Áleýmettik ǵylymnyń zertteý «keńistigi» óte keń. Bul – saıasattaný, áleýmettaný, tarıh, psıhologııa ǵana emes, qoǵam men adam, jurtshylyqtyń minez-qulqy, úrdister men zańdylyqtar, saıası reformalar, kóbimiz jıi qoldanatyn áleýmettik aýqymdy uǵymdar... Dál sol ǵylym salasy myqty qalyptasqan ári naqty jumys isteıtin memleketterde eldiń tutastyǵyna syna qaǵatyn qaýipti kezeń, keleńsiz jaǵdaı aldyn ala zerdelenedi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaıda fılosofııa, áleýmettaný, saıasattaný ǵylymdaryn damytýdyń mańyzyn atap ótken edi. Ádette zertteý isinen alys keıbir qoǵam ókilderi ǵylymdy, sonyń ishinde áleýmettik ǵylymdardy da zerthananyń aınalasynan shyqpaıtyn dúnıe kóredi. Shyn máninde, áleýmettik ǵylym – eldiń ishki kóńil kúıi, tarıhı sabaqtastyǵy, tutastyǵy men turaqtylyǵynyń kepili.
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıka ýnıversıtetiniń professor zertteýshisi, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Gúlmıra Sultanbaeva osy oıdy tolyqtyra kele, áleýmettik ǵylym jaı ǵana teorııa emes, qoǵamnyń «dıagnozy» ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, ekonomıka – eldiń qańqasy bolsa, áleýmettik ǵylym – jan dúnıesi. Halyqtyń muń-muqtajyn, áleýmettik kerneý núktelerin dóp basyp anyqtaıtyn ǵylym. Damyǵan elderde (EYDU elderi), memlekettik sheshimderdiń 80%-y aldyn ala júrgizilgen áleýmettik zertteýlerge negizdeledi. Sondaı-aq táýekelderdi basqarýda áleýmettik ǵylymdar alǵash kómekke keledi.
«Elimizde áleýmettik damýdy tejep turǵan kedergiler baryn, máselen, ádistemelik jaǵynan artta qalý úrdisin aıryqsha ataǵanymyz jón. Qazir álemdik áleýmettaný derekteriniń basym bóligi «Big Data» arqyly óńdeledi. Bizde áli de dástúrli saýalnamalarǵa basymdyq beriledi. Taǵy bir faktor – ınstıtýsıonaldyq álsizdik, táýelsiz zertteý ortalyqtarynyń azdyǵy, qarjylandyrýdyń tehnıkalyq ǵylymdarǵa qaraǵanda áldeqaıda tómendigi. Keıingi úsh jylda demokratııanyń sıpaty men sapasyn zertteıtin jahandyq «V-Dem» tobynda zertteýlerge qatysyp kelemin. Joba 1789 jyldan bergi álem elderindegi saıası damý dınamıkasyn kórsetýdi maqsat tutqan. Alaıda Ortalyq Azııa elderi úshin hronologııa tarıhı sebepterge baılanysty kóbine úzik-úzik beriledi. Sonda meni derekterdegi «aqtańdaqtar» máselesi alańdatty. Elimizdiń osy álemdik zertteý kartasynda áleýmettik jady 1991 jyldan bastalady», deıdi spıker.
Zertteýshi G.Sultanbaevanyń aıtýynsha, qazaq qoǵamynyń 1917 jylǵa deıingi dala demokratııasy men 1917–1991 jyldar aralyǵyndaǵy kúrdeli áleýmettik úderisteri álemdik iri derekter qorynda (Data set) kóbine «Reseı ımperııasy» nemese «KSRO» degen ortaq ataýdyń astynda «jutylyp» ketken kórinedi. 1917 jylǵa deıingi qazaq qoǵamynyń saıası ahýaly men biregeı áleýmettik qurylymy halyqaralyq ındıkatorlarǵa enbeı qaldy. Buǵan otarlyq saıasat saldarynan arhıvterdiń júıelenbeýi, tarıhı derekterge jasalǵan qııanat pen kóptegen qujattyń áli de jabyq sórelerde «shań basyp» jatýy sebep. Bul – otandyq áleýmettik ǵylymnyń jahandyq deńgeıdegi básekege qabilettiligin tejeıtin basty faktor. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrsaq, áleýmettik ǵylym qoǵam damýynyń shynaıy aınasy bola alady.
«Áleýmettik ǵylymnyń áleýetin arttyrý úshin dáıekke negizdelgen saıasatty ustanǵan jón. Buǵan zańnamalyq deńgeıde kez kelgen memlekettik baǵdarlamaǵa mindetti túrde «Áleýmettik áserdi baǵalaý» saraptamasyn engizý degen talap qosý arqyly qol jetkizemiz. Sıfrlyq transformasııa kezinde áleýmettik jelilerdegi pikirlerdi, halyqtyń minez-qulqyn jasandy ıntellekt jáne neırojeliler arqyly taldaıtyn «Digital Sociology» baǵytyn damytý da kezek kúttirmeıdi. Otandyq ǵalymdardyń «Scopus», «Web of Science» bazalaryndaǵy belsendiligin arttyrý, halyqaralyq granttarǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etý máselesi de ózekti. Áleýmettik ǵylymǵa ınvestısııa tartý, áleýmettik zertteýlerge bólinetin memlekettik granttar kólemin kemi 2-3 esege ulǵaıtý, tapsyrys berýshiler (mınıstrlikter, ákimdikter) men oryndaýshy ǵalymdar arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý ilgerileýge bastaıdy. Elimizdegi áleýmettik ǵylymnyń áleýetin arttyrý – tek ǵalymdardyń emes, memleket damýynyń basty sharty. Biz qoǵamdy taný arqyly ǵana bolashaqty senimdi boljaı alamyz», deıdi zertteýshi.
Prezıdent Ulttyq quryltaıda áleýmettik ǵylymdaǵy zertteýlerdiń nátıjelerin ashyq etý, kópshilikke qoljetimdi qylýdyń mańyzyn da atap ótken edi. Áleýmettaný ǵylym boıynsha PhD Elmıra Otar otandyq áleýmettik ǵylymdarda aýyz toltyryp aıtarlyq áleýet te, bedeldi jýrnaldardaǵy salmaqty jarııalanymdar da jeterlik ekenin, biraq soǵan qaramastan, túıindi túıtkilderdiń sala damýyn tejep turǵanyn tilge tıek etti.
«Bizde áleýmettaný derekteriniń bári memlekettik qarjylandyrýǵa, tenderler men tapsyrystarǵa táýeldi. Mundaıda keıbir taqyryptar bir jyl zerttelip, toqtap qalýy múmkin. Al áleýmettaný ǵylymynda zertteýdiń uzaqmerzimdi bolýy óte mańyzdy, sonda ǵana keı máselelerdiń sebebin, sheshimin kórýge bolady. Damyǵan elderde táýelsiz, zertteýlerge bıznes tarapy tapsyrys beredi. Bul óz kezeginde táýelsiz zertteýler júrgizýge jol ashady. Osydan taǵy bir másele týady, memlekettik tapsyryspen jasalǵandyqtan, zertteýdi bir ınstıtýt júrgizedi, nátıjesin tapsyrys bergen qurylymǵa usynady. Odan keıin materıaldar, qorytyndylar sonda qalady, eshkim qoldanbaıdy. О́ıtkeni jabyq, málimetterge qol jetkizýge jaǵdaı jasalmaǵan. Al sol zertteýge kóp ýaqyt, kúsh-jiger jumsaldy ǵoı, sony nege keıin de qajetimizge qoldanbaımyz? Derekter arhıv kúıinde qalyp qoımaı, ashyq bolsa, zertteý júrgizgen ınstıtýttarǵa, ǵylymı toptarǵa nátıjelerdi ortaq bir ekojúıege júkteýdi mindettese, kóp ǵylymı jumys ónimdi bolar edi», deıdi áleýmettanýshy ǵalym.
Onyń oıynsha, taǵy bir túıtkil – ǵylym men saıasattyń arasyndaǵy baılanystyń tolyqqandy damymaýy. Kez kelgen saıası sheshim zertteýlerdiń nátıjesine negizdelýi kerek. Biz bul turǵydan birshama alǵa jyljydyq. Degenmen saraptamalyq áleýmettaný júıeli túrde memlekettik sheshim qabyldaý úderisine ene qoıǵan joq. Áleýmettanýshy saýalnama júrgizýshi retinde ǵana qabyldanady, aqıqatynda áleýmettik boljaý, táýekelderdi modeldeý, áleýmettik kapıtaldy ólsheý degen fýnksııalar bar. Munyń bári abstraktili nárseler bolǵanymen, áleýmettaný ǵylymynda bul naqty ólshemderden turady. Áleýmettanýdyń áleýetin memleket barynsha paıdalanǵany jón, sonda ǵylym men saıasattyń arasyndaǵy baılanys bekıdi.
«Áleýmettaný – negizinen qoǵamdy, adamdardyń kóńil-kúıin, senimin, renishin, úmitin zertteıtin ǵylym. Mysaly, bir ınstıtýt elimizde biraz buryn bolǵan qaıǵyly oqıǵany az paıyzdyq ólshemmen aldyn ala boljaǵan, biraq bul eskertý eskerilmegen. Memlekettik qurylymdar ádette kóp paıyzdyq ólshemderge ǵana mán beredi, kishkentaı úlestegi táýekel men qaýip-qaterdiń ózi nazar aýdartýdy qajet etedi. Sol sebepti áleýmettik ǵylymdardyń zertteý nátıjelerine nemquraıly qaraýǵa bolmaıdy. Statıstıka kórsete almaıtyn dúnıeni áleýmettaný kórsete alady. Bizde qoǵamdyq jaǵdaılardy aldyn ala retteý júıeli iske qosylmaǵan. Kóbine bir oqıǵa bolǵannan keıin ǵana zertteledi, aldyn ala boljaý óte az. Sondyqtan ǵylymı saraptamany melekettik saıasattyń turaqty elementine aınaldyrý kerek. Otandyq áleýmettaný ǵylymy áli de «Qoǵam ne oılaıdy?» degen suraqqa jaýap berýmen júr. Biz «Qoǵam nege olaı oılaıdy, bul qaıda aparady?» degen deńgeıge ótýimiz qajet. Bul ǵylym áli de ótpeli kezeńde tur, damýy baıaý, akademııalyq pánnen strategııalyq quralǵa aınalǵany abzal», deıdi E.Otar.
Túıin: Sarapshylardyń salmaqty sózinen, paıymdy pikirinen uqqanymyz, qoǵam damýy men asqynǵan «aýrýynyń rentgeni» sanalatyn áleýmettik ǵylymdar keshendi qoldaýdy qajet etedi. Áıtpese adamnyń ishki jaı-kúıi qalypty, rýhy bıik bolǵanda ǵana onyń bolashaǵynan úmit kútýge bolatyny zańdy. Al qoǵam degeniń sol adamdardan quralmaı ma?