Álem qarqyndy ózgerip jatqan qazirgi kezeńde ǵylymdy uıymdastyrýdyń burynǵy tásilderi tıisti nátıjeni qamtamasyz ete almaı otyrǵany belgili. Osyǵan baılanysty jahandyq úrdisterge saı keletin ári zamanaýı syn-qaterlerge tıimdi jaýap bere alatyn jańa tetikterge degen qajettilik týyndaıdy. Sondyqtan 2022 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev otandyq ǵylym salasyna, onyń ishinde Ulttyq Ǵylym akademııasyna júıeli reformalar júrgizý qajettigin jarııalap, bul jumysty eldiń saıası transformasııasynyń mańyzdy quramdas bóligi dep sanaǵany belgili. Memleket basshysynyń bul strategııalyq bastamasyn ǵylymı qaýymdastyq zor serpilispen qabyldap, ǵylymnyń qaıta jańǵyrýyna úlken úmit artyp otyr.
Osy tapsyrmany oryndaý sheńberinde Akademııa Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Ulttyq Ǵylym akademııasy bolyp qaıta qurylyp, oǵan memlekettik mártebe berildi. Bul jumys sheteldik úzdik tájirıbeni eskere otyryp, qalyptasqan ǵylymı qurylymdy buzbaı, qosymsha ákimshilik uıym qurmaı júzege asyryldy. Búgingi tańda jańarǵan Akademııanyń ınstıtýsıonaldyq qalyptasýy tolyq aıaqtalyp, onyń qyzmetin retteıtin zańnamalyq baza daıyndaldy.
Álemniń jetekshi akademııalyq birlestikteriniń tájirıbesi eskerile otyryp, Akademııany damytýdyń 2035 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan strategııasy ázirlenip, qabyldandy, mıssııasy men paıymy aıqyndaldy. Basqarýdyń zamanaýı uıymdastyrýshylyq modeli qalyptasty. Negizgi baǵyttar boıynsha 19 akademık tolyq múshe bolyp saılandy. «QR UǴA» RQB taratylýyna baılanysty onyń 150 múshesi Akademııa quramyna qurmetti akademıkter retinde ótti. Akademııa tarıhynda alǵash ret 4 sheteldik múshe saılandy, olardyń árqaısysy ǵylym men tehnologııanyń jańa jáne eń ozyq salalaryndaǵy kórnekti ǵalym sanalady.
Otandyq ǵylymnyń jaı-kúıine keshendi baǵalaý júrgizilip, álemdik tájirıbe zerdelendi. Ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeliligin arttyrý maqsatynda Akademııa damyǵan elderdiń tájirıbesin eskere otyryp, basymdyqtardy anyqtaýdyń 4 deńgeıli modelin ázirledi, ol ǵylymı taqyryptardy qalyptastyrýdyń burynǵy tásilin túbegeıli ózgertip otyr. Bul model qarjy resýrsyn ǵylymı baǵyttar arasynda birkelki bólýdiń ornyna olardy ekonomıkanyń básekege qabiletti ári asa mańyzdy salalaryna basymdyqpen shoǵyrlandyrýǵa múmkindik beredi. Sonyń nátıjesinde ǵylymı zertteý qyzmeti nátıjesiniń tıimdiligin barynsha arttyrýǵa jol ashylady. Atalǵan model osy jyldyń 2 aqpanynda Úkimet otyrysynda tanystyrylyp, el Premer-mınıstriniń qoldaýyna ıe boldy. Kelesi jyldan bastap ol JǴTK (Joǵary ǵylymı tehnıkalyq komıssııa) ǵylymnyń basym baǵyttaryn aıqyndaýdyń negizi retinde qabyldanatyn bolady.
