Jetisýdyń bal qymyzynyń dámin tatyp kórdińiz be? Ulttyq dástúr men zamanaýı kásipkerliktiń úılesiminen týǵan ónim brendke aınaldy. Taldyqorǵandyq erli-zaıypty Madııar Túıebaev pen Áıgerim Shalandıeva ata-babamyz erekshe qadirlegen sýsynnyń jańa túrin oılap tapty. Osylaısha, jetisýlyq bal qymyz óndirisi jolǵa qoıyldy. Bul joba – tek bıznes emes, ulttyq taǵam mádenıetin jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan sanaly qadam.
Kásiporyn ázirge jergilikti shıkizatqa súıenip jumys isteıdi. Qazirgi óndiris kólemi táýligine 600 lıtrge jetse, tehnologııalyq múmkindigi budan áldeqaıda joǵary. Alda suranys artqan jaǵdaıda 3 tonnaǵa deıin ónim shyǵarýǵa qaýqarly. Búginde óndiristi keńeıtip, ónimdi Qytaı men О́zbekstan naryǵyna eksporttaý kózdelip otyr. Almaty qalasynan kóptegen saýda dúkenderi satyp alyp jatyr. Erekshe dámge yntasy aýǵan dýbaılyq kásipkerler de birlesip jumys isteýge nıetti. Jetisýda óndirilgen ulttyq sýsynnyń shekara asyp, halyqaralyq deńgeıde tanylýyna jol ashady degen sóz.
Kásiporynnyń quryltaıshysy Madııar Túıebaevtyń ómir joly da bul sharýanyń kezdeısoq bastalmaǵanyn ańǵartady. Ol 8 jyl boıy shetelde bilim alyp, halyqaralyq saýda men ekonomıka salasyn meńgergen. Keıin elimizdiń batys óńirleriniń birinde qarjylyq sarapshy bolyp qyzmet atqarǵan. Dál sol jerde bolashaq jubaıymen tanysyp, shańyraq kóteredi. Alaıda ýaqyt óte kele týǵan jerge oralyp, elge paıdasy tıetin is bastaýdy maqsat etedi. Sóıtip, Jetisýǵa kelip, bala kezden qyzyqqan taǵam daıyndaý isin kásipke aınaldyrýǵa bel býady.
«Bal qymyzdyń ereksheligi – onyń quramynda. О́ndiriste tek tabıǵı ıngredıentter paıdalanylady. Súttiń negizgi bóligi Tekeli sút zaýytynan, sondaı-aq Taldyqorǵannan alynady. Bul sýsyn sıyr men bıe sútiniń úılesiminen daıyndalyp, bal ashytqysy arqyly ashytylady. Quramyndaǵy paıdaly laktobakterııalar as qorytý júıesine oń áser etip, aǵzanyń ımmýnıtetin kúsheıtýge yqpal etedi», deıdi kásip ıesi.
Onyń aıtýynsha, shetelde júrip, sarapshylyq qyzmet atqarǵan jyldary óńirge syrttan kóp kólemde bal qymyz ákelinetinin baıqaıdy. Al Jetisý tabıǵatynyń baılyǵy, san alýan shóp túrleri, jaıylym sapasy – jergilikti súttiń dámi men qunaryn arttyratyn basty faktor. Osy artyqshylyqty paıdalana otyryp, óz óńirinde tabıǵı, sapaly ónim óndirýdi maqsat etedi. Joba jumystary byltyrǵy mamyrda bastalyp, qyrkúıekte óndiris iske qosylǵan. Kásipker bul iske óz qarajatynan shamamen 40 mln teńge ınvestısııa salǵan.
Kásipkerdiń jubaıy, ekolog mamandyǵyn ıgergen Áıgerim Shalandıeva qazir tabıǵı ónimderge suranys artyp kele jatqanyn aıtady. Jasandy qospalary kóp taǵamdar kóbeıgen zamanda ulttyq, tabıǵı sýsyndarǵa bet burý – densaýlyqqa degen jaýapkershiliktiń belgisi. Kásiporynda bal qymyzben qatar «Tań» sýsyny, aıran jáne reýterı ıogýrty da óndiriledi. Al bolashaqta tary qosylǵan shaı shyǵarý jospary bar. Bul da ulttyq taǵam dástúrin zamanaýı naryq talabymen ushtastyrýdyń kórinisi.
Búginde óndiris ornynda 5 adam jumyspen qamtylǵan. Kásipker aldaǵy ýaqytta kásiporyndy keńeıtip, jańa jumys oryndaryn ashýdy kózdeıdi. Memlekettik qoldaý tetikterin paıdalaný arqyly josparlaryn jedel júzege asyrmaq. Ázirge ónimder tek Jetisý aýmaǵynda satylyp jatyr, alaıda eldiń basqa óńirlerine shyǵý, eksportqa bet burý baǵytynda naqty qadamdar jasalyp jatyr. Qytaı tarapymen kelissózder júrgizilip, qajetti qujattar daıyndalyp, kóktemde bal qymyzdyń alǵashqy legin jóneltý josparlanyp otyr.
«Kádimgi qymyzdan ózgesheleý jumsaq dámi birden unady. Baldyń jeńil táttiligi bilinip turady, biraq artyq emes, tabıǵı úılesim bar. Ishken kezde asqazanǵa aýyr tımeıdi, kerisinshe jeńildik seziledi. As qorytýǵa da jaqsy áser etkendeı. Buryn dúken sórelerindegi túrli gazdy, tátti sýsyndardy ala beretin edik, al mundaı tabıǵı, ulttyq sýsynnyń bar ekeni qýantady. Múmkindik bolsa, basqa óńirlerge de keńinen taralsa, talaı adam rızashylyǵyn bildirer edi», deıdi tutynýshy Ásemkúl Janatbaıqyzy.
Oblys ákimi baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, óńirde byltyr kásipkerlikti damytýǵa 5,9 mlrd teńge baǵyttalǵan. Sonyń nátıjesinde oblysta 63 myńnan astam shaǵyn jáne orta bıznes sýbektisi jumys isteıdi. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 4 paıyzǵa artyq. Osy turǵydan alǵanda, bal qymyz óndirisi – tek bir otbasynyń kásibi ǵana emes, óńirdiń ekonomıkalyq jáne mádenı damýyna qosylǵan úles. Ulttyq sýsynnyń qadirin arttyryp, ony zamanaýı naryqqa beıimdeý arqyly Jetisýdyń dámin shetelderge tanytýǵa jasalǵan ıgi qadam deýge tolyq negiz bar.
Jetisý oblysy