Alatau City óńirlik damýdyń qýatty habyna aınalady

Álemdik tájirıbe eskerilgen

Vıse-premer Qanat Bozymbaev Úkimet Alataý qalasynyń arnaýly mártebesi týraly Konstıtýsııalyq zań jobasyn Memleket basshysynyń 2025 jylǵy Joldaýyna jáne Alataý qalasyn damytý týraly Jarlyǵyna sáıkes ázirlegenin aıtty. Sondaı-aq bul zań jobasy Memleket basshysy aıqyndaǵan tásilder men qaǵıdattarǵa negizdelgenin, onyń negizgi maqsaty Alataý qalasynyń jedel jáne turaqty damýyna jaǵdaı jasaý ekenin atap ótti.

Qanat Aldabergenulynyń aıtýynsha, jaqynda qabyldanǵan Konstıtýsııada jekelegen óńirlerdiń ekonomıkasyn jyldamdatý úshin «qarqyndy damıtyn qala» arnaýly quqyqtyq rejimin konstıtýsııalyq zań arqyly engizýge bolatyny kórsetilgen. Osyǵan sáıkes, memleket Alataý jobasyn derbes ekojúıe retinde qarastyryp otyr.

Qanat Bozymbaev zań jobasyn ázirleýge jetekshi halyqaralyq sarapshylar tartylǵanyn aıtty. Olar arnaıy ákimshilik jáne ekonomıkalyq aımaqtar arqyly qalalardy damytý boıynsha álemdik tájirıbeni zerttep shyqqan.

«Atap aıtqanda, Shenchjen, Haınan (Qytaı), Sedjon men Songdo (Ońtústik Koreıa), sondaı-aq Sınga­pýr, Dýbaı jáne Doha sııaqty qalalar­dyń tájirıbesi qarastyryldy. Halyq­aralyq tájirıbe kórsetkendeı, qalaǵa tek arnaıy mártebe berý jetkiliksiz. Negizgi róldi tıimdi ıns­tı­týsıonaldyq orta atqarady. Mysaly, Shenchjen men Haınan tájirıbesi – bul óńirler­de jergilikti ákimshilikterge keń ókilet­tikter berilgen. Olar salyq rejim­derin bekite alady, jeńildikterdi ákimshi­lendiredi jáne ınvestısııalyq qoldaý­dy basqarady. Nátıjesinde sheshimder jedel qabyldanady, orta­lyq organdar­men fýnksııalary qaıta­lanbaıdy. Haınan provınsııasy odan da keń ekono­mıkalyq ókilettikter aldy. Osy jyl­dan bastap Haınan jańa saýda jáne ın­ves­t­ısııalyq hab retinde jarııala­ndy», dedi Úkimet basshysynyń orynbasary.

Osylardy eskere otyryp, Úkimet Alataý qalasynda da ákimshilik salyq rejimderin bekitý, jeńildikterdi jáne ınvestısııalyq qoldaýdaǵy derbestikti engizýdi usynyp otyr.

Sondaı-aq Úkimet Alataý qalasyn damytýǵa qatysty zań jobasyn ázirleýde álemdik bıznes pen týrızmniń qaınaǵan oshaǵyna aınalǵan Dýbaı qalasynyń da tájirıbesin syrt aınalmapty. Sebebi Dýbaıdyń arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń tájirıbesi bir ortalyqtan memlekettik qyzmetterdi, baqylaýdy jáne ákimshilendirýdi júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Bul tetik bıznes-lısenzııalardy berýdi de qamtıdy.

Al Sıngapýr tájirıbesi uzaqmer­zim­di 50 jylǵa deıingi strategııalyq qujattardyń mańyzdylyǵyn kórsetip otyr. Sondyqtan Q.Bozymbaev Alataý qalasynyń da strategııalyq qujattary uzaq kezeńge arnap qabyldanýǵa tıis ekenine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, mundaı qujattarǵa keminde 5–10 jyl ózgeris engizilmeýi qajet. 

Quqyqtyq mártebeniń qajettiligi

Baıandamashy oń tájirıbege ǵana emes, sonymen birge sátsiz mysaldarǵa da taldaý jasady.

«Keıingi 10 jylda álemde ınvestı­sııa­lar, ınnovasııalar jáne tehnologııa­lardy tartý úshin myńnan astam arnaıy ákimshilik jáne ekonomıkalyq aımaq qurý jarııalandy. Bul qalalar nemese aımaqtar arasyndaǵy básekelestik kún saıyn artyp kele jatqanyn kórsetedi. Alaıda qurylǵan aımaqtardyń shamamen 60%-y sátsiz aıaqtaldy», dedi vıse-premer.