Kelesi mańyzdy baǵyt – forsaıttyq zertteýlerdi júıeli deńgeıde uıymdastyrý. О́kinishke qaraı, bizde ǵylymı zertteýlerdiń taqyryptary kóbinese ekonomıkanyń suranysynan emes, ǵalymdardyń múmkindikterinen týyndaıdy. Al damyǵan elderde zertteý qyzmeti basqasha jolmen qurylady: onyń basymdyqtary bıznestiń suranysyn eskere otyryp, ıaǵnı turaqty forsaıttyq zertteýler negizinde aıqyndalady. Sondyqtan Akademııa forsaıttyq zertteýdi josparlaýdyń turaqty quralyna aınaldyrdy: memlekettik organdardyń, ǴZI, JOO jáne bıznestiń qatysýymen 75 óńirlik jáne salalyq sessııa ótkizildi, 220 perspektıvalyq mindet qalyptastyryldy, sonyń negizinde baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýǵa 65 ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrma daıyndaldy. Bizdiń usynystarymyz alǵash ret JǴTK bekitken ǵylymı taqyryptardy anyqtaý kezinde eskerile bastady.
Otandyq forsaıttyń múmkindikterin odan ári keńeıtý maqsatynda Akademııa halyqaralyq aqparattyq júıelermen tyǵyz ıntegrasııalaý jumysyn qolǵa aldy. Bul bizge tek ǵylymdaǵy ózekti trendterdi baqylap qana qoımaı, bolashaqtaǵy damý baǵyttaryn da boljaýǵa múmkindik beredi. Osy maqsatta álemdegi jetekshi taldamalyq ortalyqtardyń biri – Koreı ǵylym jáne tehnologııalyq aqparat ınstıtýtymen (KISTI) birlesip, «AI SilkNet» forsaıt jáne predıktıvtik analıtıka ortalyǵy quryldy. Ol ǵylymı jarııalanymdardy, patentterdi, jobalardy jáne kadrlyq áleýetti biryńǵaı ıntellektýaldyq ekojúıege biriktiredi. Atalǵan ortalyqtyń derekteri qaı salalarǵa ınvestısııa salý kerektigin, qandaı tehnologııalardy qoldaý qajettigin, qaı jerde táýekel baryn, qaı jerde jańa múmkindik ashylatynyn aıqyndaýǵa yqpal etedi. Buǵan deıin mundaı júıe bizde bolǵan joq. Qazir jahandyq aqparattyq jelige qol jetkizip, álemdik ǵylymdaǵy úderisterge jedel den qoıa alamyz.
Qazir ǵylymdy damytýdyń ekstensıvti modeli óz múmkindigin sarqyǵanyn kórip otyrmyz. Mundaı jaǵdaıda basqarý tetikterin ózgertpeı, tek qarjylandyrý kólemin ulǵaıtý tıisti nátıje bermeıdi. Sondyqtan kelesi mańyzdy másele – qoldanbaly ǵylym júıesin tujyrymdamalyq turǵyda ózgertý bolmaq. El Prezıdentiniń tapsyrmasyna sáıkes Akademııa ashyq qoldanbaly ǵylym modeliniń jańa tujyrymdamasyn ázirledi. Onyń negizgi máni – bıznestiń suranysyna baǵdarlaný, osynyń negizinde bytyrańqy akademııalyq taqyryptardy qarjylandyrýdan bas tartyp, nátıjege jetkizetin tolyq sıkldi qarjylandyrýǵa strategııalyq kóshý. Bul rette basty nazar ǵylymı nátıjelerdi engizýge, satyp alýǵa, kommersııalandyrýǵa qatań túrde baǵyttalady. Bul rette ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjeleriniń túpki tutynýshylary (RNNTD) retinde bıznes sýbektileriniń ǵylymı jobalardy iske asyrýǵa mindetti túrde qatysýy, tıisti deńgeıde birlesip qarjylandyrýy negizgi sharttardyń birine aınalady. Qoldanbaly ǵylymı zertteýlerdi uıymdastyrý, olardyń nátıjeliligine jaýapkershilik naqty ekonomıka sektorymen tyǵyz baılanysty ári onyń problemalaryn jaqsy biletin tıisti salalyq mınıstrlikter men jergilikti atqarýshy organdarǵa júkteledi. Eń bastysy, ǵylymı jobalardy iske asyrýdyń barlyq kezeńi sıfrlyq formatta baqylanyp, mınıstrler men ákimder qyzmetiniń negizgi tıimdilik kórsetkishteri (KPI) boıynsha baǵalanady.
