Shyǵystaǵy alyp kórshimiz jerinde sońǵy eki kúnniń ishinde úsh birdeı úlken jarylys boldy. Bulardyń alǵashqy ekeýi Qytaıdyń soltústik-shyǵysyndaǵy Tıanszın qalasyn sharpysa, sońǵysy shyǵysyndaǵy Dýngýan shaharyn qaýzady. Álbette, bulardyń ákelgen qurbandyǵy sany jaǵynan ádepkilerin keıingisimen salystyrýǵa da kelmeıdi, biraq apattyq saldary turǵysynan qaısysynyń zalaly kóp bolmaǵyn áli egjeı-tegjeıli eseptep kórý kerek. Qazaqta: «Saqtansań – saqtaımyn», degen maǵynasy tereń ulaǵatty sóz bar. Búginde halqynyń sany boıynsha jer betindegi eń úlken memlekettiń el-jurtyn ebil-sebil etken myna oqys oqıǵalar tap osy saqtyqtyń bir sát qalǵyp ketkeninen bolyp jatqany esh kúmán týdyrmaıdy. Osynyń ózi bizdiń bárimizge qazirgi alasapyranǵa toly almaǵaıyp zamanda ne nársege bolsa da barynsha muqııat qaraý qajet ekenin úıretetin sııaqty. Atam qazaq mundaıda: «Jaý joq deme, jar astynda», dep te eskertip ketip edi...
Qytaı astanasynyń tústik-shyǵys betinde 150 shaqyrym ǵana qashyqtyqta ornalasqan Tıanszın atty portty qaladaǵy birinshi jarylys 12 tamyz kúni jergilikti ýaqyt boıynsha saǵat túngi 23:30 shamasynda oryn aldy. Onda qalanyń Bınhaı atty aýdanynda qonys tepken «Jýıhaı» logıstıkalyq kompanııasynyń qoımasy birqatar aýmaǵynyń kúli kókke kóterildi. Jarylystyń serpilip urǵan tolqynynan sol mańaıda ornalasqan birqatar úılerdiń terezeleri syrtqa qaraı ushyp-ushyp tústi. Birden lap etip janǵan órt bastalyp ketti. Arada 30 sekýndtaı ýaqyt ótkende, ekinshi jarylystyń dúmpýi urdy. Kórgenderdiń aıtýlarynsha, munyń tolqynynan endi radıýsy 2 shaqyrymdy qamtıtyn aýmaqtaǵy birneshe ǵımarat qulap qalǵan, kóptegen úılerdiń terezeleri ushyp ketken, myńnan astam avtomobıl jaramsyz jaǵdaıǵa jetken.
Mamandar qazir alǵashqy jarylys kúshiniń ekvıvalentin 3 tonnaǵa, ekinshisin 21 tonna trotılge baǵalap otyr. Sol sııaqty osy eki jarylystan 50-ge jýyq adamnyń qaza tapqany da belgili boldy. Olardyń arasynda 12 órt sóndirýshi bar. Budan bólek, zardap shekken 700-den asa adam ártúrli dene jaraqatymen aýrýhanalarǵa jatqyzylǵan. Bulardyń ishinde taǵy 71 adamnyń jaǵdaıy óte aýyr sanalyp otyr. Degenmen, emdeý oryndaryna jetkizilýshiler sany munymen toqtap turǵan joq. Qutqarýshylar qıraǵan úıindiler arasynan sýyryp alyp shyqqan kisilerdi jedel járdem kólikteri áli de ákelýde. Keshe olar osylaısha topyraq arasynan tiri qalǵan 32 adamnyń shyǵarylyp alynǵanyn málimdedi. Shuǵyl qyzmet mamandary mundaılardyń qatary alda da kóbeıe túsýleri múmkin ekenin aıtady. Jalpy, apattyń aýmaǵynan 60 adam alyp shyǵarylsa, taǵy 400 adam órttiń qaýipti aımaǵynan kóshirilgen. Buǵan qosa, osy mańdaǵy úılerde turatyn 3,5 myń adam sol tóńirektegi mektepterge aparyp jaıǵastyrylǵan. Qazir apat bolǵan aýmaqta jyljymaly qan tapsyrý beketteri uıymdastyrylyp, zardap shekkenderge járdem berýdiń bir sharasyn qolǵa alǵan. Al oqıǵa ornyna myńǵa jýyq órt sóndirýshi men 150 tehnıka birligi keltirilgen. Qytaıdyń Ortalyq televıdenıesi habarlaǵandaı, bul jumystarǵa, sondaı-aq, ishki ister jáne áskerı avıasııa jaýyngerleri de tartylǵan. Munyń syrtynda apat aýmaǵynda 217 áskerı sarapshy radıoaktıvti, bıologııalyq jáne hımııalyq zararlyq mólsherin anyqtaý baǵytynda jumys jasap jatyr. Túnniń jarymyndaǵy jarylystardyń kútpegen jerden jáne kúshti bolǵandary sondaı, sol mańdaǵy úılerde turatyn turǵyndardyń kópshiligi bastapqyda jer silkinisi oryn alǵan eken, dep oılap qalypty. Osynyń saldarynan birden jergilikti metro jabylyp, óziniń jumys isteýin toqtatqan. Biraq port jumysyn toqtatqan joq. Jurtshylyq sonymen qatar logıstıkalyq kompanııa qoımasynda jarylystyń neden bolǵanynan bólek, onda neniń jarylǵanyn da bile almaı áli dal bolyp otyr. Al jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynda jarylystyń saldarynan qoımada kúshti áser etýshi hımııalyq zattar janǵan degen málimet taraǵanyna qaramastan, resmı málimdemede bul jerdegi aýanyń tynys alýǵa zalaldy emes ekenin alǵa tartatyn aıǵaqtar aıtylýda. Bılik Tıanszındegi aýa men sýdyń lastaný deńgeıiniń qalypty normaǵa sáıkes keletinin jetkizgen. Áıtkenmen, jurtshylyqty áli kúnge deıin bıliktiń jarylys sebepterin ashyp aıtpaı turǵany qatty alańdatyp otyr. Osy rette «Jenmın jıbao» gazeti jergilikti úkimet basshylarynyń órt tolyq sóndirilip bitip, onyń tutaný oshaǵyn tappaıynsha, buǵan naqty jaýap qaıtarýdyń múmkin emes ekenin málimdegenin jazady. «Tek sol kezde ǵana ottyń tutanýy men jarylystyń sebebi belgili bolady», – dep basylym olardyń sózderinen úzindi keltiredi. Bir boljam boıynsha, qoımada jarylǵysh zattar men qarý-jaraqtar bolǵan. Ekinshi boljam munyń janar-jaǵarmaı ekenin alǵa tartady. Al The Gardian gazetiniń málimetine qaraǵanda, bul qoımada ónerkásipte qoldanylatyn toksındi zattar – 700 tonnaǵa jýyq sıanıd natrııi bolǵanǵa uqsaıdy. Onda sondaı-aq, oq-dári jasaý úshin kerekti komponentterdiń biri – kalıı selıtrasy sekildi taǵy birqatar hımıkattar qory saqtalǵan sııaqty. Osy oraıda «Sınhýa» agenttigi «Jýıhaı» kompanııasy basshysynyń qazirgi kúnderi «aýrýhanada polısııanyń muqııat qadaǵalaýy» sıpatynda jatqanyn jazady. Al 12 tamyz kúni kúndiz Qytaıda taǵy bir oqys oqıǵa oryn aldy. Ol jańadan salynyp jatqan metro stansasynyń sol kúıi jer astyna túsip ketý kórinisi. Insıdent Gýandýn provınsııasyndaǵy Dýngýan qalasynda oryn alǵan. Sonyń saldarynan bir adam qaza tapqan. Qurylǵynyń qıraı bastaǵanyn áýesqoılar vıdeokamerasyna túsirip úlgeripti. Vıdeoǵa qarap turyp, onyń alǵan aýqymyn da baıqaýǵa bolady. Habarlanǵandaı, osynyń aldynda qazandyqtyń bir sheti qulap qalǵan. Sondyqtan beısenbi kúni tań azannan jumysshylar onyń shetin bekitýmen aınalysqan. Biraq eńbek esh ketken, qurylǵy sol kúıinde opyrylyp qulap, jumysshylardyń birin ózimen birge jer astyna ala ketken. Opyrylǵan jerdiń aýmaǵy 300 sharshy metrden asady. Munyń qatty bolǵany sonshalyq, onyń janyndaǵy kóp qabatty úıler de qosa ketip qala jazdaǵan. Budan ári birqatar jer úılerdi silkindirip jibergen. Bul – sońǵy úsh jylda uzyndyǵy 4 shaqyrym bolatyn aýmaqtaǵy besinshi jarylys. Buǵan qosa, olardyń kúshi jarylys sany ósken saıyn arta túsken. Mine, eki kúnniń ishinde Aspanasty elinde osyndaı oqıǵalar oryn aldy.
Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan».