Osydan on kún buryn tájik-qyrǵyz shekarasynda jurt nazaryn aýdarǵan qaqtyǵys boldy. Jaǵdaı endigi rettelgendeı de. Sóıtse de, bul jaıynda aıtpasa bolmaıtyndaı. Sol qaqtyǵysqa jol bermeýge bolǵandaı eken.
Bul ataqty Batken oblysyndaǵy Batken aýdanynda bolǵan. Árkez qaqtyǵysyp jatady. Nege tynshymaıdy? Sol qaqtyǵystan bular ne tabady? Eshqandaı qaqtyǵysqa barmaı, aýyl aqsaqaldarynyń kelisimimen-aq sheshilip jatatyn másele. Tipti aýyl demegende, bul elderdiń basshylary bularyn jón emes dep, nusqaý aıtsa da bitip jatatyn másele. Al áldebir arandatýshylardyń aıtaqtatýymen eki eldiń aty atalǵandaı daý týyp jatqany masqaralyq emes pe dersiń. Qaqtyǵys bylaı bastalǵan. Qyrǵyzdardyń Kóktas aýylynyń adamdary bir zıratqa tájikter mekendeıtin Maıskoe aýyly arqyly barmaq eken, Sogdı oblysyna qaraıtyn Chorký eldi mekeniniń turǵyndary olardy jibermeı qoıady. Oǵan jaýap retinde qyrǵyzdar tájikter jaǵyna baratyn sýdy jaýyp tastaıdy. Budan keıin 120 tájik pen 80 qyrǵyz belsenip shyǵyp, bir-birine tas jaýdyrady. Tájikter mergendeý bolsa kerek, bes qyrǵyzdy jaralap, 7 úıdi búldirip, 1 avtomashınany qıratady. Sodan keıin eki jaqtyń shekarashylary kelip araǵa túsedi. Bul tóbeleske qatyspaqqa 200-300-deı adam iriktelip te qalady. Jurtty seskendirý úshin myltyq ta atylady. Áıteýir, «áýpirim-táńirmen» qaqtyǵys basylady. Basylǵanda, Qyrǵyzstan Premer-mınıstri Temir Sarıev demalysynan qaıta oralyp, qaqtyǵys bolǵan jerge vıse-premer Mamatalıevti jiberedi. Al vıse-premerdiń oqıǵaǵa baılanysty málimdemesi mynadaı: «Biz shekaradaǵy qaqtyǵystyń arandatýshylary men shaǵystyrýshylaryn izdestirip jatyrmyz, olar jaýapkershilikke tartylady». Olardy jazalaǵan da jón shyǵar, biraq osy bir keleńsiz jaǵdaıǵa núkte qoıatyn adamdardy, eń aldymen eki el basshylaryn izdestirgen jón-aý. Bul ózi ýshyqtyrmaı, eldiń shekarasyn naqtylap belgileýmen tynatyn másele ǵoı. Sol Mamatalıevtyń aıtýyna qaraǵanda, qaqtyǵysqa aparǵan Kóktas aýylynyń tusynda shekaranyń azǵantaı jeri, bar-joǵy 20 sotyq jeri kelisilmegen eken, daý sodan shyqqan. Muny jaqynda sarapshylardyń kezdesýinde sheshpek kórinedi. Buǵan deıin nege sheshpegen? Osynda 1989 jyly da sýǵa, jerge talas bolyp, sonda máseleni Máskeý aralasyp sheshken eken. Tájik pen qyrǵyz basshylary taǵy da basqalardyń aralasýyn kúte me? Iá, arandatýshylar qashanda bolady. Olardyń yqpalynda ketetin jerde is ońbaıdy. Bılik tarapynan solardyń qoltyǵyna sý búrkip, ekinshi kórshi elge qastandyq jasaǵysy keletinder tabylsa, bul shyn máninde soraqylyq. Shekaradaǵy shıelenisten eshbir el paıda tappaıdy jáne ony kúshpen sheshe de almaıdy. Bul jurttyń kózi jetken shyndyq. Basqa emes, osy tájikterdiń de, qyrǵyzdardyń da, olarǵa kórshi ózbekterdiń de oǵan kózderi jetken. Al shekaralaryn myqtap rettegen, ondaǵy shýdan qutylǵan elder de barshylyq. Solardyń biri – Qazaqstan Respýblıkasy. Maqtandy demesin, bizge de qaraýlaryna bolady ǵoı. Dál osy kúnderde qyrǵyz eliniń ońtústiginde qaqtyǵys bolyp jatqanda, soltústiginde qazaqtarmen arada keden kedergileri alyp tastalǵanyna da qarasa bolar edi.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.