Akademııa qyzmetiniń kelesi baǵyty – ǵylymı belsendiliktegi óńirlik teńgerimsizdik máselesin sheshý. Qazir ǵalymdardyń 61%-y, bıýdjettik qarajattyń 71%-y Almaty men Astanada shoǵyrlanǵan. Iаǵnı ǵylymı quzyret turǵysynan ózge óńirler álsiz kúıde qalyp otyr. Al damyǵan elderdiń ekonomıkalyq tabysynyń negizi – dál osy qýatty óńirlik ǵylym ekeni belgili.
Bizde PhD daıarlaý sapasy da óte tómen deńgeıde, al jan basyna shaqqandaǵy zertteýshiler sany boıynsha álemdik ortasha deńgeıden 25%-ǵa artta qalyp kelemiz. Doktoranttardyń nebári 15%-y ǵana oqý merzimi ishinde dıssertasııasyn ýaqtyly qorǵaıdy. Ǵalymdar zamanaýı ǵylymı ınfraqurylymǵa asa muqtaj. Biz júrgizgen saýalnama nátıjesine súıensek, ǵalymdardyń 70%-y qymbat ǵylymı qural-jabdyqtyń kem degende eki birligine qajettilik bar ekenin kórsetken. Tipti ǵylymı uıymdardyń basym bóligi shoǵyrlanǵan Almatynyń ózinde joǵary ajyratymdylyqtaǵy birde-bir IаMR-spektrometr joq ekeni anyqtaldy. Osyndaı jaǵdaıda ǵylymı zertteýler sapasynyń álemdik standarttarǵa sáıkestigi týraly qalaı aıta alamyz? Akademııa atalǵan máselelerdi sheshýge qatysty naqty usynystaryn ýákiletti memlekettik organǵa joldady.
Qoldanbaly jobalardyń formatyn ózgertý kerek, olardyń uzaqtyǵy keminde 5–6 jyl bolýy kerek. 3 jyl ishinde jańa tehnologııany ázirleý, ony bir mezgilde óndiriske engizý múmkin emes.
Memleket basshysynyń óńirlik ǵylymdy damytý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Akademııa «Qýatty óńirlik ǵylym – qýatty óńir» baǵdarlamasyn bastady. Onyń aıasynda Akademııa Prezıdıýmynyń jergilikti jerlerde 11 kóshpeli otyrysy ótkizilip, óńirlerde ǵylymı áleýetti damytýdy qoldaý Tujyrymdamasy qabyldandy, iri óńirlik joǵary oqý oryndarynyń bazasynda Akademııanyń qoldaýymen forsaıttyq zertteý ortalyqtary ashyldy, oblys ákimderimen birlesip óńirlik ǵylymdy damytý josparlary bekitildi, ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi óńirlik Keńes týraly Úlgilik ereje, onyń jumysyn uıymdastyrý týraly usynymdar, qoldanbaly zertteýler konkýrstaryn ótkizý jónindegi nusqaýlyqtar ázirlendi.
Akademııa óz bastamasymen salanyń asa mańyzdy máselelerin jyldam sheshýge baǵyttalǵan kóshbasshylyq ǵylymı baǵdarlamalardy iske asyrý boıynsha salalyq mınıstrliktermen tikeleı jumys isteı bastady. Atap aıtqanda, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlesip bıotehnologııalar negizinde joǵary ónimdi ósimdik sorttaryn shyǵarý, Atom energııasy jónindegi agenttikpen – energetıkada sırek jer metaldaryn óndirý jáne qoldaný, Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen bıomedısınany damytý baǵytynda jobalar qolǵa alyndy.
Olardyń ishinde ekonomıka úshin eń ózekti ári mańyzdysy – jasandy ıntellekt negizinde sý resýrstaryn keshendi basqarý máselesin sheshý. Osy maqsatta Akademııa Qytaı Ǵylym akademııasynyń akademıkterimen, Chjeszıan tehnologııalyq ýnıversıtetimen, Qytaıdyń jetekshi tehnologııalyq kompanııalarymen birlesip, qazaqstandyq DeepBas sıfrlyq geoaqparattyq modelin qurýǵa kiristi. Bul júıe ǵaryshtan, áýeden, jerden jáne sýdan alynatyn derekterdi biriktirip, olardy jasandy ıntellekt arqyly taldaý negizinde úsh negizgi másele boıynsha shynaıy ýaqyt rejiminde ońtaıly sheshimder usynady. Atap aıtqanda, sý resýrstaryn baǵalaý, olardy boljaý jáne keshendi basqarý; tótenshe jaǵdaılar kezinde jedel is-qımyl josparlaryn ázirleý jáne qutqarý jumysyn úılestirý; sondaı-aq egistikterdiń sıfrlyq egizderin qurý jáne «aqyldy» aýyl sharýashylyǵyn júrgizýge arnalǵan derekter bazasyn qalyptastyrý. Bul joba Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý, Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrlikteri tarapynan qoldaý tapty. Keler jyldan bastap joba aıasynda Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń qoldaýymen eldegi úsh iri sý basseıni: Aral-Syrdarııa, Balqash-Alakól jáne Shý-Talas basseınderi negizinde qanatqaqty rejimde megajobany iske asyrý bastalady. Osylaısha, elimizde sý resýrstaryn basqarýdyń osy ýaqytqa deıin bolmaǵan zamanaýı sıfrlyq modeli qalyptasady.
Sonymen qatar Akademııa qanatqaqty jobalardy tikeleı óńirlerde júzege asyrýǵa kóshti. Máselen, Qostanaı jáne Almaty oblystarynda tuqym sharýashylyǵynyń sıfrlyq júıesi qanatqaqty rejimde engizilip jatyr. Almatyda alǵash ret qalanyń jasyl qoryn damytýdyń sıfrlyq platformasy qurylýda, onyń nátıjesinde árbir jasyl jelektiń ózindik sıfrlyq pasporty bolady. Aqtóbe, Aqmola, Almaty, Qostanaı oblystarynda otandyq karbamıd óndirisin ǵylymı súıemeldeý boıynsha «KMGPetroChem» JShS-men birlesken joba iske asyrylyp jatyr.
Sondaı-aq Akademııa Qytaımen birlesken Qazaqstan-Qytaı keńistiktik-ýaqyttyq jasandy ıntellekt ortalyǵyn, Reseı Ǵylym akademııasymen (RǴA) seriktestikte kómirtekti eginshilik polıgonyn, Germanııanyń tájirıbesin eskere otyryp, Ortalyq Azııadaǵy sý resýrstaryn transshekaralyq úılestirý modelin ázirleý, sý resýrstaryn basqarý men klımattyń ózgerýi salasyndaǵy ǵylymı jobalardy iske asyrýǵa baǵyttalǵan Qazaqstan-Germanııa NEXUS ınstıtýtyn qurdy.
Osy jáne basqa da joǵaryda atalǵan ortalyqtardy qurýǵa sheteldik áriptester tarapynan tartylatyn ınvestısııanyń boljamdy kólemi 70 mlrd teńge deńgeıinde baǵalanyp otyr.