Máselen, Taıaý Shyǵys pen Azııadaǵy jobalardyń sátsiz júzege asyrylýyna quqyqtyq jáne salyqtyq derbestiktiń bolmaýy, basqarýdaǵy bıýrokratııa, ınfraqurylymdy damytýǵa qarjy­nyń jetispeýshiligi, táýelsiz sot júıesi­niń álsizdigi, quzyretti organdardyń jarııa­lanǵan salyq jeńildikterinen qaıta bas tartýy jáne jer ýchaskelerin ınves­torlar múddesine ádiletsiz alyp qoıý máseleleri negiz bolǵan.

Q.Bozymbaev osyndaı sebepterdi nazardan tys qaldyrsaq, ınvestorlardyń Alataýdyń mańyna jolamaý qaýpi bar ekenin jetkizip, zań jobasyn daıyndaý kezinde atalǵan tájirıbeler men qory­tyndylardy tolyq eskerý óte ma­ńyzdy ekenine toqtaldy. Sebebi búginde Alataý qurylǵannan bastap ınvestorlar qalanyń áleýetine úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr eken.

«Qazirdiń ózinde jalpy quny 1,8 trln teńgeni quraıtyn alǵashqy 44 ınvestısııalyq joba qalyp­tastyrylyp jáne 30 myńǵa jýyq jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi. Bul qalany ǵylym, týrızm, medısına jáne ınnovasııalar ortalyǵy retinde damytýdyń negizin qalaıdy. Olardyń qataryna iri álemdik tanymal kompanııa­lar «Mars», «PepsiCo», «Hyundai Green Food», «Envision Energy», «Khan Tengri Biopharma» jáne eki ındýstrııalyq-logıstıkalyq hab, sondaı-aq «ASP Arena, «K-Park» sııaqty týrıstik jobalar kiredi», dedi Qanat Aldabergenuly jalpy otyrysta.

Sonymen birge zamanaýı «Iconic Complex» kópfýnksıonaldy klasteri, kóshbasshy KAIST Koreıanyń joǵary tehnologııalyq ýnıversıteti jáne pılotsyz ushý apparattaryn engizý boıynsha strategııalyq jobalar iske asyrylmaq.

Vıse-premer qalany ınfraqury­lymmen qamtýdy kezeń-kezeńmen iske asyrý úshin 2030 jylǵa deıingi jos­par bekitilgenin atap ótti. Alǵa qoıǵan maqsattar iske asqan jaǵdaıda, halyq­aralyq sarapshylardyń boljamy bo­ıynsha 2050 jylǵa qaraı qalanyń óńirlik jalpy ónimi 50 mlrd dollarǵa deıin jetedi dep kútilip otyr.

Baıandama barysynda zań jobasynyń negizgi baǵyttaryna toqtalǵan Úkimet basshysynyń orynbasary Q.Bozymbaev Prezıdenttiń bul qalaǵa erekshe quqyq­tyq mártebe berýi artyqshylyq emes, qajetti qural ekenin atap ótkenine mán berdi. Usynylyp otyrǵan zań jobasy osy qaǵıdatqa negizdelip otyr.

«Konstıtýsııalyq zań negizinde Alataýda arnaıy quqyqtyq rejim qa­lyp­ta­sady. Ol kásipkerlik qyzmet­tiń negizgi baǵyttaryn qamtıdy. Nátıje­sinde Alataý jańa basqarý jáne tehnolo­gııalyq sheshimderdi engizýge múmkindik beretin zamanaýı retteýshi alańǵa aınalady», degen Q.Bozymbaev Alataýda synaq­tan ótken tıimdi tetikter aldaǵy ýaqytta elimizdiń ózge óńirlerinde de taralýy múmkin ekenin atap ótti. 

Jedel órkendeýdiń jeti baǵyty

Baıandamashynyń aıtýynsha, Alataý qalasynda salyqtyq jeńildikter ǵana emes, sonymen birge bıznesti retteý, ınvestorlardy tartý jáne ınvestısııalyq daýlardy sheshý júıesin qamtıtyn tolyq ekojúıe qalyptastyrý josparlanyp otyr.

Atap aıtsaq, birinshiden, Alatau City Authority strategııalyq damýǵa negizdelgen jańa memlekettik organ retinde qurylady. Onyń negizgi baǵytyn Premer-mınıstr basqara­tyn Keńes aıqyndaıdy. Al ákimshilik jumysty Bas atqarýshy dırektor júzege asyrady. Keńes qaladaǵy negizgi strategııalyq sheshimderdi qabyldaıdy jáne ákimshilik aktilerdi bekitedi. Al máslıhat pen ákimdik qalanyń áleý­mettik, kommýnaldyq jáne qoǵamdyq máselelerine jaýap beredi.

Ekinshiden, zań jobasynda ınves­tısııalyq kelisimderdiń turaqtylyǵy, arnaıy quqyqtyq rejimniń basymdyǵy jáne lısenzııalaýdyń jeke tártibi qarastyrylǵan. Sondaı-aq «bir tereze» qaǵıdaty arqyly táýelsiz retteý júıesi engiziledi. Investorlardyń quqyǵy halyqaralyq deńgeıde qorǵalady.

Úshinshiden, salyqtyq preferensııalar basym salalardaǵy jańa ınves­tısııalyq jobalarǵa ǵana beriledi.

Tórtinshiden, Alatau City Authority respýblıkalyq bıýdjettik baǵdar­lamalardyń derbes ákimshisi bolady. Onyń bıýdjeti respýblıkalyq bıýdjet quramynda bloktyq bıýdjetteý qaǵıdaty boıynsha qalyptasyp, negizinen ınfraqurylymdy damytýǵa jáne uzaqmerzimdi jobalardy qoldaýǵa baǵyttalady. О́z kezeginde jobalardy irikteý men qarjylandyrý tártibin Keńes bekitetin bolady.

Besinshiden, qalanyń uzaqmerzimdi ınvestısııalyq damýy strategııalyq qujattarǵa negizdeledi, olar – 30 jylǵa arnalǵan uzaqmerzimdi damý jospary jáne 15 jyldyq strategııa men mas­ter-jospar. Investorlar úshin turaqty­lyq­ty saqtaý maqsatynda atalǵan qu­jat­tarǵa ózgerister tıisinshe 10 jáne 5 jyl ishinde bir retten jıi engizilmeıdi.

Altynshydan, jer qatynastary arnaıy rejim arqyly retteledi. Qalanyń jer qory qalyptastyrylady. Bul strate­gııalyq jáne ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýdyń negizgi quraly jáne damý men ekonomıkalyq ósýdiń resýrsy retinde qarastyrylady.

Jetinshiden, qala bastapqyda «Digital by default» qaǵıdatyna negizdelip qurylady. Iаǵnı barlyq negizgi qyzmet sıfrlyq formatta jumys isteıdi. Qalada ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý úshin eksperımentaldy quqyqtyq rejimder qarastyrylady. Bul baılanys, sıfrlyq jeliler, jasandy ıntellekt, robottyq júıeler jáne avtonomdy kólik sııaqty salalardy qamtıdy.

«Usynylyp otyrǵan Konstıtýsııa­lyq zań jobasy Alataý qalasynda halyq­ara­lyq deńgeıde básekege qabilet­ti ıýrısdıksııa qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan. Atalǵan tásilder ekonomı­ka­lyq ósimdi jedeldetýge, tehnologııalyq damýdy kúsheıtýge jáne jańa kapıtal tartýǵa múmkindik beredi», dedi Q.Bozymbaev. 

Investısııalyq kezeńniń negizgi baǵyty

Senat depýtaty Serik Shaıdarov zań jobasyn talqylaý barysynda jobany iske asyrýǵa durys kózqaraspen qaraǵan kezde Alatau City búkil óńirdiń ekonomıkasyn qaıta jandandyrýǵa qabiletti qýatty hab bola alatynyn atap ótti. Degenmen, barlyq erekshelikti eskerip, halyqaralyq tájirıbeni muqııat zerdeleý men odan sabaq alý asa mańyzdy.

«Memleket basshysy Úkimettiń keńeı­­til­gen otyrysynda Alataý qalasy jańa ın­ves­tısııalyq kezeńniń negizgi joba­sy bolýǵa tıis, bul kapıtaldy tartý úshin teńdesi joq jaǵdaılar jasaýdy, pro­gressıvti retteýshi rejim ornatýdy, ozyq ınnovasııalyq sheshimderdi engizýdi, ómirdiń barlyq salasynda jasan­dy ıntellekt pen sıfrlyq tehnologııalardy paıdalanýdy bildiredi dep atap ótti. Osyǵan baılanysty jobany júıe­li ári tıimdi iske asyrýǵa keder­gi kel­tirýi múmkin barlyq faktordy eske­rý qajet. Bul asa mańyzdy mindet», dedi ol.

Senator osyǵan baılanysty jer qatynastary salasyndaǵy problema­larǵa, onyń ishinde zańsyz qurylys salý men jer ýchaskelerin óz betinshe basyp alýǵa, jer ýchaskelerin berýde birkelki bolýdy talap etetin aıaqtalmaǵan rásim­derge erekshe nazar aýdardy.

«Jalpy, Alataýdy damytý negizinen jeke ınvestısııa esebinen júzege asyrylady. Bıýdjettik ınvestısııalar men kvazımemlekettik sektordyń ınves­tı­sııa­lary memleketke nemese kvazı­mem­lekettik uıymdarǵa tıesili kólik, kom­mýnaldyq, energetıka jáne áleý­mettik ınfraqurylymdy damytý maq­satynda ǵana baǵyttalýǵa tıis. Osyǵan baıla­nysty qalany basqarý organdary, ákim­shilik pen ákimdiktiń aldynda bıýd­jet qarajaty men tartylǵan ınves­tı­sııa­­ny tıimdi paıdalaný boıynsha birinshi kezektegi mindet tur», dedi S.Shaıdarov.

Qabyldanǵan qadamdar ınnovasııaǵa baǵdarlanǵan ulttyq ekonomıkanyń ornyqty ósýin yntalandyrýǵa, joǵary tehnologııalyq salalarǵa ınvestı­sııa tartýǵa jáne Almaty aglomerasııa­synyń jınaqtalǵan áleýeti negizinde iskerlik jáne ınnovasııalyq belsendi halyq­aralyq mańyzy bar óńirlik ortalyǵyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. 

Joba – elimizdiń keleshek keskin-kelbeti

Otyrysta Májilis depýtaty Nurtaı Sabılıanov «Alataý qalasynyń arnaýly mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zań jobasy shahardyń turaqty ósýi men damýy úshin jetildirilgen quqyq­tyq, uıymdastyrýshylyq, ekonomı­kalyq jaǵdaılar jasaý maqsatynda ázirlen­genin atap ótti. Respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan jańa Konstıtýsııada «qarqyndy damıtyn qala» arnaýly quqyqtyq rejimi» beki­til­genin, bul ınvestorlarǵa qolaıly jaǵdaı jasaıtynyn naqtylady.

«Osyǵan baılanysty, birinshiden, qaralyp jatqan Konstıtýsııalyq zań jobasyna sáıkes Alataý qalasyna arnaýly mártebe berý – onyń qarqyndy ekonomıkalyq damýy úshin jańa tásil. Bul sıfrlandyrýǵa, tikeleı ınvestı­sııa tartýǵa, ınnovasııalardy engizýge jáne zamanaýı qalalyq orta qa­lyp­tastyrýǵa baǵyttalǵan «aqyldy qala» bolmaq. Ekinshiden, zań jobasy qalany basqarýdyń tıimdi júıesin qalyp­tastyrýdy kózdeıdi», dedi N.Sabılıanov.

Májilis depýtaty Snejanna Imasheva talqylanyp otyrǵan zań jobasy jaı ǵana qujat emes, elimizdiń keleshek kes­kin-kelbeti ekenin aıtty. Jańa Kons­tı­­týsııa­myz arnaýly quqyqtyq rejim­derdi ekonomıka draıveri retinde paıda­laný úshin irgetas qalaǵanyn, Alataý qalasy osy strategııany iske asyrý jo­lyn­daǵy alǵashqy kólemdi qadam ekenin atap ótti.

«Men Alataýdy úlken bolashaq kútip tur­ǵanyna senemin. Nege? О́ıtkeni joba­ǵa memleket tarapynan kórsetilip jatqan qoldaýdyń aýqymy orasan. Qalanyń aıryqsha mártebesi belgilendi, onyń qyzmeti Úkimet tarapynan tikeleı qadaǵalanady jáne kepildendirilgen basym qarjylandyrý kózdelgen. Jalpy ınvestısııalyq áleýeti 2050 jylǵa deıin 10 trıllıon teńge dep baǵalanyp otyr, onyń ishinde alǵashqy trıllıon teńgeniń jobalary belsendi kezeńde ıgerilip jatyr», dedi depýtat.

Otyrys barysynda senatorlar Bekbol Orynbasarov, Álibek Náýtıev jáne basqalar sóz sóıledi.

Aıta keteıik, Parlament Palata­lary­­nyń birlesken otyrysynda ekinshi oqy­lymdy ótkizý 27 naýryzǵa jospar­lanǵan. Zań jobasyn naýryz aıynyń sońyna deıin Memleket basshysynyń qaraýyna engizý kózdelip otyr.

Jasulan SEIILHAN,

Eskendir ZULQARNAI,

«Egemen Qazaqstan»