Qoldanbaly ǵylymda zertteý men óndiris – qustyń qos qanatyndaı. Bir qanaty álsirese, bıikteý buıyrmasy belgili. Dál osy óndiriske ótý, ónim alý máselesi bizde ózekti bolyp otyr. Muny buǵan deıingi materıaldarymyzda birneshe ret kótergen bolatynbyz. Degenmen qý shóppen aýyz súrtýge bolmaıdy. Az da bolsa, naryqta qoldanysqa engizilip jatqan, halyqtyń turmysyn jaqsartýǵa jol salǵan ǵylymı jobalar bar. О́zge de ǵalymdarǵa úlgi bolsa degen nıetpen solardyń bir parasyna toqtalǵandy jón kórdik.
Zaýyt ashýǵa sebep bolǵan zertteý
Úı salsaq ta, jóndeý júrgizsek te túrli sheteldik qospalarǵa tapsyrys berip jatamyz. Endi ózimizdiń otandyq ónimdi alýǵa bolady. Jaqynda qurǵaq qurylys qospalaryn shyǵaratyn jańa zaýyt resmı túrde ashyldy. Bul óndiris ornynyń ashylýyna ǵalymdar tobynyń zertteý jumysy arqaý bolyp otyr.
Osy toptyń jetekshisi, PhD zertteýshi professor Rýslan Nurlybaev – Qazaqstanda ǵylym men óndiristi ushtastyryp, naqty nátıjege qol jetkizip júrgen ǵalymdardyń biri. Ǵalymnyń ǵylymı qyzmeti Sátbaev ýnıversıtetimen tyǵyz baılanysty. Atalǵan joǵary oqý ornyn támamdap, ár jyldary sol ýnıversıtettiń ǵylymı jáne ınnovasııalyq qurylymdarynda qyzmet atqaryp, búginde zertteýshi professor retinde jumysyn jalǵastyryp keledi.
Búginde ol hımııalyq tehnologııalar men ónerkásiptik ekologııa baǵytynda jumys istep, óndiristik qaldyqtardy qaıta óńdeý arqyly jańa býyn qurylys materıaldaryn ázirleý jobasyn júzege asyryp jatyr. Sonymen qatar ǵalym «Savenergy» JShS quryltaıshysy ári basshysy retinde ǵylymı ázirlemelerdi óndiriske engizýmen aınalysady. Onyń ǵylymı eńbekteri nanomaterıaldar men beıorganıkalyq zattardyń hımııalyq tehnologııasy salalaryn qamtıdy.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi usynǵan aqparatqa súıensek, R.Nurlybaev jetekshilik etetin ǵylymı top óndiristik qaldyqtardy tıimdi paıdalanýǵa negizdelgen qurǵaq qurylys qospalaryn ázirledi. Zertteý jumystaryna magıstranttar men doktoranttar belsendi qatysyp, ǵylym men bilim úılesim tapty. Jobanyń basty ereksheligi – jergilikti mıneraldyq shıkizat pen qaıta óńdelgen qaldyqtardy paıdalaný arqyly ekologııalyq ári ekonomıkalyq turǵydan tıimdi ónim shyǵarý. Bul tehnologııalar patenttegen, al daıyn ónimder ulttyq standarttarǵa saı, naryqta suranysqa ıe.
Ǵalymdar toby quramyn ázirlep, shıkizatty irikteýden bastap tehnologııalyq úderisterdi baptaý men serııalyq óndiristi iske qosýǵa deıin zertteýlerdiń tolyq sıklin júrgizdi. Mine, endi osy ǵylymı ázirlemelerdiń nátıjesinde Almaty qalasynda óndiristik qaldyqtar negizinde zaýyt jumysyn bastap jatyr. Kásiporyn tolyq avtomattandyrylǵan, jylyna 20 myń tonnaǵa deıin ónim shyǵarýǵa qaýqarly. О́ndiris ornynda shamamen 30 jańa jumys orny ashylady. Otandyq tehnologııalar negizinde qurǵaq qurylys qospalaryn shyǵaratyn zaýytta shıkizat retinde óndiristik qaldyqtar paıdalanylady. Osylaısha, buryn qaldyq sanalǵan materıaldar qurylys ındýstrııasynda qundy resýrsqa aınalyp otyr. Bul qorshaǵan ortaǵa túsetin júktemeni azaıtyp, óndiristiń tıimdiligin arttyrady.
Alystan basqarylatyn aqyldy úı
Naryqtaǵy kez kelgen tıimdi júıe nemese qandaı da bir ónim uzaq jylǵy zertteýlerdiń nátıjesinde týady. Sonyń bir úlgisi bolar, Ǵylym qorynyń qoldaýymen 2023–2025 jyldary júzege asyrylǵan ǵylymı joba aıasynda ázirlengen «Smart Home» júıesi naryqqa shyǵaryldy.
Ǵylymǵa negizdelgen jańa júıe ǵımarattardyń ınjenerlik, turmystyq júıelerin bir platformaǵa biriktirip, ssenarıılik basqarý men avtomattandyrýdy tıimdi júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Júıe qaýipsizdik, energııany basqarý, turmystyq úderisterdi ońtaılandyrý baǵytynda keshendi sheshim usynady.
Mınıstrlik aqparatynda aıtylǵandaı, joba nátıjeleri ónimniń naqty paıdalaný jaǵdaılarynda joǵary tıimdiligin kórsetti. Atap aıtqanda, qanatqaqty rejimde ári kommersııalyq nysandarda synaqtan sátti ótip, óndiris pen satylym kórsetkishteri josparlanǵan deńgeıden asyp túsken.
«Connected Home» kompanııasynyń dırektory Saıat Aqtaıdyń aıtýynsha, ázirlengen júıe qazir qurylys salasynda keńinen qoldanylyp keledi.
«Ǵylym qorynyń qoldaýymen iske asyrylǵan ǵylymı joba negizinde «Wallee» baqylaýshy men oǵan arnalǵan baǵdarlamalyq qamtamasyz etý jasalyp, «Smart Home» júıesi ázirlendi. Búginde biz iri qurylys kompanııalarymen jumys istep jatyrmyz. Baqylaýshy avtomattandyrý úshin qoldanylady, al datchıkter qaýipsizdikti qamtamasyz etedi. Barlyq sıgnal bizdiń mobıldi qosymshaǵa túsedi. Paıdalanýshy úıden tys jerde bolsa da, sý aǵýy, tútinniń shyǵýy nemese bógde adamnyń kirýi týraly birden habar ala alady. Sonymen qatar túıistirgish qurylǵysy arqyly úıdegi elektr qýatyn qashyqtan qosyp nemese óshirýge múmkindik bar. Qazir bizdiń aqyldy júıe boıynsha Astana, Almaty jáne Shymkent qalalaryndaǵy 15 myń páterge kelisimshart jasalyp, onyń 7 myńyna ornatyldy», dedi ol.
Ǵylym qory taratqan aqparatqa súıensek, «Wallee» – ońtaıly, bıýdjettik jáne gıbrıdti (symdy jáne symsyz sheshim) aqyldy úı baqylaýshysy. Bul aqyldy úıdiń negizgi fýnksııalaryn saqtaı otyryp, elektr qýatyn az jumsaýǵa múmkindik beredi. Aqyldy úı óz kezeginde úıdi avtomattandyrady ári sizdiń úıińizde sý aǵyp ketý, urlyq jáne ruqsat etilmegen áreketterdiń aldyn alýǵa kómektesedi. Ǵylymı zertteýlerdiń nátıjesinde barynsha yńǵaıly engizý úshin biregeı formfaktor ázirlendi, qosymsha bloktardy, qýat kózderin, jeke symsyz modýlderdi qajet etpeıdi.
Ushqyshsyz ushý apparattary
«Qazaqstan ınjınırıng» R&D ortalyǵy 2020 jyldan beri ártúrli maqsattaǵy ushý apparattaryn ázirleýmen aınalysyp keledi. Atalǵan tehnologııalar áýe, sý, sýasty, jerústi keńistikterinde barlaý, baqylaý jumystaryn júrgizýge, aýyl sharýashylyǵy men áskerı salada qoldanýǵa arnalǵan. Bul uıymnyń qyzmeti qorǵanys-ónerkásip keshenindegi otandyq ǵylymdy damytýǵa, memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda áskerı jáne qos maqsattaǵy ónimderdi jańǵyrtý men jańa túrlerin ázirleýdi ǵylymı-tehnıkalyq turǵyda qoldaýǵa baǵyttalǵan. Sonymen qatar ortalyq ınnovasııalyq ıdeıalardy ónerkásiptik serııalyq óndiriske jetkizý maqsatynda jańalyq tabýshylarǵa qyzmetterdiń tolyq spektrin usynyp, jobalardy keshendi qoldaý men súıemeldeýdi júzege asyrady.
Osy ortalyqtyń «Ártúrli ekonomıkalyq salalardyń qajettilikteri úshin otandyq ázirlemedegi ushqyshsyz avıasııalyq keshenderdi (UAK) óndirý» taqyrybyndaǵy zertteý jumysy ǵylymı qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda júzege asyryldy.
Búginde ortalyq áýe robottehnıkasy baǵytynda memlekettik sektor, qoǵamdyq qaýipsizdik jáne óndiristik kásiporyndar úshin birqatar zamanaýı sheshimder ázirlegen. Olardyń qatarynda nysanalardy anyqtaý men zaqymdaýǵa arnalǵan «Jebe» tosqaýyldaý oq-dárisi, oqý-jattyǵý maqsatyndaǵy ushqyshsyz áýe nysanalary, teńiz operasııalaryna arnalǵan ekıpajsyz keme, mobıldi robottehnıkalyq keshender, sondaı-aq monıtorıng, barlaý jáne arnaıy tapsyrmalardy oryndaýǵa arnalǵan «Qaraqus», «MASA», «Saryarqa», «JETISÝ», «SAMŪRYQ»,«Shaǵala-M» sııaqty ushqyshsyz júıeler bar.
Atalǵan ázirlemeler otandyq ǵylymnyń qorǵanys jáne joǵary tehnologııalar salasyndaǵy áleýetin arttyryp, elimizdiń tehnologııalyq táýelsizdigin nyǵaıtýǵa eleýli úles qosýdy kózdeıdi.