysyp jatsa, quba-qup bolar ma edi?
Endeshe, jaqsylar negizin qalaǵan dástúrli basylymdardyń básin arttyratyn kez kelip tur. Bul da memleket isi, sonyń baǵytyn jurtqa jetkizýshi dep órkenıetti elderdiń baǵy janǵan basylymdarynyń jolyn saraptasa, Alash balasynyń sózi sheshimin tabar edi.
Táýelsiz elmiz dep otyrǵanda ult baspasózin san syltaýly jeleýmen mártebesin kóterýdiń ornyna quldyratý kimge tıimdi deısiz. Álde tizgin ustaǵandar jelide jelpinip sóılep júre berelik, jalpy buqaranyń saýattanýy kúnderdiń kúninde qaýipti deı me eken? Bul – qate uǵym. Shyn bilimdiniń talǵamy bıik, kez kelgen aıqaıǵa at qospaıdy, tóńiregin túgendep júredi, eldik uǵym zerdesinen shyqpaıdy.
Tuńǵysh qazaq jýrnaly «Aıqaptyń» Muhamedjan Seralın: «Qazaqtyń neshe jerde «Qap!» dep qapy qalǵan isteri kóp. Qap degizgen qapııada ótken isterimiz kóp bolǵan soń, jýrnalymyz da ókinishimizge laıyq «Aıqap» boldy», dep «qaptan» qutylý arqyly ońalýǵa bolatynyn HH ǵasyrdyń basynda eske salady. Al qazir álemdik damýdy qaperden shyǵarmaı, ony ulttyq salt-sanamen ushtastyrmaı, órkendegen elder úlgisinen sabaq almaı, qyzyl-jasyldy qýalap, arystarymyz salǵan sara joldan jańylsaq, ulylar dástúriniń altyn arqaýyn úzip alsaq, tipti tárk ete bersek, «Áı, qaptyń» kókesi alda aıtylyp júrmes pe eken?
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri