Eńbek naryǵynda eki qolǵa bir kúrek tappaı júrgen joǵary nemese kásiptik bilimi bar, eńbekqor, talapty jastar kóp. Shyn bilikti mamanǵa zárý mekeme men kásiporyn da jeterlik. Jumysyn jetik biletin kadrǵa joǵary jalaqy usynatyndar bir qaýym. Keıde sol óz isiniń sheberleri jumys berýshilerdiń kózine birden túspeıdi. Osynyń barlyǵyn durys úılestirsek, eńbek naryǵyndaǵy ahýal jaqsarary sózsiz.
Memleket jumyssyz jastardy qoldaıdy
Eńbek naryǵyndaǵy osyndaı qaıshylyqtardy tizbektegende Elektrondy eńbek bırjasy (Enbek.kz) eske túsedi. Platforma kúni búginge deıin talaı jumys berýshi men jumysshy arasyna dáneker boldy. Aıtalyq, byltyr 306,2 myń adam jumyspen qamtý sharalaryna tartylǵan, 912,8 myń azamat jumysqa ornalasqan. Qoldaýlardyń ishinde áleýmettik jumys oryndary, «Jastar praktıkasy», qoǵamdyq jumystar, «Kúmis jas», «Alǵashqy jumys orny», «Urpaqtar kelisimsharty» jobalarynyń jóni bólek. Munyń barlyǵy – sýbsıdııalanatyn jumys oryndary.
Budan ózge, byltyr jańa bıznes bastamalardy iske asyrýǵa nıet bildirgen, halyqtyń áleýmettik osal sanatyna jatatyn azamattarǵa 1 572 800 teńge kóleminde 9 239 grant berilgen. Eńbek naryǵyndaǵy suranysqa ıe daǵdylarǵa onlaın oqytýmen 63,5 myń jumyssyz qamtylyp, onyń 56,6 myńy oqýdy aıaqtaǵan. Jumyspen qamtýǵa járdemdesetin ózge de jobalar, kásipke baýlıtyn oqýlar bar. Osyndaı memleketten kórsetilgen ıgilikterdiń arqasynda jumysqa ornalasqandardyń naqty sany mindetti zeınetaqy jarnalarynyń aýdarymymen rastalǵan. Demek 912 myńnan astam adam jumyspen qamtyldy degen resmı statıstıka shyndyqqa jaqyn.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli sıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Joldaýynda: «Elimizge kásibı daıarlyǵy joǵary, bilikti jumysshylar óte qajet. Qazir elimizde myńdaǵan jumys orny bos tur. Túrli salada, tipti jalaqysy edáýir joǵary jumys oryndary bar. Bul oryndardy shetelden kelip jatqan adamdar toltyryp jatyr. Jyl saıyn myńdaǵan ınjener, qurylysshy, aýyl sharýashylyǵy mamany oqýyn bitirip shyǵady. Olarǵa bilim berýge memleket qomaqty qarajat bólip jatyr. Alaıda kóbi mamandyǵy boıynsha jumys istemeıdi. Arnaıy bilimdi qajet etpeıtin, tez tabys ákeletin jumystardy tańdaıdy. Árıne, jumystyń jamany joq, adal eńbektiń bári – mańyzdy. Biraq bul úrdis jeke adamǵa da, búkil elge de úlken paıda ákelmeıdi. Azamattardyń óndiriske barǵany abzal», dep atap ótti.
Dıplomy bar, tájirıbesi az...
Eńbek naryǵynda óziniń tańdaǵan mamandyǵymen jumys istep, uńǵyl-shuńǵylyna deıin biletin jastar kóp. Eńbek tájirıbesine qaraı olar da satylap ósip, joǵary jalaqy alady. Alaıda keıingi jyldardaǵy ózgeristerge zer salsaq, Memleket basshysy atap ótkendeı, aýyl sharýashylyǵynda maman tapshylyǵy baıqalady. Sol sekildi ınjenerlerge de suranys joǵary. Mysaly, elektrondy eńbek bırjasyndaǵy derekke kóz júgirtsek, keıingi aıda aýyl, orman, balyq sharýashylyǵyndaǵy jumysshylar úshin platformada 18,7 myń bos jumys orny jarııalanǵan. О́ńdeýshi ónerkásipte – 6,2 myń, kóterme jáne bólshek saýdada – 6,1 myń, qurylysta – 3,8 myń bos oryn bar.
Jumysshyǵa suranys ekonomıkanyń negizgi salalarynda anyq baıqalady. Elektrık, dánekerleýshi, munaralyq kran mashınısi, tas qalaýshy, betonshy, avtoelektrıkterge qol jetkize almaı júrgender kóp. Jastardyń jappaı óndiriske barmaý sebebin jumys isteýge ynta-yqylastyń joqtyǵymen túsindirýge kelmeıdi. Mysaly, Eńbek mobıldiligi ortalyǵyndaǵy mamandar (jumyspen qamtý ortalyǵy) dıplomy bolǵanymen tájirıbesi joq jastardy «Jastar praktıkasymen» jumys oryndaryna jıi joldaıdy. О́kinishke qaraı, ondaǵy kásiporyndardyń deni jastardy jumysqa jýytqysy kelmeıdi. Tipti dánekerleýshilerdiń ózi jumys taba almaı qınalady.
Jumys berýshiler jastardan tájirıbe suraıdy. Al jastar óndiristik kompanııalar mańyna jýytpasa, tájirıbeni qaıdan alaryn bilmeı dal. Bos jumys ornyn kútýden jalyqqan mamandar bolashaǵyn basqa salamen baılanystyrýǵa májbúr. Jigeri qum bolǵan jas birneshe jylda mashyǵyn umyta bastaıdy, mamandyqtan birjola alystaıdy. Eńbek naryǵynda jıi kezdesetin, jas mamandardyń bolashaǵyna tusaý bolǵan qaıshylyqtardyń biri – osy.
Statıstıkanyń qubylýyna ne sebep?
Jergilikti ákimdikterdiń jarııalaǵan esepterinen «Jumyssyzdyq deńgeıi tómendedi», «NEET jastardyń úlesi azaıdy» degen sıpattaǵy statıstıkany jıi kezdestiremiz. Elimizdiń basym aımaǵynda NEET jastar rasymen azaıdy ma, álde ákimdikter esep úshin derekterdi kótermeleı me? Usynǵan aqparattyń rastyǵyn tergep-tekserip jatqan eshkim joq. Uǵynyqty bolýy úshin aldymen «NEET jastar degen kim» degen suraqqa jaýap bere keteıik. Bul sanattaǵy jastar tobynyń eńbektenýge, izdenýge, oqýǵa nıeti joq, azamattyq belsendiligi de tómen. Jas shamasy 15-35 aralyǵyn qamtıdy.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń usynǵan deregine súıensek, elimizde NEET sanatyndaǵy jastardyń úlesi byltyr úshinshi toqsanda 318 577 adamdy quraǵan. Qyzyǵy, 2022 jyldyń birinshi toqsanynda bul úles 223 046 shamasynda ǵana bolǵan. 2023 jyldyń basynda bul san birden 422 042-ge jetse, 2024 jyldyń sońynda 354 046-ǵa qaıta tómendegen.
Keıde osyndaı statıstıkalardy aqtarǵanda, túsiniksiz tustaryna qaıran qalasyń. Mysaly, Almaty qalasynda 2022 jyldyń sońynda NEET jastardyń úlesi 24 380 bolsa, 2023 jyldyń birinshi toqsanynda 53 803-ke kúrt kóbeıgen. Sol jyly Túrkistan oblysy boıynsha statıstıka da birneshe aıda eki esege deıin ósken. «TALDAU» áleýmettik jáne marketıngtik zertteýler ortalyǵynyń tóraǵasy Baqyt Álmuratovtyń pikirinshe, elimizde jumyssyzdardyń sany NEET jastardyń úlesi sekildi kóbeıip keledi.
«Byltyrǵy jyldyń qorytyndysy týraly saýalnama júrgizgenimizde oǵan qatysqan respondentterdiń 32%-y «Jumysshy mamandyqtary jyly» esimizde qaldy depti. Bul – jaqsy. «Elimizdiń basty baılyǵy – adam. Memleket buǵan qanshalyqty nazar aýdardy dep oılaısyz?» degen saýalǵa respondentterdiń 47,8%-y jetkilikti dárejede emes, 10,1%-y nazar aýdara almaı otyr, 4,4%-y múlde nazar aýdarmaıdy dep jaýap bergen. Mundaı teris pikir qalyptasýynyń birden-bir sebebi – eńbek naryǵynda jumyssyz azamattardyń kóbeıýi. Iаǵnı keıbir sýyq statıstıka naqty jaǵdaıdan habar bermeýi múmkin. Bizde jastardyń úlesi 30%-dan asady. Memleketimizdiń bolashaǵy zor, qyrýar ınvestısııa tartylyp jatyr. Menińshe, ashylyp jatqan jumys oryndarynda kimder, qansha jalaqyǵa eńbek etip jatqanyna monıtorıng júrgizý kerek. Sonda jaǵdaıdy durys baǵamdaýǵa bolady», deıdi áleýmettanýshy B.Álmuratov.
Memleket basshysy 2021 jylǵy «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Joldaýynda: «Búgingi tańda NEET sanatyndaǵy 237 myń jas oqý da oqymaıdy, jumys ta istemeıdi. Jyl saıyn mektep bitirgen 50 myń túlek oqýǵa aqyly negizde túsedi. Olardyń 85%-y – turmysy tómen otbasynyń balalary. Bul jaǵdaıdy túzetý qajet. Suranysqa ıe barlyq mamandyq boıynsha tehnıkalyq jáne kásibı bilim júz paıyz tegin berilýi kerek. Mamandyq alýdyń taǵy bir múmkindigi armııada berilýge tıis. Merzimdi áskerı qyzmettegi sarbazdardyń ekonomıkadaǵy naqty sektor úshin qajetti jumysshy mamandyǵyn ıgerý máselesin pysyqtaǵan jón. Quzyrly mınıstrlik joǵary bilim berý sapasyn arttyrýdy qamtamasyz etýge tıis. Joǵary oqý oryndary mamandardyń sapaly daıarlanýyna jaýap berýge mindetti», degen edi.
Qoryta kelgende, Memleket basshysy belgilegen tapsyrmalar kezeń-kezeńimen oryndalyp jatqanymen barlyǵy derlik búginde oryndaldy. Elimizde oqymaıtyn, jumys istemeıtin jastardyń úlesi artyp barady. Árıne, keıingi jyldary týý kórsetkishi joǵarylaǵanyn eskersek, turaqty jumysy joq nemese múlde jumys istemeıtin, tipti oqymaıtyn jastardyń kóbeıýi zańdy da. Biraq bir biletinimiz, Memleket basshysynyń sol 2021 jylǵy Joldaýynan keıin jumyssyz jastarǵa kóp qoldaý kórsetile bastady. Qazir mamandyqtardyń nebir túri paıda bolyp, eńbekke degen kózqaras ózgerip jatyr. Osy turǵyda byltyrǵy «Jumysshy mamandyqtary jylynyń» da áleýmettik mańyzy zor boldy. Endeshe, jergilikti ákimdikter jumyspen qamtý sharalaryna baıyppen qaraǵany jón.