Akademııa janynan ǵylymnyń bizde kenjelep qalǵan baǵyttary boıynsha jańa ǵylymı ınstıtýttar men ortalyqtar uıymdastyryldy. Mysaly, Nazarbaev ýnıversıtetimen birlesip jańa energetıkalyq tehnologııalar men materıaldar boıynsha INMET quzyrettilik ortalyǵy; «Shymkent júrek ortalyǵy» KeAQ bazasynda – júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń monıtorıngi boıynsha Perspektıvaly kardıologııalyq zertteýler ortalyǵy; M.Tynyshbaev atyndaǵy ALT ýnıversıteti bazasynda elimizdiń kólik júıesin basqarý jáne jetildirý boıynsha Kólik ǵylymdary jáne tehnologııalar ınstıtýty (ITST) quryldy. Sondaı-aq Iаdrolyq fızıka ınstıtýty bazasynda Lanchjoý ýnıversıtetimen (QHR) birlesip Qazaqstanda ıadrolyq medısınany damytýǵa baǵyttalǵan Radıofarmasevtıka jáne teranostıka pánaralyq ǵylymı-klınıkalyq ortalyǵyn qurý josparlanyp otyr.
Qazir jas ǵalymdar men oqýshylardy qoldaýdan bastap etıkalyq jáne redaksııalyq standarttardy qalyptastyrýǵa deıin ǵylymda adam kapıtalyn damytýǵa erekshe nazar aýdarylyp keledi. Akademııa janynan Jas ǵalymdar keńesi qurylyp, talantty oqýshylardy ǵylymǵa tartý maqsatynda kishi akademııa uıymdastyryldy. Ǵylymdy nasıhattaý jáne úzdik tájirıbeni ilgeriletý maqsatynda Akademııanyń qoldaýymen 13 ǵylymı jýrnal shyǵarylady, eki jyl ishinde buqaralyq aqparat quraldarynda ǵylymdy damytý týraly 1 150-den astam materıal jarııalandy, 76 ǵylymı is-shara, konferensııa, forým men semınar ótkizildi.
Osylaısha, búginde Akademııa óziniń naqty isterimen analıtıka ortalyǵy ǵana emes, sonymen qatar otandyq ǵylym júıesin ózgertýge, el aldynda turǵan jahandyq mindetterdi sheshý úshin ǵylymı qoǵamdastyqty biriktirýge qabiletti qurylym bola alatyndyǵyn dáleldedi.
Endi bastalǵan reformalardy jalǵastyryp qana qoımaı, jınaqtalǵan tájirıbe men úzdik álemdik tájirıbeni eskere otyryp, olardy tereńdetýge qol jetkizýge tıispiz. Ol úshin Akademııa qyzmetindegi birqatar júıeli máselelerdi sheshý kerek.
Birinshiden, onyń avtonomııasyn zańnamalyq deńgeıde qamtamasyz etý qajet, óıtkeni bul – búkil álemdegi akademııalyq qoǵamdardyń qyzmet etýiniń negizgi qaǵıdaty. О́kinishke qaraı, búginde Akademııa Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Ǵylym komıtetine qarasty ókilettigi shekteýli jáne vedomstvolyq sheshimderge qatty táýeldi uıymǵa aınaldy. Mysaly, Akademııanyń jarǵysy men akademıkterdi saılaý tártibi áli kúnge deıin Mınıstrdiń buıryǵymen bekitiledi.
Ekinshiden, ony qarjylandyrý máselelerin sheshý qajet. Sebebi qazir Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Ǵylym komıtetine qyzmet kórsetý jónindegi jyl saıynǵy sharttar negizinde bir jyldyq qysqamerzimdi qarjylandyrý Akademııanyń aldynda turǵan strategııalyq mindetterdi tolyq kólemde oryndaýyna múmkindik bermeıdi. Sondyqtan
3 jyldan 5 jylǵa deıingi merzimge transfert túrindegi turaqty ári uzaqmerzimdi qarjylandyrý qajet.
Osy máselelerdiń sheshilýi Akademııanyń áleýetin tolyq ashýǵa, ony ǵylymı oı men taldaýdyń shynaıy ortalyǵyna, básekege qabiletti, bedeldi ári álemdik ǵylymı qaýymdastyq moıyndaǵan akademııalyq qurylymǵa aınaldyrýǵa múmkindik beretinine, sondaı-aq onyń usynystary men usynymdaryn suranysqa ıe etip, otandyq ǵylymdy qoǵam damýynyń qozǵaýshy kúshine aınaldyrýǵa jol ashatynyna senimdimiz.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti